Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 33:22

Ο Κύριος φυλάσσει όλα τα οστά τους. Ως οστά εννοεί τις δυνάμεις της ψυχής. Αυτές δε είναι η δικαιοσύνη, η καρτερία, η ευσέβεια και, θα λέγαμε, κάθε αρετή. Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός. Εννοεί τον θάνατο της ψυχής, τον οποίο θα διαδεχθεί το αιώνιο πυρ, το εξώτερο σκότος, ο ακοίμητος σκώληκας, ο κλαυθμός και ο οδυρμός των οδόντων. Διότι αυτούς τους διαδέχεται η γέεννα και το σκότος.

Με ακρίβεια προστίθεται το: «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός»· διότι υπάρχει στους δικαίους κάποιος θάνατος που δεν είναι πονηρός ως προς τη φύση του, αλλά αγαθός. Διότι όσοι συναπέθαναν με τον Χριστό έχουν βιώσει αγαθό θάνατο· και όσοι πέθαναν ως προς την αμαρτία, έχουν πεθάνει τον αγαθό και σωτήριο θάνατο. Εντούτοις, ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός. Διότι τους ακολουθεί η κόλαση, όπως ακριβώς και τον πλούσιο που ενδυόταν πορφύρα και βύσσο και ευφραινόταν καθημερινά με λαμπρότητα. Και αυτοί που μισούν τον δίκαιο θα αμαρτήσουν. Οι οποίοι μισούν τον δίκαιο ακριβώς επειδή ζουν μέσα σε αμαρτήματα· διότι, όπως ελέγχεται κάτι από την ευθύτητα του κανόνα (της στάθμης), έτσι και αυτοί ελέγχονται από τον τρόπο ζωής του δικαίου, μέσω της αντιπαραβολής τους με το καλύτερο. Και επειδή ζουν μέσα στις αμαρτίες, συμπεριφέρονται με μίσος προς τον δίκαιο από τον φόβο των ελέγχων· και επειδή μισούν, πάλι περιβάλλουν τους εαυτούς τους με αμαρτίες.

Διότι πολλές είναι οι αφορμές για τις οποίες μπορεί να μισηθεί ο δίκαιος· όπως η παρρησία κατά τους ελέγχους. Διότι μισούν αυτόν που ελέγχει στις πύλες, και βδελύσσονται τον όσιο λόγο. Αλλά και η φιλοπρωτία και η φιλαρχία παρακίνησαν πολλούς στο να μισούν τους ανώτερους· ορισμένες φορές δε, και η άγνοια του λόγου περί του δικαίου, καθώς και του ποιος είναι ο δίκαιος. Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός.

Ένα πράγμα, λοιπόν, πρέπει να έχουμε προκαταβολικά στερεωμένο στη διάνοιά μας: ότι, εφόσον είμαστε δημιούργημα του αγαθού Θεού και συντηρούμαστε από Αυτόν, ο Οποίος οικονομεί για εμάς και τα μικρά και τα μεγάλα, ούτε θα παθαίναμε τίποτα εάν δεν το ήθελε ο Θεός, ούτε βέβαια κάτι από όσα παθαίνουμε είναι βλαβερό ή τέτοιο, ώστε να είναι δυνατόν να επινοήσουμε έστω και νοερά κάτι καλύτερο. Από τον Θεό, βέβαια, προέρχονται οι θάνατοι· όμως ο θάνατος δεν είναι οπωσδήποτε κάτι κακό, εκτός εάν εννοεί κανείς τον θάνατο του αμαρτωλού· διότι η αναχώρηση από τον παρόντα κόσμο αποτελεί την αρχή των κολάσεων του άδη. Πάλι όμως, για τα δεινά του άδη δεν είναι αίτιος ο Θεός, αλλά εμείς οι ίδιοι. Διότι αρχή και ρίζα της αμαρτίας είναι η δική μας ελεύθερη επιλογή και το αυτεξούσιο. Διότι εκείνοι που είχαν τη δυνατότητα να μην υποστούν τίποτα το οδυνηρό εάν απείχαν από το κακό, δελεάστηκαν μέσω της ηδονής στην αμαρτία. Επομένως, ποια εύλογη δικαιολογία θα μπορούσαμε να βρούμε, ώστε να μην παραδεχθούμε ότι έγιναν οι ίδιοι αίτιοι των δεινών τους; Κακό, λοιπόν, είναι άλλο εκείνο που ορίζεται σύμφωνα με τη δική μας αίσθηση, και άλλο σύμφωνα με την ίδια του τη φύση. Το κακό που είναι τέτοιο από τη φύση του εξαρτάται από εμάς: αδικία, ασέλγεια, αφροσύνη, δειλία, φθόνοι, φόνοι, μαγείες, ραδιουργίες και όσα πάθη είναι συγγενικά με αυτά, τα οποία μολύνοντας την ψυχή που δημιουργήθηκε κατ’ εικόνα του Κτίστη, έχουν ως φυσικό αποτέλεσμα να σκοτεινιάζουν το κάλλος της.

