Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 33:20

Αλλά ας θυμηθούμε ότι και ο ίδιος ο θείος Απόστολος, αν και δυνατός και τέλειος και άγιος, περιέπεσε σε όλα αυτά και καυχιόταν λέγοντας: «Πόσους κινδύνους υπέμεινα, και από όλους αυτούς με ελευθέρωσε ο Κύριος», και ότι «Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, και από όλες αυτές θα τους ελευθερώσει ο Κύριος», και ότι «Μέσα από πολλές θλίψεις πρέπει να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών». Και πάλι: «Άνδρας απείραστος είναι άπειρος και αδόκιμος». Και ας έχουμε κατά νου ότι κάθε αγαθό έργο δεν ολοκληρώνεται χωρίς θλίψη, διότι έχει αντίπαλο τον φθόνο του διαβόλου. Εάν δε συμβεί να περάσουμε τη ζωή μας χωρίς θλίψη, ας μην υπερηφανευτούμε θεωρώντας ότι σωθήκαμε από τη θλίψη επειδή είμαστε άξιοι, αλλά επειδή ο Θεός γνωρίζει την αδυναμία μας, ότι δηλαδή αδυνατούμε να υπομείνουμε τη θλίψη, μας σκέπασε από τη θλίψη μέσω της προστασίας των αγίων. Διότι για εκείνους που υπέμειναν σε θλίψη ή σε πειρασμό, έχει γραφτεί: «Μακάριος αυτός που υπομένει πειρασμό, διότι αφού γίνει δόκιμος», και τα εξής. Πρόσεξε όμως μήπως, έχοντας την προστασία των αγίων, διανύσεις τον δρόμο σου με ραθυμία. Αλλά οφείλεις, εάν ακούσεις κάτι στον δρόμο είτε για ληστές είτε για οτιδήποτε άλλο, να ασφαλίσεις τον εαυτό σου και να κάνεις ό,τι μπορείς για να μην περιπέσεις σε αυτές τις καταστάσεις.

Γράψε, τέκνο μου, αυτά που λέγονται από εμένα, ή μάλλον από τον Θεό, και ετοίμασέ τα για να τα δώσεις στον αδελφό Ιωάννη. Πρώτα, έναν ασπασμό εν Κυρίω. Μετά από αυτά, πες του: Γιατί λιγοψυχάς μπροστά στις θλίψεις σαν σαρκικός άνθρωπος, σαν να μην άκουσες ότι σε περιμένουν θλίψεις, όπως ακριβώς το Πνεύμα είπε στον Παύλο, ο οποίος στη συνέχεια, γεμάτος χαρά, ενθάρρυνε εκείνους που ήταν μαζί του στο πλοίο; Δεν γνωρίζεις ότι «πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων», και ότι μέσα σε αυτές δοκιμάζονται όπως ο χρυσός στη φωτιά;

Μου λέει όμως ο λογισμός ότι, αν ήμουν μόνος μου, δεν θα είχα θλιβεί, αλλά μάλλον θα είχα σωθεί. Πες μου λοιπόν αν αυτό με συμφέρει. Απόκριση του Ιωάννη: Αδελφέ, ας μη σε θλίβει η δικαιολογία που λέει: «Αν ήμουν μόνος μου, δεν θα είχα θλιβεί, αλλά μάλλον θα είχα σωθεί.» Διότι έτσι καταργείς τη Γραφή που λέει: «Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων», και πάλι: «Πολλές είναι οι μάστιγες του αμαρτωλού». Είτε λοιπόν είσαι δίκαιος είτε αμαρτωλός, οφείλεις να βαστάξεις τη δοκιμασία. Διότι δεν μπορούμε να είμαστε χωρίς θλίψη, αλλά αυτή μας διδάσκει την υπομονή. Και έχουμε άριστο δάσκαλο, τον Απόστολο, ο οποίος λέει: «Να δείχνετε υπομονή στη θλίψη». Διότι, άλλωστε, οι θλίψεις βρίσκονται μπροστά σε αυτούς που θέλουν να σωθούν. Διότι ο Κύριος είπε: «Στον κόσμο θα έχετε θλίψη», και πάλι: «Μέσα από πολλές θλίψεις πρέπει να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών». Πρόσεξε, αδελφέ μου, ότι, επειδή θέλει να σωθείς Εκείνος που είπε: «Η ψυχή μου είναι περίλυπη έως θανάτου», σε αφήνει να θλιβείς λίγο, ώστε να βρεις εκεί το έλεος από Αυτόν ως ανταπόδοση για την υπομονή σου, κατά τη φοβερή εκείνη ώρα. Διότι αν σε όλα ζητούμε την ανάπαυση, πρόκειται να ακούσουμε: «Απολαύσατε τα αγαθά σας στη ζωή σας». Όλα τα πάθη για εμάς τα υπέμεινε ο Δεσπότης μας, και πώς εμείς, αναλογιζόμενοι αυτά, δεν δείχνουμε υπομονή, ώστε να γίνουμε κοινωνοί Του; Πρόσεξε ότι έχουμε εντολή «Για το καθετί να ευχαριστείτε». Ας μη μας παρασύρει ο μισόκαλος στην αχαριστία και τα χάσουμε όλα.

