Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 33:8

Σαν άγρια θηρία από κάποιες φωλιές, έτσι, λέει, από τους δικούς τους τόπους, υπό την αρχηγία του διαβόλου και των δαιμόνων που τον ακολουθούν, θα εξαπλωθούν πάνω στη γη, με σκοπό να λεηλατήσουν την παρεμβολή των αγίων, δηλαδή την Εκκλησία που είναι εδραιωμένη στα τέσσερα πέρατα της οικουμένης, αγνοώντας ότι όχι μόνο ένας άγγελος, αλλά πολλοί θα στρατοπεδεύσουν γύρω από αυτούς που φοβούνται τον Θεό, σύμφωνα με το ψαλμικό λόγιο. Ακόμη, θα έρθουν με σκοπό να υποδουλώσουν τη νέα Ιερουσαλήμ, την αγαπημένη πόλη, από την οποία ο θείος νόμος διαδόθηκε μέσω των αποστόλων σε όλη την οικουμένη. Εκεί λένε ότι και ο Αντίχριστος θα καθίσει στον ναό του Θεού, είτε στον ιουδαϊκό, ο οποίος παλαιά ήταν θείος, αλλά καθαιρέθηκε εξαιτίας της θρασύτητας κατά του Χριστού και αναμένεται από τους θεομάχους Ιουδαίους να ανορθωθεί από αυτόν, είτε στον αληθινά θείο ναό, την Καθολική Εκκλησία, σφετεριζόμενος τα ξένα και «αποδεικνύοντας τον εαυτό του ότι είναι Θεός», σύμφωνα με τον θεσπέσιο απόστολο. Όμως, σε σύντομο χρονικό διάστημα, λέει, φωτιά που θα κατέβει από τον ουρανό, είτε ορατή φωτιά σαν αυτή στους δύο πεντηκοντάρχους στην εποχή του προφήτη Ηλία, είτε η ένδοξη παρουσία του Χριστού, θα τους εξολοθρεύσει με το πνεύμα του στόματός Του και θα καταφάγει τα προαναφερθέντα έθνη και τον αρχηγό τους, τον διάβολο, και θα τους παραδώσει στη λίμνη του πυρός, μαζί με τον Αντίχριστο και τον ψευδοπροφήτη, για να βασανιστούν στους αιώνες των αιώνων.

Διότι, όπως τον αισθητό αμπελώνα άλλοι μεν τον καλλιεργούν, άλλοι τον φυλάσσουν, και άλλοι τον τρυγούν, έτσι και τον νοητό αμπελώνα των ψυχών οι προφήτες μεν τον καλλιέργησαν, ενώ οι άγγελοι τον φύλαξαν ως αμπελοφύλακες· 〈Έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού. Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου ολόγυρα σε αυτούς που τον φοβούνται.〉 Παλαιότερα, η εκκλησία που προερχόταν από τα έθνη δεν φύλαξε τον αμπελώνα των ψυχών. 〈Με έθεσε, λέει, φύλακα σε αμπελώνα,〉 για να τηρώ τον έμφυτο νόμο ως καρπό κλήματος. 〈Τον δικό μου αμπελώνα δεν τον φύλαξα·〉 διότι διέφθειρα το φυσικό κριτήριο. 〈Με βρήκαν στην πόλη οι φύλακες της οικίας,〉 στην εκκλησία δηλαδή οι άγγελοι, οι φύλακες της οικουμένης. Και επειδή με βρήκαν μέσα στην εκκλησία, στον νυμφικό θάλαμο του Χριστού, να μην έχω το ένδυμα του γάμου, 〈με χτύπησαν, με τραυμάτισαν· αφαίρεσαν το πέπλο μου οι φύλακες της οικίας. Με χτύπησαν〉 χρησιμοποιώντας αυστηρό λόγο. Και για να φανεί ότι μπορεί κανείς να χτυπήσει με λόγο, λέει: 〈Και θα πατάξει τη γη με τον λόγο του στόματός του. Με τραυμάτισαν,〉 σαν φίλοι λέγοντάς μου λόγια κατανυκτικά. Και για το ότι αυτά είναι λόγια φιλικά έχει γραφτεί: 〈Πιο αξιόπιστα είναι τα τραύματα των φίλων παρά τα εκούσια φιλιά των εχθρών. Πήραν το πέπλο μου οι φύλακες της οικίας.〉 Ω αφαίρεση του πέπλου· ω ανάδειξη του βαπτίσματος.

Άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους λυτρώσει. Αυτό συμφωνεί και με τα λόγια του Αποστόλου· διότι για τους αγγέλους αυτός λέει: Δεν είναι όλοι λειτουργικά πνεύματα που αποστέλλονται για διακονία προς χάριν εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία; Έτσι και ο μακάριος Ιακώβ προσευχόμενος λέει: Ο άγγελος που με λύτρωσε από όλα τα δεινά μου.

Αυτό φανέρωσε και η κλίμακα, την οποία είδε ο Ιακώβ, που εκτεινόταν από τη γη έως τον ουρανό, επάνω στην οποία στηριζόταν ο Κύριος, ενώ άγγελοι ανέβαιναν και κατέβαιναν. Παρόμοιο είναι και το εξής: «Θα στρατοπεδεύσει ο Κύριος γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους λυτρώσει»· μέσω αυτών, λοιπόν, συνεργάζονται και οι ίδιοι διακρίνουν τον λαό.

Διότι θυμάσαι βεβαίως την εικόνα του Κυρίου, ότι αποκαλεί τον εαυτό του άμπελο, και τον Πατέρα γεωργό, ενώ τον καθένα από εμάς που έχουμε εμφυτευθεί στην Εκκλησία μέσω της πίστεως μας ονόμασε κλήματα. Και μας προσκαλεί σε πολυκαρπία, για να μην καταδικαστούμε για αχρηστία και παραδοθούμε στο πυρ. Και δεν παύει να παρομοιάζει παντού τις ψυχές των ανθρώπων με τα αμπέλια. Διότι, «αμπελώνας δημιουργήθηκε για τον αγαπημένο», λέγει, «σε ύψωμα, σε τόπο εύφορο». Και, «Αμπελώνα φύτεψα και έθεσα ολόγυρα φραγμό». Προφανώς ονομάζει αμπελώνα τις ανθρώπινες ψυχές, στις οποίες έθεσε ως φραγμό την ασφάλεια των προσταγμάτων και την προστασία των αγγέλων. Διότι «άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει γύρω από εκείνους που τον φοβούνται». Έπειτα, τοποθέτησε πλάι μας και σαν στηρίγματα (χάρακες), θέτοντας μέσα στην Εκκλησία πρώτον αποστόλους, δεύτερον προφήτες, τρίτον διδασκάλους. Και ανυψώνοντας τα φρονήματά μας με τα υποδείγματα των παλαιών και μακάριων ανδρών, δεν τα άφησε ριγμένα κατάχαμα και άξια να ποδοπατούνται. Επιθυμεί δε από εμάς να κρατιόμαστε από τους πλησίον μας περιπλεκόμενοι μαζί τους με την αγάπη, όπως το αμπέλι με τους έλικες, και να αναπαυόμαστε σε αυτούς, ώστε, έχοντας πάντοτε την ορμή προς τα άνω, σαν κλήματα που αναρριχώνται σε δέντρα να εξισώσουμε τους εαυτούς μας με τις κορυφές των υψηλοτάτων. Απαιτεί δε από εμάς να αποδεχόμαστε και το να μας σκάβουν.

Τώρα λοιπόν, ο λόγος απειλεί ότι θα καθαιρέσει τον φραγμό, δηλαδή ότι θα αφαιρέσει κάθε φυλακτήριο του Ισραήλ. Και ίσως, επειδή ο νόμος δόθηκε μέσω Αγγέλων από το χέρι Μεσίτη, υπονοεί ότι θα αφαιρέσει και τη φρουρά των Αγγέλων που φυλάσσουν τα όρια του Ισραήλ. Μήπως όμως και ο καθένας μας (ο οποίος έχει άγιο Άγγελο που στρατοπεδεύει γύρω από όσους φοβούνται τον Κύριο), εάν εξεταστεί και βρεθεί με αμαρτίες, καταστεί υπόδικος στην απειλούμενη πληγή και απογυμνωθεί από το τείχος της ασφάλειας που παρέχουν οι άγιες Δυνάμεις, οι οποίες, για όσο χρόνο είναι παρούσες, διασώζουν ακαθαίρετους όσους φρουρούνται από αυτές.