Εκείνος που φθονεί την πρόοδο του αδελφού του χωρίζει τον εαυτό του από την αιώνια ζωή, ενώ εκείνος που τον συνδράμει θα γίνει κοινωνός της. Διότι, εάν αυτούς που συμπαραστέκονται σε εκείνους που πράττουν τα φαύλα, η δικαιοσύνη τους τιμωρεί και τους δύο, δεν θα δώσει πολύ περισσότερο ο Κύριος τον μισθό σε εκείνον που συνεργεί στο θέλημά Του; Είναι γραμμένο: πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, και από όλες αυτές θα τους ελευθερώσει ο Κύριος. Πολλές όμως είναι οι μάστιγες του αμαρτωλού, και ο θάνατος του αμαρτωλού είναι οικτρός. Δεν αποτελεί αρετή το να υφίσταται κανείς ατιμία και να μένει αναίσθητος, αλλά μάλλον το να έχει επίγνωση και να την υπομένει για χάρη της ευσέβειας· διότι, λέει, ο οκνηρός δεν ντρέπεται όταν ονειδίζεται. Είναι προτιμότερο να ανακόπτει κανείς τον θυμό με ένα μειδίαμα, παρά να εξαγριώνεται σαν ανήμερο θηρίο· και στον σοφό άνδρα το κλάμα είναι πιο γλυκό από το γέλιο. Ποιος θα βάλει φρουρά στο στόμα μου και μια συνετή σφραγίδα στα χείλη μου, για να μην πταίσω εξαιτίας τους και να μη με καταστρέψει η γλώσσα μου; Δέσποτα της ζωής μου, μην με εγκαταλείψεις στις βουλές τους και μην με αφήσεις να πέσω εξαιτίας τους.

Πολύτιμος ενώπιον του Κυρίου είναι ο θάνατος των οσίων του, αλλά ο θάνατος των αμαρτωλών είναι κακός. Γι' αυτό και έλεγε ο Προφήτης: Γιατί να φοβηθώ σε ημέρα πονηρή; Η ανομία των βημάτων μου θα με περικυκλώσει. Διότι θα έρθει η ημέρα, αδελφοί. Θα έρθει οπωσδήποτε και δεν θα μας προσπεράσει, όταν ο άνθρωπος θα εγκαταλείψει τα πάντα και τους πάντες και θα αναχωρήσει μόνος, απομονωμένος, ταπεινωμένος, ντροπιασμένος, γυμνός, αβοήθητος, απροστάτευτος, ασυνόδευτος, ανέτοιμος, χωρίς παρρησία, εάν βεβαίως βρεθεί σε κατάσταση αμέλειας, σε ημέρα που δεν γνωρίζει και σε ώρα που δεν περιμένει, ενώ ζει μέσα στην τρυφή, ενώ θησαυρίζει, ενώ σπαταλά, ενώ είναι αμέριμνος. Διότι θα έρθει ξαφνικά μια ώρα, και τα πάντα θα σταματήσουν. Ένας μικρός πυρετός, και όλα γίνονται κενά και μάταια. Μια νύχτα βαθιά, σκοτεινή και οδυνηρή, και οδηγείται ως κατάδικος, εκεί όπου τον οδηγούν αυτοί που τον παραλαμβάνουν.

Πολλές είναι οι θλίψεις. Διότι γι' αυτούς έχει ειπωθεί: «πλανώμενοι σε ερημιές και βουνά και σπήλαια και στις τρύπες της γης, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι». Και από όλες: Εννοεί και τους μάρτυρες· διότι αυτοί απέβαλαν κάθε θλίψη, αφού στεφανώθηκαν από τον Θεό. Ο Κύριος φυλάσσει: Είναι φανερό ότι φυλάσσονται από τον Θεό. Ο θάνατος: Των Ιουδαίων· είναι φανερό ότι πέθαναν με τον θάνατο της απιστίας, από τον οποίο δεν υπάρχει τίποτε χειρότερο. Και εκείνοι που μισούν: Εκείνοι που μίσησαν τον πραγματικά δίκαιο και δικαίωσαν τον ασεβή· και αυτοί είναι οι απόγονοι των Ιουδαίων. Θα λυτρώσει: Από τον θάνατο της απιστίας. Και δεν θα αμαρτήσουν: Δεν θα περιπέσουν, δηλαδή, στην ασέβεια της απιστίας, που είναι μεγάλη αμαρτία.

Διότι η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει· και πάλι, ο θάνατος των αμαρτωλών είναι οικτρός.

Διότι, για το ότι δεν πρέπει να φοβόμαστε τον θάνατο, αλλά την αμαρτία, άκου τι λέει ο προφήτης: «Τίμιος ενώπιον του Κυρίου είναι ο θάνατος των οσίων του»· και αλλού, «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι οικτρός». Βλέπεις ότι εκείνοι μεν που προσέχουν τον εαυτό τους μπορούν να αποκομίσουν από αυτόν τα μέγιστα οφέλη, ενώ οι αμελείς και οι ράθυμοι είναι αυτοί που δέχονται το γεγονός ως καταδίκη;