Και από όλες τις θλίψεις μου με λύτρωσε. Ολόκληρη η ζωή του δικαίου είναι τεθλιμμένη, και στενή και τεθλιμμένη είναι η οδός· και, πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων. Γι' αυτό και ο Απόστολος λέει, σε κάθε τι θλιβόμαστε· και, ότι διαμέσου πολλών θλίψεων πρέπει να εισέλθουμε στη βασιλεία του Θεού. Ο Θεός, όμως, λυτρώνει τους αγίους του από τη θλίψη, όχι αφήνοντάς τους αδοκίμαστους, αλλά χαρίζοντάς τους την υπομονή. Διότι, εάν η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, και η υπομονή δοκιμή· εκείνος που αφαιρεί τη θλίψη στέρησε από τον εαυτό του τη δοκιμή. Όπως, λοιπόν, κανείς δεν στεφανώνεται χωρίς αντίπαλο, έτσι κανείς δεν μπορεί να αναδειχθεί δόκιμος παρά μόνο διαμέσου των θλίψεων. Επομένως, από όλες τις θλίψεις με λύτρωσε, όχι μην επιτρέποντας να θλίβομαι, αλλά επειδή μαζί με τον πειρασμό χαρίζει και την έκβαση, ώστε να μπορώ να τον υπομείνω. Προσέλθετε προς αυτόν, και φωτιστείτε· και τα πρόσωπά σας δεν θα καταισχυνθούν. Σε όσους κάθονται στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου, σε αυτούς παραγγέλλει να προσέλθουν στον Κύριο και να πλησιάσουν τις ακτίνες της θεότητάς του, προκειμένου, αφού ελλαμφθούν από την αλήθεια μέσω της προσέγγισης, να χωρέσουν μέσα τους κατά χάρη τον φωτισμό του.

Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, και από όλες αυτές θα τους ελευθερώσει ο Κύριος. Σε κάθε περίπτωση, λέει, θλιβόμαστε, αλλά δεν οδηγούμαστε σε αδιέξοδο. Γι' αυτό λέει και ο Κύριος στους μαθητές Του: «Στον κόσμο θα έχετε θλίψη· αλλά να έχετε θάρρος, εγώ έχω νικήσει τον κόσμο». Ώστε, αν δεις ποτέ τους δικαίους να βρίσκονται σε ασθένειες, σε σωματικές αναπηρίες, σε απώλεια των οικείων τους, σε πληγές, σε ατιμώσεις, σε κάθε είδους ανέχεια και στέρηση των αναγκαίων, να θυμάσαι ότι: «Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, και από όλες αυτές θα τους ελευθερώσει ο Κύριος». Εκείνος δε που λέει ότι δεν ταιριάζει στον δίκαιο η θλίψη, δεν λέει τίποτε άλλο παρά ότι δεν ταιριάζει στον αθλητή ο αντίπαλος. Αν όμως δεν αγωνίζεται ο αθλητής, ποιες αφορμές θα έχει για να λάβει τα στεφάνια; Ήδη δε για τέταρτη φορά αναφέρεται σε αυτόν τον ψαλμό με ποιον τρόπο ελευθερώνει από τη θλίψη ο Κύριος εκείνους που θέλει να ελευθερώσει. Διότι, πρώτον μεν λέει: «Αναζήτησα τον Κύριο, και με εισάκουσε, και από όλες τις θλίψεις μου με ελευθέρωσε»· δεύτερον δε πάλι: «Αυτός ο φτωχός έκραξε, και ο Κύριος τον εισάκουσε, και από όλες τις θλίψεις του τον έσωσε»· και τρίτον: «Έκραξαν οι δίκαιοι, και ο Κύριος τους εισάκουσε, και από όλες τις θλίψεις τους τους ελευθέρωσε»· και τελευταίο: «Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, και από όλες αυτές θα τους ελευθερώσει ο Κύριος».

Σαν να πρόκειται για έμψυχα όντα διαμόρφωσε τον λόγο του ο Προφήτης λέγοντας: «Στις θλίψεις που μας βρήκαν υπερβολικά». Διότι, όπως ακριβώς τα έμψυχα όντα, μας καταλαμβάνουν, κατεργαζόμενες υπομονή, και μέσω της υπομονής δοκιμή, και μέσω της δοκιμής ελπίδα. Γι' αυτό και ο Απόστολος λέει: «Μέσα από πολλές θλίψεις πρέπει να εισέλθουμε στη βασιλεία του Θεού»· και, «Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων». Αλλά εκείνος που με γενναιότητα και αταραξία υπέμεινε τον πειρασμό της θλίψης θα πει ότι: «Σε όλα αυτά υπερνικούμε μέσω εκείνου που μας αγάπησε». Και τόσο πολύ απέχει από το να απελπίζεται και να δειλιάζει στις θλίψεις, ώστε την υπερβολή των δεινών την καθιστά αφορμή καυχήσεως, λέγοντας ότι: «Και όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχόμαστε στις θλίψεις».

Όπως, λοιπόν, κανείς δεν στεφανώνεται χωρίς αντίπαλο, έτσι δεν μπορεί και κανείς να αναδειχθεί δόκιμος παρά μόνο μέσα από θλίψεις. Από όλες, επομένως, τις θλίψεις θα τους ελευθερώσει, όχι μην επιτρέποντάς τους να θλίβονται, αλλά χαρίζοντας μαζί με τον πειρασμό και την έκβαση, ώστε να μπορούν να τον υπομείνουν. Εκείνος δε που λέει ότι δεν αρμόζει στον δίκαιο η θλίψη, δεν λέει τίποτε άλλο, παρά ότι δεν ταιριάζει στον αθλητή ο αντίπαλος.