Τότε λοιπόν, λέει, όταν αμάρτανα, η καρδιά μου ταράχθηκε, και με εγκατέλειψε η ισχύς μου, και κάτι άλλο δεινό συνέβη σε εμένα. Διότι το φως των οφθαλμών μου (το οποίο ήταν το προφητικό Πνεύμα, που φώτιζε την όραση της ψυχής του), ούτε και αυτό δεν ήταν πλέον μαζί μου, αφού με εγκατέλειψε και αποχώρησε. Επειδή σε κακόβουλη ψυχή δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα υποδουλωμένο στην αμαρτία. Διότι το Άγιο Πνεύμα της παιδείας θα αποφύγει τον δόλο, και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς. Αναχωρώντας λοιπόν από αυτόν το Άγιο Πνεύμα, τον εγκατέλειψε έρημο, μετά την ταραχή της καρδιάς του και την εξάντληση της ισχύος του. Διότι τότε και το φως των οφθαλμών του τον άφησε έρημο. Αλλά και οι πρότεροι φίλοι του, και οι πλησίον του, εκείνοι που βρίσκονταν διαρκώς μαζί του, τον άφησαν και στάθηκαν από μακριά, μη θέλοντας πλέον να συναναστρέφονται μαζί του, θρηνώντας από μακριά, όπως φαίνεται, τη συμφορά του φίλου τους. Και ποιοι ήταν αυτοί, παρά εκείνοι που χαίρονταν για τα προηγούμενα αγαθά του, δηλαδή οι αγαθοί άγγελοι και οι λειτουργοί του Θεού, που συνηθίζουν να συμμετέχουν στη χαρά για τη σωτηρία των ανθρώπων; Εφόσον βέβαια, για έναν αμαρτωλό που μετανοεί, γίνεται χαρά στους ουρανούς· και θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου ολόγυρα σε εκείνους που Τον φοβούνται.

Η βοήθειά μου προέρχεται από τον Θεό. Κυρίως στους πολέμους, κατά τις επιθέσεις των αντιπάλων, αναζητούν βοήθεια οι πολεμούμενοι. Και εδώ λοιπόν, εκείνος που αντιλαμβάνεται τους αόρατους εχθρούς του και βλέπει τον επικείμενο κίνδυνο από τους πολεμίους που στρατοπεδεύουν γύρω του, θα πει: Η βοήθειά μου δεν προέρχεται από τον πλούτο, ούτε από σωματικά εφόδια, ούτε από τη δική μου δύναμη και ισχύ, ούτε από ανθρώπινη συγγένεια, αλλά «η βοήθειά μου προέρχεται από τον Θεό». Και το τι είδους συμμαχία αποστέλλει ο Κύριος σε όσους Τον φοβούνται, το έχουμε διδαχθεί αλλού, όπου ο ψαλμός λέει: «Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που Τον φοβούνται, και θα τους λυτρώσει»· και αλλού: «Ο άγγελος που με λυτρώνει».

«Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου ολόγυρα σε εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους ελευθερώσει». Ερμήνευσε ποιον ονομάζει φτωχό: αυτόν που φοβάται τον Κύριο. Διότι αυτός που φοβάται βρίσκεται ακόμη στην τάξη του δούλου. Ενώ εκείνος που έχει φτάσει στην τελειότητα μέσω της αγάπης, έχει πλέον ανέλθει στην αξία του υιού. Γι' αυτό, ο μεν δούλος ονομάζεται και φτωχός, επειδή δεν έχει τίποτα δικό του· ο δε υιός είναι πλέον και πλούσιος, επειδή είναι κληρονόμος των πατρικών αγαθών. Θα στρατοπεδεύσει, λοιπόν, άγγελος Κυρίου ολόγυρα σε αυτούς που τον φοβούνται. Σε καθέναν που έχει πιστέψει στον Κύριο παραστέκει ένας άγγελος, εκτός εάν εμείς τον αποδιώξουμε εξαιτίας των πονηρών μας έργων. Διότι, όπως ο καπνός τρέπει σε φυγή τις μέλισσες και η δυσοσμία διώχνει μακριά τα περιστέρια, έτσι και τον άγγελο, τον φύλακα της ζωής μας, τον απομακρύνει η θλιβερή και δυσώδης αμαρτία. Εάν έχεις στην ψυχή σου έργα άξια αγγελικής προστασίας, και κατοικεί μέσα σου νους πλούσιος στα θεωρήματα της αλήθειας χάρη στον πλούτο των πολύτιμων έργων της αρετής, τότε κατ' ανάγκην ο Θεός τοποθετεί δίπλα σου φρουρούς και φύλακες, και σε περιτειχίζει με φρουρά αγγέλων. Παρατήρησε δε πόσο μεγάλη είναι η φύση των αγγέλων: διότι ένας μόνο άγγελος παρομοιάζεται με ολόκληρο στρατόπεδο και πολυάνθρωπη στρατιωτική παράταξη. Εξαιτίας, λοιπόν, του μεγέθους εκείνου που σε φυλάει, ο Κύριος σου χαρίζει ένα ολόκληρο στρατόπεδο· και εξαιτίας της δύναμης του αγγέλου, κατά κάποιον τρόπο σε περιτειχίζει από παντού με την ασφάλεια που παρέχεται από αυτόν.