Αναχώρησε αφήνοντας τα χρήματα σε άλλους, ενώ ο ίδιος ετάφη παίρνοντας μαζί του τα αμαρτήματα, και υπάρχουν πολλοί κατήγοροι από παντού, οι οποίοι συμπάσχουν με τους αδικημένους, ακόμη και εκείνοι που δεν έχουν υποστεί κανένα δεινό. Διότι, όπως ακριβώς συμβαίνει με όσους ευεργετούνται, όπου και εκείνοι που δεν έχουν δεχθεί κάποιο καλό χαίρονται μαζί με εκείνους που έχουν ευεργετηθεί, και επαινούν αυτόν που έπραξε το καλό, έτσι και στην περίπτωση όσων βλάπτονται, και εκείνοι που δεν έχουν αδικηθεί σε τίποτα συμπάσχουν με όσους υπέφεραν, και κατακρίνουν αυτόν που έπραξε το κακό. Γι' αυτό λέγει: «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός», και εξαιτίας των κατηγοριών εδώ στη γη, και εξαιτίας των κολάσεων εκεί. Αυτός, λοιπόν, είναι που πεθαίνει πιο ατιμωτικά και από σκύλο, αλλά για τους δικαίους δεν συμβαίνει έτσι. Αντιθέτως, ακόμη κι αν στην έρημο, ακόμη κι αν χωρίς να τον σαβανώσει κανείς, ακόμη κι αν χωρίς να είναι κανείς παρών τελειώσει τη ζωή του, φεύγει έχοντας λάβει ως επαρκές εντάφιο την παρρησία του προς τον Θεό. Έχει θαυμαστή κηδεία, με αγγέλους να παρίστανται και να οδηγούν την ψυχή του, όπως ακριβώς απέδειξα προηγουμένως στην περίπτωση του Λαζάρου, αφήνοντας πίσω του αμέτρητους επαινέτες της ζωής του. Και αν αφήσει παιδιά, όλοι οι κάτοικοι της πόλης θα γίνουν προστάτες και κηδεμόνες τους, ανταποδίδοντάς τους την εύνοια που έτρεφαν προς τον πατέρα τους. Εκείνος, όμως, που έχει πεθάνει μέσα στις αμαρτίες και τις πλεονεξίες, ακόμη κι αν αναχωρήσει αφήνοντας παιδιά, τα άφησε κληρονόμους της δικής του απέχθειας και τα εγκατέλειψε ανάμεσα σε εχθρούς;

Και όπως ακριβώς ονόμασε τίμιο τον θάνατο των οσίων, έτσι άκουγέ τον να ονομάζει πονηρό τον θάνατο των αμαρτωλών. Διότι, λέει, ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός. Επομένως, ακόμη κι αν κάποιος τελειώσει τη ζωή του στο σπίτι του, με τη σύζυγο και τα παιδιά του παρόντα, και με τους οικείους και τους γνωστούς του να του παραστέκονται, εάν όμως τυγχάνει να είναι στερημένος από αρετή, ο θάνατός του θα είναι πονηρός. Το ίδιο συμβαίνει ακόμη κι αν πεθάνει σε ξένη γη, ακόμη κι αν κείτεται στο έδαφος· και τι λέω σε ξένη γη και στο έδαφος; Ακόμη κι αν πέσει στα χέρια ληστών, ακόμη κι αν γίνει βορά άγριων θηρίων, για εκείνον που έχει αποκτήσει την αρετή, ο θάνατός του θα είναι τίμιος. Διότι, πες μου, ο γιος του Ζαχαρία δεν αποκεφαλίστηκε; Και ο Στέφανος, ο πρώτος που φόρεσε το στεφάνι του μαρτυρίου, δεν τελείωσε έτσι τη ζωή του, λιθοβολούμενος;

Βλέπεις να τιμωρούνται και οι δίκαιοι και οι αμαρτωλοί; Άκουσε ότι η αιτία δεν είναι η ίδια· «Διότι πολλές», λέγει, «είναι οι μάστιγες του αμαρτωλού». Σχετικά με τους δικαίους, όμως, δεν είπε: «Οι μάστιγες», αλλά: «Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, και από όλες αυτές θα τους ελευθερώσει ο Κύριος»· και πάλι: «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι οικτρός»· και: «Τίμιος ενώπιον του Κυρίου είναι ο θάνατος των οσίων Του». Αυτά να επαναλαμβάνεις συνεχώς, από αυτά να παιδαγωγείσαι· διότι καθένα από αυτά τα λόγια περιέχει ένα αχανές πέλαγος νοημάτων. Εμείς βέβαια απλώς τα προσπεράσαμε· εάν όμως θελήσετε να διερευνήσετε με ακρίβεια τα όσα ειπώθηκαν, θα αντικρίσετε τον άφθονο πλούτο τους.

Και ο μακάριος Ιώβ με αυτό το όνομα τον αποκάλεσε, λέγοντας: Ο θάνατος είναι ανάπαυση για τον άνθρωπο. Και ο προφήτης Δαβίδ έλεγε: Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι κακός. Η λύση δε της ψυχής από το σώμα δεν ονομαζόταν μόνο θάνατος, αλλά και άδης.

Διότι εδώ κείτεται πλήθος νεκρών. Επειδή, λοιπόν, σήμερα ο Ιησούς κατέβηκε προς τους νεκρούς, για τον λόγο αυτό συγκεντρωνόμαστε εδώ. Γι' αυτό και ο ίδιος ο τόπος έχει ονομαστεί κοιμητήριο, ώστε να μάθεις ότι εκείνοι που έχουν τελευτήσει και κείτονται εδώ δεν έχουν πεθάνει, αλλά κοιμούνται και αναπαύονται. Διότι πριν από την παρουσία του Χριστού, ο θάνατος ονομαζόταν θάνατος· «Την ημέρα που θα φάτε από το δέντρο», λέγει, «με θάνατο θα πεθάνετε»· και πάλι, «Η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή και θα πεθάνει». Και ο Δαβίδ αναφέρει: «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι κακός»· και πάλι, «Τίμιος ενώπιον του Κυρίου είναι ο θάνατος των οσίων Του».