Διότι λέγει ότι αυτοί που τώρα πεινούν εξαιτίας της ευσέβειας προς αυτόν, θα χορτάσουν· δηλαδή θα απολαύσουν τα αγαθά που θα τους δοθούν, τα οποία προφανώς θα είναι νοητά και πνευματικά. <Μακάριοι όσοι κλαίτε τώρα, διότι θα γελάσετε.> (A f. 98 b) Μακαρίζει αυτούς που κλαίνε, και λέει ότι θα γελάσουν· αλλά λέμε ότι κλαίνε, όχι αυτοί που απλώς χύνουν δάκρυα από τα μάτια τους· διότι αυτό είναι κοινό και συμβαίνει σε όλους, πιστούς και απίστους, εάν συμβεί κάτι από εκείνα που συνηθίζουν να προκαλούν λύπη· αλλά μάλλον εκείνους που αποφεύγουν τον εύθυμο και φθαρτό βίο, ο οποίος είναι γεμάτος από σαρκικές απολαύσεις· διότι για αυτούς λέμε ότι ζουν μέσα στην τέρψη και το γέλιο. Εκείνους όμως που παραιτούνται από την καλοπέραση και τη σαρκική χαλάρωση, και σχεδόν κλαίνε επειδή μισούν τα πράγματα του κόσμου, ο Σωτήρας λέει ότι είναι μακάριοι. Επομένως, αφού έδωσε εντολή να είναι πτωχοί, στεφανώνει με τιμές και τα όσα ακολουθούν την πτωχεία· και αυτά είναι η έλλειψη των μέσων που προσφέρουν καλοπέραση, και η κατήφεια λόγω της θλίψης. Διότι είναι γραμμένο ότι πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, και από όλες αυτές θα τους ελευθερώσει ο Κύριος. <Μακάριοι είστε, όταν σας μισήσουν οι άνθρωποι, κ.τ.λ.> (A f. 99 b, B f. 64 b) Βέβαια, ο Κύριος είχε ήδη προαναγγείλει τον διωγμό, πριν αποσταλούν οι απόστολοι.

Διότι είναι ομολογουμένως «πολλές οι θλίψεις των δικαίων, αλλά από όλες αυτές θα τους ελευθερώσει ο Κύριος». Και είναι αληθές ότι «όλοι όσοι θέλουν να ζουν με ευσέβεια εν Χριστώ θα διωχθούν». Όμως ο Χριστός καθιστά ανώφελα και αδρανή τα σχέδια και αυτές τις ίδιες τις επιχειρήσεις όσων τους επιβουλεύονται, ο οποίος μας έχει δώσει εξουσία «να πατάμε πάνω σε φίδια και σκορπιούς και πάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού», και μας ενθαρρύνει λέγοντας: «Στον κόσμο θα έχετε θλίψη, αλλά να έχετε θάρρος, εγώ έχω νικήσει τον κόσμο». Επομένως, εξαφανίζονται μεν εκείνοι που κατά καιρούς εξεγείρονται εναντίον της Εκκλησίας, ενώ αντίθετα, σε όσους βρίσκονται μέσα σε αυτήν, δηλαδή σε όσους πίστεψαν, εκχέεται πλούσια πνεύμα χάριτος και οικτιρμού. Διότι ο Θεός και Πατέρας μάς στεφανώνει με τα άνωθεν αγαθά και μας γεμίζει με πνευματικά χαρίσματα, ώστε, υψώνοντας προς αυτόν τον οφθαλμό της διάνοιας, να εναποθέτουμε σε αυτόν όλη μας την ελπίδα. Διότι αυτό νομίζω πως σημαίνει το «θα στρέψουν το βλέμμα τους προς εμένα».

Πρέπει δε να γνωρίζουμε και τούτο, ότι τα δυσχερή περιστατικά η θεία Γραφή στην περίπτωση των αγίων τα ονομάζει θλίψεις, διότι τους συμβαίνουν για λόγους πνευματικής γυμνασίας, όπως στο «Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων»· στην περίπτωση δε των αμαρτωλών, μάστιγες, όπως στο «Πολλές είναι οι μάστιγες των αμαρτωλών». Διότι μαστιγώνονται, παιδαγωγούμενοι για τις αμαρτίες τους. <Και εισάκουσον της προσευχής μου.> (A f. 22 b.) Αλλά πώς αυτός που λέει ότι έχει ήδη εισακουστεί, παρακαλεί και πάλι να ακουστεί; Είτε χρησιμοποιείται ένας χρόνος ρήματος αντί άλλου· διότι αντί του «Με σπλαχνίστηκες και εισάκουσες», ειπώθηκε το «Σπλαχνίσου και εισάκουσον»· είτε ίσως παρακαλεί να εισακούεται αδιαλείπτως· επειδή εκείνοι που θέλουν να ζουν με ευσέβεια δεν ενδέχεται να μην έρχονται οπωσδήποτε σε επαφή με τις θλίψεις του παρόντος βίου.

Διότι παραθέτει δύο ισάξια και ισοδύναμα δώρα, δηλαδή το ότι ο Θεός εισακούει την προσευχή των δικαίων, και το ότι τους απαλλάσσει όχι απλώς από μία, αλλά από κάθε θλίψη που τυχόν τους συμβαίνει. Και με αυτό ωφελεί τα μέγιστα. Διότι τους καθιστά ικανούς για αγαθοεργία με μεγάλη τόλμη και σφρίγος, ώστε να μην προσέρχονται σε αυτήν περιστασιακά, ούτε ατημέλητα και ράθυμα, αλλά να αφιερώνουν το σώμα στην πιο πρόθυμη σπουδή, και να ανέρχονται στην επιθυμία του να υπομένουν τα δεινά προκειμένου να κατορθώνουν εκείνα που αρέσουν στον Θεό.] <Από όλες τις θλίψεις τους λύτρωσε.> (C f. 71 b) Δεν τους λύτρωσε από μία, αλλά από κάθε τους θλίψη. Διότι τους καθιστά τολμηρότατους στην αγαθοεργία, ώστε να ανέρχονται στην επιθυμία του να υπομένουν τα δεινά. <Εγγύς ο Κύριος.> (C f. 71 b) Επιχειρεί εδώ να αποδείξει ότι ο Θεός δεν απουσιάζει από τους αγίους, αλλά μάλλον είναι πάντοτε μαζί τους. Διότι λέγει: «Εγώ είμαι Θεός που πλησιάζει». <Πολλές οι θλίψεις των δικαίων.> (C f. 71 b) Πάντοτε οι εργάτες των φαύλων έργων τρίζουν τα δόντια τους εναντίον εκείνων που κατορθώνουν να ζουν την ευαγγελική ζωή, και μαίνονται εναντίον τους σαν θηρία. Και ο Σατανάς επίσης παροτρύνει στο να συσσωρεύονται οι θλίψεις των αγίων· όμως από όλες αυτές θα τους λυτρώσει ο Κύριος. <Φυλάσσει ο Κύριος όλα τα οστά τους.> (C f. 71 b) Ως οστά εννοεί τις δυνάμεις της ψυχής, εκείνες που τείνουν σε κάθε καλό και αγαθό πράγμα.