Το ότι σε κάθε πιστό συμπαρίσταται ένας άγγελος, σαν κάποιος παιδαγωγός και ποιμένας που κατευθύνει τη ζωή του, κανείς δεν θα το αμφισβητήσει, αν θυμηθεί τα λόγια του Κυρίου, ο οποίος είπε: «Μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους ελάχιστους, διότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς». Και ο Ψαλμωδός λέει: «Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που τον φοβούνται»· και το: «Ο άγγελος που με λύτρωσε από τη νεότητά μου»· και όλα τα παρόμοια. Το ότι, πάλι, υπάρχουν κάποιοι άγγελοι οι οποίοι προΐστανται ακόμη και ολόκληρων εθνών, μας το διδάσκει ο Μωυσής μέσω της ωδής λέγοντας: «Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους γιους του Αδάμ, καθόρισε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του».

«Ιδού, ο λόγος του Κυρίου έγινε σε αυτούς για ονειδισμό· δεν θα θελήσουν καθόλου να τον ακούσουν.» Διότι χλεύαζαν τον λόγο του Χριστού, λέγοντας σε όσους τον άκουγαν: «Έχει δαιμόνιο και είναι παράφρων, γιατί τον ακούτε;» Επομένως, επειδή δεν θέλησαν τον νόμο του Κυρίου Σαβαώθ, αλλά παρόργισαν και τον λόγο του Αγίου του Ισραήλ, δηλαδή του Χριστού: «Θύμωσε», λέει, «με οργή και τους πάταξε, και παροξύνθηκαν τα όρη». Και ποια εννοεί εδώ ως όρη; Προφανώς τις ρωμαϊκές αρχές, εξαιτίας της περιφανούς τους δόξας και της υπεροψίας των αξιωμάτων τους. Και από το γεγονός ότι παροξύνθηκαν τα όρη, τα πτώματά τους έγιναν σαν κοπριά, δηλαδή οι νεκροί από τον πόλεμο, ριγμένοι παντού, και ίσως κείμενοι σωρηδόν, γεμίζοντας όλη τη χώρα τους. Αλλά (παροξύνονται) και με άλλον τρόπο εναντίον εκείνων που με την απείθεια παροργίζουν τον Σωτήρα Θεό των όλων. Διότι παροξύνονται τα νοητά όρη, δηλαδή οι αρχές και οι εξουσίες, και οι κοσμοκράτορες αυτού του σκότους. Και όταν συμβεί αυτό, είναι απόλυτη ανάγκη να υποστούν τον θάνατο της ψυχής εκείνοι που έχουν υποταχθεί σε αυτούς. Διότι, όταν βοηθά ο παντοδύναμος Θεός, ακόμη και αν παροξύνονται εναντίον μας τα όρη, δεν έχουν καμία απολύτως σημασία. Διότι έχει γραφτεί ότι: «Άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει γύρω από εκείνους που τον φοβούνται και θα τους λυτρώσει».