Και πάλι αλλού λέει: «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός». Βλέπεις ότι και αυτό ανήκει στα ενδιάμεσα πράγματα, και ότι δεν είναι ούτε απόλυτα καλό ούτε απόλυτα κακό, αλλά εξαρτάται από την προαίρεση εκείνων που το δέχονται; Γι’ αυτό ακριβώς και ο σοφότατος Σολομών, επισημαίνοντας τη χρησιμότητα αυτών των ενδιάμεσων πραγμάτων και φιλοσοφώντας γύρω από αυτά, αποδεικνύοντας ότι δεν είναι απόλυτα το ένα καλό και το άλλο κακό, αλλά ότι με τον κατάλληλο καιρό γίνονται καλά, ακόμη κι αν φαίνονται δυσβάσταχτα όταν δεν συμβαίνουν την κατάλληλη στιγμή, έλεγε: «Υπάρχει καιρός για κλάμα και καιρός για γέλιο, καιρός για να ζήσει κανείς και καιρός για να πεθάνει». Διότι ούτε η χαρά είναι πάντοτε και παντού καλή, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις όπου αποβαίνει βλαβερή· ούτε η θλίψη είναι πάντοτε και παντού καλή, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις όπου γίνεται θανατηφόρα και ολέθρια. Και επιβεβαιώνοντας ακριβώς αυτό το γεγονός, ο Παύλος έλεγε: «Η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια που οδηγεί στη σωτηρία, για την οποία κανείς δεν μετανιώνει· ενώ η λύπη του κόσμου κατεργάζεται θάνατο».

Πώς λοιπόν θα αποδείξεις διά των έργων την πίστη σου; Εάν περιφρονείς τον θάνατο. Διότι και ως προς αυτό διαφέρουμε από τους απίστους. Εκείνοι μεν δικαιολογημένα φοβούνται τον θάνατο, διότι δεν έχουν ελπίδα αναστάσεως· εσύ όμως, που οδεύεις σε έναν καλύτερο δρόμο και έχεις τη δυνατότητα να φιλοσοφείς για την ελπίδα της μέλλουσας ζωής, ποια δικαιολογία θα μπορούσες να έχεις, όταν, ενώ τρέφεις βεβαιότητα για την ανάσταση, φοβάσαι τον θάνατο το ίδιο με εκείνους που δεν πιστεύουν στην ανάσταση; «Μα δεν φοβάμαι τον θάνατο», λέει, «ούτε το ίδιο το να πεθάνω, αλλά το να πεθάνω με κακό τρόπο, το να αποκεφαλιστώ». Επομένως, ο Ιωάννης πέθανε με κακό τρόπο; Διότι αποκεφαλίστηκε· επομένως, ο Στέφανος πέθανε με κακό τρόπο; Διότι λιθοβολήθηκε· και όλοι οι μάρτυρες βρήκαν άθλιο τέλος, σύμφωνα με τη δική σας λογική· επειδή άλλοι μεν παρέδωσαν τον βίο τους στη φωτιά, άλλοι δε στο ξίφος· και άλλοι ριπτόμενοι στη θάλασσα, άλλοι σε γκρεμό, και άλλοι πέφτοντας στα δόντια των θηρίων, κατ' αυτόν τον τρόπο πέθαναν. Δεν συνίσταται σε αυτό το να πεθαίνει κανείς με κακό τρόπο, άνθρωπε, το να βρίσκει δηλαδή βίαιο τέλος, αλλά στο να πεθαίνει βρισκόμενος μέσα στις αμαρτίες. Άκουσε λοιπόν τον προφήτη που θεολογεί περί αυτών ακριβώς και λέει: «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι κακός». Δεν είπε: Ο βίαιος θάνατος είναι κακός· αλλά τι; «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι κακός». Και δικαίως· διότι μετά την αναχώρηση από τον παρόντα κόσμο ακολουθεί κόλαση αφόρητη, τιμωρίες ατελεύτητες, ο ιοβόλος σκώληκας, το άσβεστο πυρ, το εξώτερο σκότος, τα άλυτα δεσμά, ο βρυγμός των οδόντων, η θλίψη, η στενοχώρια και η αιώνια καταδίκη.