Εκείνος που φθονεί την πρόοδο του αδελφού του χωρίζει τον εαυτό του από την αιώνια ζωή, ενώ εκείνος που τον συνδράμει θα γίνει κοινωνός της. Διότι, εάν αυτούς που συμπαραστέκονται σε εκείνους που πράττουν τα φαύλα, η δικαιοσύνη τους τιμωρεί και τους δύο, δεν θα δώσει πολύ περισσότερο ο Κύριος τον μισθό σε εκείνον που συνεργεί στο θέλημά Του; Είναι γραμμένο: πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, και από όλες αυτές θα τους ελευθερώσει ο Κύριος. Πολλές όμως είναι οι μάστιγες του αμαρτωλού, και ο θάνατος του αμαρτωλού είναι οικτρός. Δεν αποτελεί αρετή το να υφίσταται κανείς ατιμία και να μένει αναίσθητος, αλλά μάλλον το να έχει επίγνωση και να την υπομένει για χάρη της ευσέβειας· διότι, λέει, ο οκνηρός δεν ντρέπεται όταν ονειδίζεται. Είναι προτιμότερο να ανακόπτει κανείς τον θυμό με ένα μειδίαμα, παρά να εξαγριώνεται σαν ανήμερο θηρίο· και στον σοφό άνδρα το κλάμα είναι πιο γλυκό από το γέλιο. Ποιος θα βάλει φρουρά στο στόμα μου και μια συνετή σφραγίδα στα χείλη μου, για να μην πταίσω εξαιτίας τους και να μη με καταστρέψει η γλώσσα μου; Δέσποτα της ζωής μου, μην με εγκαταλείψεις στις βουλές τους και μην με αφήσεις να πέσω εξαιτίας τους.

Ας μην παρεκκλίνουμε από αυτήν την καλή οδό, προς τα δεξιά ή προς τα αριστερά. Διότι αυτή η οδός είναι ο Ιησούς Χριστός, ο οποίος λέει: εγώ είμαι η οδός και η αλήθεια και η ζωή. Ας βαδίσουμε, λοιπόν, αυτήν τη στενή και τεθλιμμένη οδό, για να απολαύσουμε την αιώνια ζωή, η οποία είναι ο Χριστός. Διότι όλοι οι δίκαιοι μέσα από αυτήν πέρασαν. Γι' αυτό και ο Προφήτης λέει: πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων.

Διότι τα πλήγματά τους έγιναν σαν βέλη νηπίων και οι γλώσσες τους εξασθένησαν εναντίον τους. Όταν λοιπόν περιπέσεις σε ποικίλες θλίψεις, μην ολιγωρείς, καθώς λέει ο Προφήτης: Κύριε, μέσα στη θλίψη σε θυμηθήκαμε. Και, πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, και από όλες αυτές θα τους ελευθερώσει ο Κύριος. Γι' αυτό και σε άλλο σημείο λέει: κοιτάξτε τις αρχαίες γενιές και δείτε, ποιος πίστεψε στον Κύριο και ντροπιάστηκε; Ή ποιος παρέμεινε στον φόβο Του και εγκαταλείφθηκε;

«Αλλά και σε ημέρα της θλίψης μου», λέει, «αναζήτησα τον Θεό με τα χέρια μου τη νύχτα ενώπιόν του, και δεν απατήθηκα». Και το ότι βέβαια οι θλίψεις των δικαίων είναι πολλές (επειδή ο αδοκίμαστος άνθρωπος είναι αδόκιμος), με κάθε τρόπο το διδάσκουν οι θείοι λόγοι· το πώς όμως, καθώς θλίβονταν, γίνονταν ανώτεροι του εαυτού τους, παρέχοντας την απόδειξη της υπομονής τους, χωρίς να συγχύζονται ώστε να καταλαμβάνονται από ίλιγγο και να θορυβούνται, το διδάσκει εκείνος που είπε: «Σε θλίψη με πλάτυνες», και ο θείος Απόστολος λέγοντας: «Θλιβόμενοι, αλλά όχι στενοχωρούμενοι· καταβαλλόμενοι, αλλά όχι απολλύμενοι· διωκόμενοι, αλλά όχι εγκαταλειπόμενοι». Έτσι λοιπόν και εδώ λέει: «Σε ημέρα της θλίψης μου αναζήτησα τον Θεό»· διότι δεν έστρεφα το βλέμμα μου προς εκείνους που με έθλιβαν, ούτε προς εκείνους που υπερηφανεύονταν· αλλά στρέφοντας το μάτι της ψυχής μου προς τον Θεό την ίδια την ώρα της θλίψης, Εκείνον αναζητούσα. Τον αναζητούσα δε με τα χέρια μου, έχοντας διδαχθεί να υψώνω όσια χέρια σύμφωνα με τον λόγο που αναφέρει: «Θέλω δε οι άνδρες να προσεύχονται, υψώνοντας όσια χέρια». Και αυτό το έπραττα όχι μόνο κατά τη διάρκεια της ημέρας, αλλά και της νύχτας, υψώνοντας τα χέρια μου ενώπιόν Του, αναζητώντας Τον και μέσω της προσευχής και μέσω των φωνών μου προς Αυτόν.