Διότι είναι αδύνατον να διαψευσθεί η αλήθεια, ούτε πρόκειται να πει ψέματα ο Θεός. Επειδή, εάν υποσχεθεί κάτι, αυτό οπωσδήποτε θα εκπληρωθεί, όταν εμείς τιμούμε με την πίστη και ευφραίνουμε με γνήσιο φρόνημα Εκείνον που υποσχέθηκε να μας σώσει. Με τον ίδιο τρόπο προτρέπουν και εμάς τους ίδιους οι άγιοι, λέγοντας: «Αντισταθείτε στον διάβολο, και θα φύγει από εσάς», και ότι «Άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει γύρω από εκείνους που Τον φοβούνται, και θα τους λυτρώσει». Είπε άλλωστε και ο Ίδιος μέσω της φωνής του Δαβίδ, για κάθε άνθρωπο που Τον εμπιστεύεται και στηρίζει την ελπίδα του σε Αυτόν: «Επειδή ήλπισε σε εμένα, θα τον λυτρώσω. Θα κράξει προς εμένα, και θα τον εισακούσω· μαζί του είμαι στη θλίψη, θα τον ελευθερώσω και θα τον δοξάσω.» Διότι θα δοξάσει εκείνους που Τον δοξάζουν ο Σωτήρας και Κύριος όλων μας, Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου και μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα, ομού με το Άγιο Πνεύμα, η δόξα στους αιώνες.

Όταν οι πονηρές και αντίπαλες δυνάμεις, σαν βίαιο νερό που κατακλύζει την ψυχή, είτε ρίχνοντάς μας σε εξωτερικούς πειρασμούς είτε με τις έμφυτες ορμές της σάρκας, βιάζονται να εκπολιορκήσουν τον ευσεβή νου, ας μην πέφτει σε αδρανή δειλία κανείς από εκείνους που γνωρίζουν να αριστεύουν μαζί με τον Θεό, αλλά εναποθέτοντας μάλλον σε Αυτόν την ελπίδα, ας είναι ανώτερος από κάθε φόβο. Διότι πώς είναι δυνατόν να αμφιβάλλει ότι θα λάβει τη βοήθεια από Αυτόν; Επειδή ο Κύριος γνωρίζει να λυτρώνει τους ευσεβείς από τον πειρασμό, και ο μακάριος Παύλος γράφει: «Δυνατός είναι ο Θεός, ο οποίος δεν θα επιτρέψει να πειραστείτε πάνω από τις δυνάμεις σας, αλλά μαζί με τον πειρασμό θα φέρει και τη διέξοδο, ώστε να μπορέσετε να τον υπομείνετε.» Και όπως λέει ο Ψαλμωδός: «Άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει γύρω από εκείνους που Τον φοβούνται, και θα τους λυτρώσει.» Όταν, επίσης, οι αιρετικοί, καίτοι γνώστες των ιερών δογμάτων, χρησιμοποιώντας τις δικές τους διεστραμμένες αντιλήψεις επαιρόνται εναντίον των προσκυνητών της αλήθειας, και επιτίθενται τρομεροί και θρασείς, είτε εγείροντας πολέμους και διωγμούς είτε συσσωρεύοντας σε αυτούς θλίψεις και φόβο θανάτου, εξίσου θα αποδυναμωθούν και αυτοί. Διότι με κρυφό χέρι ο Κύριος πολεμά τον Αμαλήκ από γενιά σε γενιά, όπως είναι γραμμένο. «Αλίμονο στα φτερά των πλοίων της γης που βρίσκονται πέρα από τους ποταμούς της Αιθιοπίας! Σε αυτόν που στέλνει ομήρους στη θάλασσα και χάρτινες επιστολές πάνω στο νερό.»

Και αυτό το διδάσκει λέγοντας προς τη Σιών, δηλαδή την Ιερουσαλήμ, η οποία είναι η Εκκλησία του ζωντανού Θεού: Δεν θα περάσει πλέον μέσα από εσένα απερίτμητος και ακάθαρτος. Διότι, ιστορικά, θα κατανοήσεις το λεχθέν ως εξής: Τα γειτονικά προς την Ιερουσαλήμ έθνη μπορούν να νοηθούν ως απερίτμητα και ακάθαρτα, καθώς ούτε τον κατά φύση και αληθινό Θεό γνώριζαν, ούτε είχαν λάβει την παιδαγωγία του νόμου. Και πολεμούσαν πάρα πολύ συχνά εναντίον των κατά σάρκα Ισραηλιτών, ώστε σε πολλές περιπτώσεις να φαίνονται ανώτεροι από τη δύναμη που διέθεταν εκείνοι, και σχεδόν περνούσαν μέσα από αυτήν, έχοντάς την ριγμένη κάτω από τα πόδια τους. Από τα ιστορικά γεγονότα, όμως, κάποιες φορές διαμορφώνουμε τα πνευματικά νοήματα. Τα στίφη των δαιμόνων, δηλαδή οι κοσμοκράτορες αυτού του σκότους, και μαζί με αυτούς ο βέβηλος Σατανάς, έχουν κάτω από τα πόδια τους τις ψυχές που δεν έχουν ακόμη υποταχθεί στον Θεό, και τρόπον τινά περνούν μέσα από αυτές, χωρίς κανείς να τους εμποδίζει ή να τις υπερασπίζεται. Όταν, όμως, οικειωθούν με τον Θεό και αποκτήσουν αυτόν ως δόξα και δύναμη, τότε ακριβώς θα παύσουν τα έργα της πλεονεξίας εκείνων. Διότι είναι γραμμένο: «Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους σώσει». Επομένως, ως απερίτμητοι και ακάθαρτοι θα μπορούσαν να νοηθούν οι βδελυρές, βέβηλες, πρόξενοι κάθε ρύπου, πονηρές και αντίπαλες δυνάμεις. <Τίναξε από πάνω σου το χώμα, και σήκω, και κάθισε, Ιερουσαλήμ.>