γ'. Όταν, λοιπόν, τέτοια κακά αναμένουν τους αμαρτωλούς, ποιο θα ήταν το όφελος γι' αυτούς, ακόμη κι αν στο σπίτι τους, ακόμη κι αν πάνω στο ίδιο τους το κρεβάτι τερμάτιζαν τη ζωή τους; Όπως ακριβώς και στους δικαίους δεν θα προέκυπτε καμία απολύτως βλάβη από το να αποβάλουν την παρούσα ζωή με ξίφος και με σίδερο και με φωτιά, όταν πρόκειται να αποδημήσουν προς τα αθάνατα αγαθά. Αληθώς, ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός. Τέτοιος ήταν ο θάνατος εκείνου του πλουσίου που περιφρόνησε τον Λάζαρο, ο οποίος, αφού τερμάτισε τον βίο του στο σπίτι του και πάνω στο κρεβάτι του, με φυσικό θάνατο και με την παρουσία των οικείων του, όταν απήλθε στην άλλη ζωή κατακαιγόταν, μη μπορώντας να βρει εκεί ούτε την ελάχιστη παραμυθία από την ευημερία που είχε κατά τον παρόντα βίο. Αλλά δεν συνέβη το ίδιο με τον Λάζαρο· αντίθετα, κείμενος πάνω στο ίδιο το έδαφος, με παρόντες τους σκύλους που του έγλειφαν τις πληγές, αφού υπέστη βίαιο θάνατο (διότι τι θα μπορούσε να είναι πιο οδυνηρό από την πείνα;), όταν απήλθε εκεί, απήλαυσε τα αιώνια αγαθά, εντρυφώντας στους κόλπους του Αβραάμ. Σε τι τον έβλαψε, λοιπόν, το γεγονός ότι πέθανε βιαίως; Και σε τι ωφέλησε τον πλούσιο το ότι δεν πέθανε βιαίως;

Τι έκανε δε ο Παύλος; Δεν έστησε αμέτρητα τρόπαια, λέγοντας: «Καθημερινά πεθαίνω, μα την καύχησή μου για εσάς»; Διότι ο θάνατος δεν είναι κακός, αλλά ο πονηρός θάνατος είναι κακός. Γι' αυτό λέγει: «Τίμιος είναι ενώπιον του Κυρίου ο θάνατος των οσίων του». Σε άλλο σημείο δε λέγει: «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός»· ονομάζοντας πονηρό το να απέρχεται κανείς από τη ζωή με πονηρή συνείδηση, βεβαρημένος και καταπιεσμένος από τις πολλές μέριμνες των αμαρτημάτων. Ενώ εκείνος που έχει καθαρή συνείδηση, τρέχει προς τα βραβεία, αναχωρεί για να λάβει το στεφάνι. Και για να μάθεις ότι δεν είναι η φύση των πραγμάτων, αλλά η προαίρεση των ανθρώπων αυτή που προκαλεί την ταραχή, άκουσε πώς ο Παύλος το επιζητεί αυτό, άλλοτε μεν λέγοντας: «Διότι και εμείς που βρισκόμαστε σε αυτό το σκήνωμα στενάζουμε, περιμένοντας με λαχτάρα την υιοθεσία, την απολύτρωση του σώματός μας»· άλλοτε δε δηλώνοντας το ίδιο σε άλλο σημείο: «Αλλά, ακόμη και αν προσφέρομαι ως σπονδή στη θυσία και τη λειτουργία της πίστης σας, χαίρω και συγχαίρω με όλους σας. Το ίδιο δε και εσείς, να χαίρεστε και να συγχαίρετε μαζί μου». Εάν λοιπόν ο θάνατος δεν είναι κάτι το επαχθές, αλλά είναι ποθεινός για όσους ζουν ορθά, πολύ περισσότερο ισχύει αυτό για την πενία και για όλα τα υπόλοιπα. «Έχουν δε εξερευνηθεί σύμφωνα με όλα τα θελήματά του». Άλλος δε μεταφραστής λέει: «Έχουν εξακριβωθεί».

Διότι πράγματι κακός είναι αυτός ο θάνατος, ο θάνατος των αμαρτωλών. Αλλά τα πάνω έχουν έρθει κάτω. Αυτός ο θρήνος αποτελεί δείγμα φιλοσοφίας και εμπεριέχει πολλή διδασκαλία, ενώ ο άλλος μικροψυχία. Εάν όλοι μας θρηνούσαμε με αυτόν τον θρήνο, θα τους διορθώναμε όσο βρίσκονταν εν ζωή.

Διότι φοβερός είναι ο θάνατος, και μάλιστα των αμαρτωλών, επειδή είναι και κακός· διότι ο θάνατος των αμαρτωλών είναι κακός. Φοβερά δε είναι και τα μετά τον θάνατο φόβητρα, αλλά πολύ πιο φοβερό είναι το να εμπέσει κανείς στα χέρια του ζώντος Θεού, από τα οποία δεν υπάρχει κανείς που να δύναται να τον ελευθερώσει.

Κοίταξέ μου και τον φτωχό Λάζαρο, ή καλύτερα αυτόν που είναι πιο εύπορος από τους πλουσίους, πώς και αυτός μέσω της υπομονής του αναπαύεται στους κόλπους του Αβραάμ. Διότι αυτός ο Λάζαρος καθόταν δίπλα στην πύλη του πλουσίου λιώνοντας από την πείνα· και εκείνος μεν ο πλούσιος γέμιζε καθημερινά την κοιλιά του με διάφορα εδέσματα, ενώ ο Λάζαρος δεν μπορούσε να χορτάσει την κοιλιά του ούτε με λίγο ψωμί. Ο ένας έτρεφε παρασίτους, ενώ ο άλλος γλειφόταν από τους σκύλους· ο ένας είχε κρατήρες οίνου στεφανωμένους, και ο άλλος καταπράυνε τις πληγές του· ο ένας είχε σπίτι με χρυσοποίκιλτη οροφή, λακεδαιμονικά μάρμαρα και χρυσές περικεφαλαίες, ενώ ο Λάζαρος δεν είχε ούτε καλύβα· ο ένας ντυνόταν με μεταξωτά και ενδύματα από τρίχωμα λαγού, και ο Λάζαρος δεν είχε ούτε ένα κουρέλι. Αλλά κοίταξέ μου το αποτέλεσμα της υπομονής. Πέθανε λοιπόν ο πλούσιος (διότι του πλουσίου ο θάνατος είναι όντως θάνατος· αφού ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός)· πέθανε όμως και ο Λάζαρος, ή καλύτερα μετατέθηκε. Ο ένας μεταφερόταν από τους αγγέλους, ο ένας γινόταν πολίτης του ουρανού, και εκείνος καίγονταν στη γέεννα· ο ένας απολάμβανε υπεραφθονία υδάτων, και εκείνος καίγονταν στη γέεννα επιθυμώντας μία σταγόνα· ο ένας αναπαυόταν στους κόλπους του Αβραάμ, και εκείνος κεντιόταν από το ακοίμητο σκουλήκι. Και δες, εάν θέλεις, την υπομονή του μακαρίου Λαζάρου.