Πολλές είναι οι θλίψεις. Διότι γι' αυτούς έχει ειπωθεί: «πλανώμενοι σε ερημιές και βουνά και σπήλαια και στις τρύπες της γης, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι». Και από όλες: Εννοεί και τους μάρτυρες· διότι αυτοί απέβαλαν κάθε θλίψη, αφού στεφανώθηκαν από τον Θεό. Ο Κύριος φυλάσσει: Είναι φανερό ότι φυλάσσονται από τον Θεό. Ο θάνατος: Των Ιουδαίων· είναι φανερό ότι πέθαναν με τον θάνατο της απιστίας, από τον οποίο δεν υπάρχει τίποτε χειρότερο. Και εκείνοι που μισούν: Εκείνοι που μίσησαν τον πραγματικά δίκαιο και δικαίωσαν τον ασεβή· και αυτοί είναι οι απόγονοι των Ιουδαίων. Θα λυτρώσει: Από τον θάνατο της απιστίας. Και δεν θα αμαρτήσουν: Δεν θα περιπέσουν, δηλαδή, στην ασέβεια της απιστίας, που είναι μεγάλη αμαρτία.

Βλέπεις να τιμωρούνται και οι δίκαιοι και οι αμαρτωλοί; Άκουσε ότι η αιτία δεν είναι η ίδια· «Διότι πολλές», λέγει, «είναι οι μάστιγες του αμαρτωλού». Σχετικά με τους δικαίους, όμως, δεν είπε: «Οι μάστιγες», αλλά: «Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, και από όλες αυτές θα τους ελευθερώσει ο Κύριος»· και πάλι: «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι οικτρός»· και: «Τίμιος ενώπιον του Κυρίου είναι ο θάνατος των οσίων Του». Αυτά να επαναλαμβάνεις συνεχώς, από αυτά να παιδαγωγείσαι· διότι καθένα από αυτά τα λόγια περιέχει ένα αχανές πέλαγος νοημάτων. Εμείς βέβαια απλώς τα προσπεράσαμε· εάν όμως θελήσετε να διερευνήσετε με ακρίβεια τα όσα ειπώθηκαν, θα αντικρίσετε τον άφθονο πλούτο τους.

Ω της φιλανθρώπου ευνοίας! Ω της δεσποτικής κηδεμονίας! Ταυτόχρονα προβάλλει και τη νίκη και την ήττα, ταυτόχρονα και τον οίκτο και την απόφαση. Γνωρίζω, λέγει, πόσο επιρρεπές στην πτώση είναι το γένος των ανθρώπων, πόσο χαμερπές, πόσο οφθαλμορρεπές, πόσο ευολίσθητο, πόσο ευκαταμάχητο, πόσο άνανδρο, πόσο ευάλωτο, εάν δεν στηρίζεται στην πίστη· άκουσε για την πλατιά οδό, και όρμησε καταπάνω της σαν το πτηνό στην παγίδα· άκουσε για τη στενή, και αποφεύγει τη σωτηρία, χωρίς να έχει ερευνήσει τη χρησιμότητα και των δύο· διότι, ενώ ζητά την πάλη, αποφεύγει το σκάμμα· και μάλιστα, αν και άκουσε ότι «Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, και από όλες αυτές θα τους λυτρώσει ο Κύριος», δεν προσέδραμε στον Βοηθό, αλλά τρέπεται σε φυγή, αγνοώντας ότι με αυτόν τον τρόπο απομακρύνεται από το αγαθό και προσκολλάται στο χειρότερο.

Ω της αφροσύνης! Αφού άκουσες ότι πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, δείλιασες, άνθρωπε; Και αφού άκουσες ότι πολλές είναι οι μάστιγες του αμαρτωλού, δεν πτοήθηκες; Ή μάλλον, τη μεν μάστιγα την φοβήθηκες, το πάθος όμως της αμαρτίας δεν το έσβησες. Πόσο πλατιά και ευρύχωρη είναι η οδός της απωλείας!

Βλέπεις δικαίους και αμαρτωλούς να τιμωρούνται; Πρόσεξε ότι η αιτία δεν είναι η ίδια. Διότι, λέει, «πολλές είναι οι μάστιγες του αμαρτωλού»· ενώ για τους δικαίους δεν ισχύει αυτό, αλλά «Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, και από όλες αυτές θα τους λυτρώσει ο Κύριος»· και πάλι: «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι κακός»· και, «Τίμιος ενώπιον του Κυρίου είναι ο θάνατος των οσίων Του». Αυτά να λες συνεχώς, από αυτά να διδάσκεσαι. Διότι καθένα από αυτά τα ρητά αποτελεί ένα αχανές πέλαγος νοημάτων. Εμείς βέβαια τα προσπεράσαμε απλώς· αν όμως θελήσετε να διερευνήσετε με ακρίβεια τα όσα ειπώθηκαν, θα διαπιστώσετε τον μεγάλο πλούτο και από αυτά, αλλά και από τις άλλες Γραφές παρομοίως.

ΤΙΤΛΟΣ Ζʹ. — Περί των δικαίων, και της προσευχής που αναπέμπεται από αυτούς· και ότι τους προστατεύει από τους πειρασμούς. «Προσευχήθηκε ο Αβραάμ στον Θεό, και θεράπευσε τον Αβιμέλεχ, καθώς και τη γυναίκα του και τις δούλες του, και άρχισαν να γεννούν.» «Δεν θα απομακρύνει τους οφθαλμούς Του από τον δίκαιο, και θα τους εγκαθιδρύσει νικηφόρα, και θα υψωθούν.» «Ιδού οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι σε όσους τον φοβούνται,» και τα λοιπά. «Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, και από όλες αυτές.» — «Οι οφθαλμοί του Κυρίου στρέφονται προς τους δικαίους, και τα ώτα Του προς τις δεήσεις τους.» «Ο Κύριος στηρίζει τους δικαίους. Γνωρίζει ο Κύριος τις,» κ.λπ. «Φυλάσσει ο Κύριος όλα τα οστά τους· ούτε ένα από αυτά δεν θα συντριβεί.» «Θα εκπληρώσει το θέλημα αυτών που Τον φοβούνται, και [θα εισακούσει] τη δέησή τους.» «Η προσευχή όσων πορεύονται με ευθύτητα είναι δεκτή από τον Θεό.» «Με τη βοήθεια προς τους δικαίους προκύπτει πολλή δόξα.» «Οι κατοικίες των δικαίων ευλογούνται.» «Η ευλογία του Κυρίου βρίσκεται πάνω στο κεφάλι του δικαίου.» «Φως υπάρχει πάντοτε για τους δικαίους.» «Ο οίκος των δικαίων έχει πολλή δύναμη.» «Ο δίκαιος θα βρίσκεται σε χαρά και σε ευφροσύνη.» «Ο δίκαιος διασώζεται από την παγίδα· αντί αυτού παραδίδεται ο ασεβής.» «Μη φοβάσαι, διότι σε λύτρωσα· σε κάλεσα με το όνομά σου· δικός μου είσαι εσύ. Και αν περάσεις μέσα από νερό, εγώ είμαι μαζί σου, και οι ποταμοί δεν θα σε κατακλύσουν· και αν περάσεις μέσα από φωτιά, δεν πρόκειται να κατακαείς.» «Μεγάλη ισχύ έχει η θερμή δέηση του δικαίου.» «Ο Κύριος γνωρίζει να ελευθερώνει τους ευσεβείς από τον πειρασμό.»

Τραπέζι που στερείται τη μνήμη του Θεού, σε τίποτα δεν διαφέρει από τη φάτνη των άλογων ζώων. ΤΙΤΛΟΣ ΚΗ΄. — Περί των δικαίων: ότι τους προστατεύει ο Κύριος. «Δεν θα αποστρέψει τα μάτια Του από τον δίκαιο, και θα τους εδραιώσει στη νίκη, και θα υψωθούν.» «Ιδού, τα μάτια του Κυρίου είναι στραμμένα πάνω σε αυτούς που Τον φοβούνται.» «Φώναξαν οι δίκαιοι, και ο Κύριος τους εισάκουσε. Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, αλλά από όλες θα τους λυτρώσει ο Κύριος. Ο Κύριος φυλάει όλα τα οστά τους, και κανένα από αυτά δεν θα συντριβεί.» «Η σωτηρία των δικαίων προέρχεται από τον Κύριο. Ο Κύριος στηρίζει τους δικαίους.» «Ο Κύριος φυλάει όλους όσους Τον αγαπούν.» «Οι κατοικίες των δικαίων ευλογούνται.» «Ο οίκος των δικαίων ευλογείται.» «Στον οίκο των δικαίων υπάρχει πολλή δύναμη.» «Η ευλογία του Κυρίου είναι πάνω στο κεφάλι του δικαίου. Η ευφροσύνη παραμένει στους δικαίους.» «Το φως είναι για τους δικαίους παντοτινό.» «Οι δίκαιοι ζουν πολλά έτη μέσα σε πλούτο.» «Ο δίκαιος θα ζει μέσα σε χαρά και ευφροσύνη.» «Ο δίκαιος διασώζεται από την παγίδα· και αντί αυτού παραδίδεται ο ασεβής.» «Μη φοβάσαι, διότι σε λύτρωσα· σε κάλεσα με το όνομά σου· δικός Μου είσαι εσύ, και οι ποταμοί δεν θα σε κατακλύσουν, και αν περάσεις μέσα από τη φωτιά, δεν θα κατακαείς.» «Ο Κύριος γνωρίζει να γλιτώνει τους ευσεβείς από τον πειρασμό.» Ακόμη και οι δίκαιοι περιπίπτουν σε πολλές δυσχερείς περιστάσεις· αλλά αυτές δεν αποτελούν τιμωρίες· διότι ο ενάρετος δεν τις υφίσταται εξαιτίας της αμαρτίας.