Βλέπεις δικαίους και αμαρτωλούς να τιμωρούνται; Πρόσεξε ότι η αιτία δεν είναι η ίδια. Διότι, λέει, «πολλές είναι οι μάστιγες του αμαρτωλού»· ενώ για τους δικαίους δεν ισχύει αυτό, αλλά «Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, και από όλες αυτές θα τους λυτρώσει ο Κύριος»· και πάλι: «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι κακός»· και, «Τίμιος ενώπιον του Κυρίου είναι ο θάνατος των οσίων Του». Αυτά να λες συνεχώς, από αυτά να διδάσκεσαι. Διότι καθένα από αυτά τα ρητά αποτελεί ένα αχανές πέλαγος νοημάτων. Εμείς βέβαια τα προσπεράσαμε απλώς· αν όμως θελήσετε να διερευνήσετε με ακρίβεια τα όσα ειπώθηκαν, θα διαπιστώσετε τον μεγάλο πλούτο και από αυτά, αλλά και από τις άλλες Γραφές παρομοίως.

Πριν δοκιμάσει ωδίνες, γέννησε· χωρίς ωδίνες υπήρξε και η αποβίωσή της. Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός· για εκείνην όμως, στην οποία το κεντρί του θανάτου, η αμαρτία, έχει νεκρωθεί, τι άλλο θα πούμε παρά ότι πρόκειται για την αρχή μιας ζωής ατελεύτητης και ανώτερης; Τίμιος είναι αληθινά ο θάνατος των οσίων του Κυρίου, του Θεού των δυνάμεων, υπέρτιμη όμως είναι η μετάσταση της Μητέρας του Θεού.

«Και εκείνοι που τον είδαν θα πουν: Πού είναι;» «Οργή θα επιπέσει στους αμαρτωλούς, και τότε θα γνωρίσουν πού βρίσκεται η ύλη τους.» «Εκείνοι που σπέρνουν άτοπες πράξεις, θα θερίσουν οδύνες. Από το πρόσταγμα του Κυρίου θα εξολοθρευθούν, και από την πνοή της οργής του θα αφανιστούν.» «Ποιος στάθηκε σταθερός μπροστά στο πρόσωπο του ασεβούς; Το φως των ασεβών θα σβήσει.» «Τα πρόσωπα των ασεβών θα γεμίσουν με ατιμία.» «Όλη η ζωή του ασεβούς περνά μέσα σε αγωνία· όταν νομίζει ότι ειρηνεύει, θα έρθει η καταστροφή του.» «Η ελπίδα του ασεβούς θα χαθεί· διότι το σπίτι του θα μείνει ακατοίκητο. Και η σκηνή του θα μεταβληθεί σε ιστό αράχνης.» «Ημέρα οργής θα επέλθει σε αυτόν.» «Το λυχνάρι των ασεβών θα σβήσει. Θα έρθει σε αυτούς η καταστροφή, και θα γίνουν σαν το άχυρο μπροστά στον άνεμο.» «Τα μάτια των ασεβών θα λιώσουν. Διότι η ελπίδα τους είναι η απώλεια.» «Εκείνος που αγαπά την αδικία, μισεί τη δική του ψυχή.» «Οι αμαρτίες ελαττώνουν τις φυλές.» «Οι παρανομίες αιχμαλωτίζουν τον άνθρωπο, και ο καθένας σφίγγεται με τα δεσμά των δικών του αμαρτιών.» «Δεν θα κατοικήσει μαζί σου αυτός που πονηρεύεται, ούτε θα παραμείνουν.» «Θα λάβει τέλος, λοιπόν, η πονηρία των αμαρτωλών, και εσύ θα κατευθύνεις.» «Σύντριψε τον βραχίονα του αμαρτωλού και του πονηρού.» «Η ανάμνησή του χάθηκε με πάταγο.» «Θα βρέξει πάνω στους αμαρτωλούς παγίδες, φωτιά και θειάφι.» «Πολλές είναι οι μάστιγες του αμαρτωλού» «Το δε πρόσωπο του Κυρίου στρέφεται εναντίον εκείνων που πράττουν το κακό, για να τους εξολοθρεύσει.» «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι κακός, και εκείνοι που μισούν τον δίκαιο.» «

Αυτά που χαρίζει ο Πατέρας, με τη διακονία του Υιού και τη χορηγία του Πνεύματος, δεν δίνονται στο μέτρο που είναι δυνατόν για τη μεγαλειότητα της θεότητας, αλλά στον βαθμό που συμφέρει σε εκείνους που τα λαμβάνουν. ΤΙΤΛΟΣ Βʹ. —Περί χαιρεκακίας, και περί εκείνων που αποδέχονται τα πονηρά και ατιμάζουν τον δίκαιο. «Συλλαμβάνονται στις πονηρές σκέψεις που διαλογίζονται.» «Άλαλα ας γίνουν τα δόλια χείλη, που μιλούν άνομα εναντίον του δικαίου,» και τα λοιπά. «Εκείνοι που μισούν τον δίκαιο θα αμαρτήσουν.» «Εκείνοι που ευλογούν τον δίκαιο θα κληρονομήσουν τη γη.» «Τους σοφούς και συνετούς τους αποκαλούν φαύλους.» «Άνδρες αιμοχαρείς θα μισήσουν τον όσιο.» «Όποιος κρίνει ως δίκαιο τον άδικο, και τον δίκαιο ως άδικο, είναι ακάθαρτος και βδελυρός ενώπιον του Κυρίου.» «Εκείνος που λέει για τον ασεβή ότι είναι δίκαιος, θα είναι επικατάρατος και μισητός στα έθνη.» «Ω εσείς που ευφραίνεστε με τα κακά, και χαίρεστε με την κακή διαστροφή, των οποίων οι δρόμοι είναι σκολιοί και τα μονοπάτια τους στρεβλά, για να σε απομακρύνουν από τον ευθύ δρόμο, και να σε κάνουν ξένο προς τη δίκαιη γνώμη.» «Εκείνος που αγαπά την αμαρτία χαίρεται με τις μάχες.» «Όποιον επιζητεί τα κακά, αυτά θα τον καταλάβουν.» «Πάντοτε τα μάτια των κακών προσδοκούν τα κακά.» «Ουαί στην ψυχή τους, διότι σχεδίασαν πονηρή βουλή εναντίον του εαυτού τους λέγοντας: Ας δέσουμε τον δίκαιο, διότι μας είναι εμπόδιο. Επομένως θα γευθούν τους καρπούς των έργων τους.» «

Διότι δεν παραμένει η μνήμη του σοφού μαζί με εκείνη του άφρονος αιώνια, καθότι ήδη στις επερχόμενες ημέρες τα πάντα έχουν λησμονηθεί. Και πώς θα πεθάνει ο σοφός μαζί με τον άφρονα; Δηλαδή, όταν αναλογίστηκα ότι η μοίρα του άφρονος θα βρει κι εμένα που μετείχα στη σοφία, συλλογίστηκα μέσα μου εκτός της λογικής, ότι ακριβώς αυτός που συζεί με την αφροσύνη κάνει ανώφελες σκέψεις και βρίσκεται εκτός της αλήθειας, και το να συλλογίζεται κανείς κατ' αυτόν τον τρόπο είναι παντελώς μάταιο. Διότι δεν είναι όμοια η μνήμη του σοφού και του άφρονος σε όλη την αιωνιότητα, όποια και αν εννοείς, είτε την παρούσα είτε τη μέλλουσα, επειδή τα περιστατικά που συμβαίνουν παρομοίως και στους δύο κατά τον παρόντα βίο, είτε είναι χαρμόσυνα είτε σκυθρωπά, παρέρχονται με τον χρόνο και παραδίδονται στα βάθη της λήθης. Οι ίδιοι δε στους οποίους συνέβησαν αυτά δεν μνημονεύονται εξαιτίας τους, αλλά ο καθένας από τα δικά του έργα, είτε αγαθά είτε βεβαίως τα αντίθετα. Επομένως, ο μεν σοφός διατηρεί τη μνήμη του στους ανθρώπους με επαίνους, ενώ από τον Θεό λαμβάνει τα αμάραντα στεφάνια και τα έπαθλα για όσα έπραξε καλώς· ο δε άφρων εγκαταλείπει στους ανθρώπους κακόφημη τη μνήμη του, και βρίσκει το Θείο τιμωρό για τα κακά στα οποία αμάρτησε. Λοιπόν, πώς θα δεχθεί το ίδιο τέλος τον σοφό και τον άφρονα; Διότι ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός, ενώ η μνήμη των δικαίων παραμένει μετ' εγκωμίων.

Ερώτηση: Και πώς βλέπουμε ότι συντρίφτηκαν τα οστά πολλών δικαίων; Απόκριση: Διότι από εκείνους τους δικαίους, για τους οποίους γίνεται ο λόγος, κανενός το οστό δεν συντρίφτηκε, ούτε του Χριστού ούτε των αποστόλων, και τα σώματα μυρίων άλλων αγίων δεν φθάρηκαν, αλλά διασώζονται σώα και ολόκληρα και δεν διαψεύδεται το «συντριβήσονται». «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός», προδηλώνοντας από εδώ τη μελλοντική τους οδύνη και καταδίκη δικαίως, εξαιτίας του αίσχους της αμαρτίας, «και όσοι μισούν τον δίκαιο» Χριστό τον Κύριο, οι παράνομοι Ιουδαίοι, «θα πλημμελήσουν» ως προς τη θανάτωσή του. «Ο Κύριος όμως θα λυτρώσει τις ψυχές των δούλων του» που πίστεψαν σε αυτόν, «και δεν θα πλημμελήσουν, όλοι όσοι ελπίζουν σε αυτόν», αλλά θα βρουν μαζί του την αιώνια ζωή.