Και αυτά τα λέγω όχι επιδιώκοντας επαίνους για τον εαυτό μου, ούτε βέβαια υπερηφανευόμενος έναντι κάποιων, αλλά για να γνωρίσετε από αυτά ότι δεν έχω πάθει τίποτα κακό, αλλά μάλλον κάτι ψυχωφελές και σωτήριο, και να μη λυπάστε πλέον για εμένα. Διότι, όταν κάποιος στεφανώνεται, οι δικοί του δεν αποθαρρύνονται, ούτε όταν απολαμβάνει αγαθά δυσαρεστούνται. Όπως ακριβώς δεν θα ήταν δίκαιο να θλίβονται όταν κάποιος σώζεται. Διότι «πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων και από όλες αυτές τους λυτρώνει ο Κύριος». Και «Κύριε, μέσα στη θλίψη σε θυμηθήκαμε· μέσα σε μικρή θλίψη ήρθε σε εμάς η παιδαγωγία σου». Αυτές είναι προφητικές φωνές. «Όλοι όσοι θέλουν να ζουν με ευσέβεια εν Χριστώ Ιησού θα διωχθούν παντού». Και «μέσα από πολλές θλίψεις πρέπει να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών». Αυτές είναι συνηγορίες του Παύλου για τούτο. «Μακάριοι όσοι έχουν διωχθεί για τη δικαιοσύνη». Και «αν εμένα δίωξαν, και εσάς θα διώξουν». Και «όταν σας διώκουν από την πόλη αυτή, να φεύγετε στην άλλη». Αυτές είναι διδασκαλίες του Χριστού.

ΛΓ΄. — Του ιδίου προς τον ίδιο. Εάν, σύμφωνα με τον μεγάλο νικητή των πειρασμών Ιώβ, «πειρατήριο είναι ο βίος των ανθρώπων». Και ο κόσμος, όπως είπε ο Κύριος, «κείτεται εν τω πονηρώ»· και, «πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων», όπως αποφαίνεται ο μέγας Δαβίδ, και τους πειρασμούς και την πάλη, είτε με ανθρώπους είτε με δαίμονες κατά τη δίκαιη κρίση του Θεού, οπωσδήποτε πρέπει να τα αντιμετωπίσουμε, κατά τον άγιο Απόστολο, ας παρακαλέσουμε τον Θεό να μας δώσει υπομονή, ώστε να μπορέσουμε να ανασυρθούμε από τον βούρκο των παθών, και να σταθούμε πάνω στην άσειστη πέτρα, εννοώ την εν Χριστώ διά της χάριτος απάθεια· όταν νεκρωθούν μέσα μας και ο γεμάτος πειρασμούς βίος, και ο πονηρευόμενος κόσμος, και οι άνθρωποι, και οι δαίμονες, δηλαδή, η εμπαθής ζωή, και η μέσω των αισθήσεων ηδονική απάτη, και τα σαρκικά παθήματα, και τα ψυχικά εμπαθή κινήματα, και οι ακούσιες επιφορές που έρχονται εξαιτίας αυτών, οι οποίες ονομάστηκαν θλίψεις. Ας υπομείνουμε, λοιπόν, για να σωθούμε· διότι αυτός που θα υπομείνει μέχρι τέλους θα σωθεί. Η ειρήνη του Χριστού να είναι μαζί μας.

«Το πρόσωπο όμως του Κυρίου στρέφεται εναντίον αυτών που πράττουν το κακό, για να εξαφανίσει από τη γη τη μνήμη τους». Και ποια κρίση τους περιμένει, ποιος είναι ικανός με λόγια να περιγράψει; «Κραύγασαν οι δίκαιοι, και ο Κύριος τους εισάκουσε και τους λύτρωσε από όλες τις θλίψεις τους» και τους ανταπέδωσε αιώνια αγαλλίαση. «Ο Κύριος είναι κοντά στους συντετριμμένους στην καρδιά και θα σώσει τους ταπεινούς στο πνεύμα. Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων», από τις οποίες, αφού λυτρώθηκαν από τον Θεό, αιώνια χαρά διαδέχθηκε τις θλίψεις τους. «Ο Κύριος διαφυλάσσει όλα τα οστά τους, και ούτε ένα από αυτά δεν θα συντριβεί».

Όταν δε ο Μέγας Κωνσταντίνος, ο πρόμαχος της ευσέβειας, εκπλήρωσε το χρέος της θνητής φύσεως και χάθηκε προς τη δύση του βίου του, τα ζιζάνια των αιρέσεων άρχισαν και πάλι να φυτρώνουν ανάμεσα στον καθαρότατο σίτο της πίστεως, και στους αγρούς της Εκκλησίας τα ρυπαρά σπέρματα των αιρέσεων αναμειγνύονταν με τρόπο μοχθηρό και άθεο. Και οι θεομάχοι και ασεβείς βασιλείς, αντί να ξεριζώσουν τα πονηρά σπέρματα, τα ενδυνάμωναν ακόμη περισσότερο ώστε να εδραιωθούν. Και τότε λοιπόν οι αρχηγοί των αιρέσεων, αποκτώντας θάρρος, μαίνονταν απρεπώς εναντίον των αγίων Εκκλησιών του Χριστού· αυτοί, αφού συνέλαβαν τον θείο αγωνιστή Πολυχρόνιο, μαζί με τους προαναφερθέντες συνοδοιπόρους του, τους υπέβαλαν σε πικρά βασανιστήρια, διότι «πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων» και «δια πολλών θλίψεων» επιτρέπει ο Κύριος να στεφανώνονται οι δούλοι Του, με τη δική Του βοήθεια.

Για τον Τριφύλλιο και τον μέγα Σπυρίδωνα αποδείχθηκε πιστό εκμαγείο και σφράγισμα, των οποίων τις αρετές αφού καρπώθηκε, βλέπουμε να δοξάζεται και ο ίδιος όπως εκείνοι. Εκείνους δε τους χρόνους η νήσος της Κύπρου αλώθηκε από τους απογόνους της Άγαρ, οι οποίοι, αφού τη λεηλάτησαν και διέπραξαν σε αυτήν πολλά παράνομα και δεινά, παραδόθηκαν «τα άγια στους σκύλους» «εξαιτίας των αμαρτιών μας». Τότε λοιπόν, αφού συνέλαβαν και τον δάσκαλο του Διομήδη, τον μέγα Τριφύλλιο, τον βασάνιζαν απάνθρωπα απαιτώντας την καταβολή χρημάτων και όσα άλλα άρμοζαν στην κακουργία τους. Ο γενναίος όμως αυτός άνδρας υπέμενε με γενναιότητα τα βασανιστήρια, γνωρίζοντας ότι «πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων» και ότι μέσα από πολλές θλίψεις αξιώνεται κανείς τη βασιλεία των ουρανών. Ο δε νεαρός Διομήδης, εγκαταλείποντας τον δάσκαλό του, επειδή φοβήθηκε τη σκληρότητα των αλιτηρίων, τράπηκε σε φυγή και, βρίσκοντας ένα υπόγειο σπήλαιο ανατολικά της κώμης Λευκομιάδου, κρυβόταν μέσα σε αυτό. Παρακινούμενος όμως από οίκτο και αγάπη για τον δάσκαλό του, τον επισκεπτόταν στα κρυφά μέσα στα άγρια μεσάνυχτα, φέρνοντάς του λίγο ψωμί και νερό για την ανάρρωση και την ανακούφιση του σώματός του από τη βία και την κακουχία. Έπειτα, αφού έγινε αντιληπτός από εκείνους τους σκύλους, έπεσε σε ενέδρα τους, καθώς προσπαθούσαν να μάθουν ποιος ήταν αυτός που πήγαινε στον Τριφύλλιο, από πού ερχόταν και πού διέμενε. Και έτσι τον Διομήδη ακολούθησαν από πίσω Αγαρηνοί, πεντακόσιοι στον αριθμό.

Αναγνώσθηκε απόσπασμα του Ιωάννη του Χρυσοστόμου από το εγκώμιο στους αγίους Τεσσαράκοντα Μάρτυρες. Εγκωμιάζονται οι μάρτυρες όχι για να λάβουν οι ίδιοι τον έπαινο, αλλά για να παρακινηθούμε εμείς μέσω των επαίνων προς τη μίμησή τους. Θλίφθηκαν και οι δίκαιοι και οι άδικοι, αλλά οι μεν για άσκηση της δικαιοσύνης, οι δε για έλεγχο της αμαρτίας. Γι' αυτόν τον λόγο, τα μεν πάθη των δικαίων η Γραφή τα ονομάζει θλίψεις, ενώ των αμαρτωλών μάστιγες. «Μακάρια τα μάτια σας επειδή βλέπουν», αντί του ότι κατανοούν. Διότι, αν ο μακαρισμός προερχόταν απλώς από την όραση, τότε και οι Ιουδαίοι που είδαν τον Σωτήρα με τα μάτια τους θα μακαρίζονταν. Και πράγματι, το «βλέπειν» στη Γραφή δηλώνει το να κατανοεί κανείς με το νοερό μάτι της ψυχής, και να διακρίνει καθαρά τα βάθη της αλήθειας. Γι' αυτό και στους αρχαίους χρόνους ονόμαζαν τους προφήτες «βλέποντες». Επομένως, ο Σωτήρας μακαρίζει τα όργανα της αρετής, έστω κι αν ανήκουν στο σώμα, δηλαδή τα μάτια που βλέπουν σωστά και τα αυτιά που ακούνε με διακριτικότητα.

Βλέπεις πώς έχουμε νομοθετηθεί από την αλήθεια; Αλλά τι λέει ο μέγας Πέτρος; Και όταν φανερωθεί ο Αρχιποιμένας, θα λάβετε το αμάραντο στεφάνι της δόξας. Πόσο σπουδαίο θα είναι για σένα να αναφωνήσεις ενώπιον του Κυρίου: Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσες. Και θα προσέθετα και εκείνο: Εγώ δεν κουράστηκα να σε ακολουθώ και δεν επιθύμησα ημέρα ανθρώπου, Κύριε. Και πράγματι έτσι είναι: όλα τα έδωσες στον Θεό, όλα τα θεώρησες σκύβαλα, για να κερδίσεις τον Χριστό. Ώστε, ακόμα και αν υπομένεις θλίψεις, κυρία μου, με τις οποίες συζούν όσοι ζουν κατά Θεόν· διότι πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, όπως αναφωνεί ο άγιος Δαβίδ, οι οποίες προκαλούνται νοητά και αισθητά από τον εχθρό. Του οποίου τα νοήματα μην αγνοείς, και του οποίου τις μεθοδείες να αποκρούεις με τις προσευχές. Δεν διεξάγουμε την πάλη ενάντια σε αίμα και σάρκα, όπως λέει ο απόστολος, αλλά προς τις αρχές και τις εξουσίες αυτού του κόσμου, των οποίων το να διαφύγει κανείς τις παγίδες είναι πραγματικός αγώνας. Να έχεις μια ψυχή στην οποία να εμπιστεύεσαι τα όσα συμβαίνουν, διότι από εκεί προέρχεται το χαλινάρι της αμαρτίας και η θεία βοήθεια. Όπως ακριβώς οι αδελφές, που βρίσκονται υπό τη δική σου προστασία· διότι πρέπει αυτές να σου αναφέρουν τις παρορμήσεις τους και προς τι έχει μεγαλύτερη επιρρέπεια η καθεμία, και εσύ η ίδια να τις δέχεσαι, και την μεν να παρηγορείς, την δε να ενθαρρύνεις, την άλλη να προφυλάσσεις και απλώς να προσφέρεις σε όλες το κατάλληλο. Και βέβαια μην πέσεις σε ακηδία ως προς αυτό· ο Θεός είναι υπερασπιστής και ο Κύριος στήριγμα. Εμείς αρκεί μόνο να κάνουμε την αρχή, και Εκείνος διδάσκει τη γνώση.