Για χάρη του οποίου σήμερα, έχοντας αναχωρήσει από την παροικία αυτού του κόσμου, μετέβη με χαρά προς την αιώνια πατρίδα του, διότι όλοι είμαστε πάροικοι και παρεπίδημοι, όπως είναι γραμμένο, στον παρόντα βίο. Και όχι μόνο όπως είναι γραμμένο, αλλά και όπως η εμπειρία των πραγμάτων μας διδάσκει ξεκάθαρα καθημερινά, ότι βασιλείς και δυνάστες και τύραννοι, πλούσιοι και φτωχοί, σοφοί και απλοϊκοί, δούλοι και ελεύθεροι, και με μια λέξη όλοι ανεξαιρέτως, απέρχονται από αυτή τη ζωή ως πάροικοι και οδοιπόροι. Και βλέπουμε ότι, ενώ όλοι απέρχονται, δεν έχουν όλοι την ίδια και όμοια μετάβαση, αλλά «ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός», καθώς έχει πονηρούς και σκληρούς βασανιστές, και ως πονηρός που παραδόθηκε σε πονηρούς, έχει πράγματι βρει ένα πονηρό τέλος, ενώ «τίμιος ενώπιον του Κυρίου είναι ο θάνατος των οσίων Του», ως τίμιος που παραδόθηκε σε τίμιους. Και έχοντας μετατεθεί σε τίμιους τόπους, έχει πράγματι βρει ένα τίμιο τέλος.

Όντως τότε «ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός», εφόσον έχει πονηρούς ανιχνευτές και, έχοντας παραδοθεί με πονηρό τρόπο στους πονηρούς δαίμονες, αποκόμισε, αλίμονο, πονηρό τέλος. Από αυτό το τέλος, Κύριε, εσύ που πέθανες για εμάς, ευδόκησε να λυτρωθούμε, και ως αγαθός αξίωσέ μας όλους μάλλον ενός τίμιου θανάτου, όπως τους οσίους σου, και ενός αγαθού τέλους, ώστε τα πνεύματά μας να διαφύγουν από τα ζοφερά πνεύματα του άρχοντα του αέρα και να διασωθούν και να φθάσουν σε εσένα τον φιλάνθρωπο, έχοντας ως καθοδηγητές τους ολόφωτους ταξιάρχες σου του «βασιλέως της δόξης», ώστε με την αίγλη και τη φωταύγειά τους να σκοτιστεί εντελώς η τυραννία των σκοτεινών πνευμάτων, και ο χωρισμός της ψυχής μας από το σώμα να γίνει ανεμπόδιστος, και να έλθει προς εσένα τον ελεήμονα Θεό και να κληρωθεί τόπο αθάνατης ζωής, διότι εσύ είσαι η ζωή και η ανάσταση και η ανάπαυση εκείνων που πιστεύουν σε εσένα, και σε εσένα πρέπει κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση, μαζί με τον Πατέρα και το άγιο και ζωαρχικό Πνεύμα, πάντοτε, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων· αμήν.

Πόση δε διαφορά υπάρχει μεταξύ του ενός θανάτου και του άλλου, ποιος είναι ικανός να το εκφράσει σύμφωνα με την πραγματική φύση του ζητήματος; Διότι ο θάνατος είναι τίμιος ενώπιον του Θεού, εφόσον οι όσιοί του υπήρξαν εκτελεστές των τίμιων έργων του Θεού, και τίμιοι άγγελοι προσεγγίζουν με τιμή την τίμια ψυχή, ώστε ως τίμιοι να καταστήσουν τον χωρισμό της τίμιας ψυχής από το τίμιο σώμα τίμιο, εύκολο και καθαρό, και η όσια ψυχή να διαχωριστεί από το όσιο σώμα μέσω οσίων με τρόπο πανόσιο. Και έτσι, «τίμιος ενώπιον του Κυρίου είναι ο θάνατος των οσίων του» κατά τον θείο Δαβίδ, ενώ «ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός», καθώς έχει πονηρούς αρπακτές της ψυχής, παραδιδόμενος ως πονηρός σε πονηρούς για έναν πονηρό θάνατο, ώστε, επειδή έγινε εκτελεστής πονηρών έργων και περίγελος του πονηρού, να επαληθεύεται το «ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός». Και αυτός που πέθανε με αυτόν τον τρόπο, υπέστη όντως τον προαναφερθέντα αθάνατο θάνατο.

Και όλοι μεν πεθαίνουν και μεταβαίνουν στην άλλη ζωή ίσως και ευκολότερα από το χορτάρι, αλλά το φοβερό είναι τούτο, ότι «ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός», όπως έχει προλεχθεί. Και ως πονηρός, βρισκόμενος σε πονηρό τόπο μαζί με πονηρούς, καθίσταται και συνυπεύθυνος. Εκείνου δε του οσίου, του οποίου ο θάνατος θα αποβεί τίμιος ενώπιον του Κυρίου, και θα έχει τίμιους αγγέλους ως χειραγωγούς, προκειμένου να τον οδηγήσουν σε τίμιους και υπέρτιμους τόπους, αυτό είναι το μακάριο· ποιος άραγε είναι άξιος να το φθάσει;