Διότι μας διασφαλίζει με άρρητη δύναμη, και με τις επικουρίες των αγίων αγγέλων· «Διότι θα δώσει εντολή», λέγει, «στους αγγέλους του για σένα, ώστε να σε διαφυλάξουν σε όλες τις οδούς σου·» και «Άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους λυτρώσει.» Και φτάνουμε μέσω αυτού στην επίγνωση του Πατρός, και γι' αυτό έχει γίνει και θύρα, και πύλη, και οδός. Είπε άλλωστε ότι: «Εγώ είμαι η θύρα, και η οδός, και κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα, παρά μόνο δι' εμού.» Είναι δε και αποτύπωμα, δηλαδή η μορφή, και το είδος Εκείνου που τον γέννησε, και χαρακτήρας της υποστάσεώς του, και εικόνα, και απαύγασμα της δόξας του. <Και δεν θα έχεις τον ήλιο ως φως της ημέρας, ούτε η ανατολή της σελήνης θα σε φωτίζει τη νύχτα, αλλά θα είναι σε σένα ο Κύριος φως αιώνιο, και ο Θεός η δόξα σου. Διότι δεν θα δύσει ο ήλιος για σένα, και η σελήνη δεν θα εκλείψει. Διότι ο Κύριος θα είναι σε σένα φως αιώνιο.> Ορισμένοι θέλουν μέσω του νοήματος των προκείμενων λόγων να μας οδηγήσουν στο να υποθέσουμε κάτι τέτοιο.

Διότι είναι γραμμένο: «Αυτός που κατοικεί υπό τη βοήθεια του Υψίστου, θα καταλύσει υπό τη σκέπη του Θεού του ουρανού». Διότι θα δώσει εντολή στους άγιους αγγέλους να μας διαφυλάξουν σε όλους τους δρόμους μας και να μας σηκώσουν στα χέρια τους, μήπως τυχόν σκοντάψουμε το πόδι μας σε πέτρα. Και είναι αληθές ότι: «Άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει γύρω από αυτούς που Τον φοβούνται, και θα τους ελευθερώσει». <Δεν θα σπαρεί πλέον τίποτα από το όνομά σου.> Είναι σαν να έλεγε πάλι: Δεν θα είσαι πλέον διασκορπισμένος σε όλα τα έθνη, ούτε αιχμάλωτος πολέμου και περιπλανώμενος, ούτε θα βρίσκεσαι πολύ μακριά από την πατρίδα σου, υπομένοντας σκληρότατη δουλεία σε πόλεις εχθρών, οικτρά, ελεεινά και άθλια σκορπισμένος. Πρέπει δε να σημειωθεί ότι ο προφήτης Ναούμ έζησε πριν από τη δεύτερη αιχμαλωσία στη Βαβυλώνα, και μετά από αυτά τα λόγια του προφήτη, ο Ιούδας κυριεύτηκε και οδηγήθηκε στην αιχμαλωσία, και υποδουλώθηκε στους Ασσυρίους.

Όταν δε γίνει λάτρης του Θεού και διψάσει το αγαθό και αναδείξει τον νου του γνώστη κάθε αρετής, τότε προσεγγίζει τον Θεό. —Σε όσους κάθονται στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου, παραγγέλλει να προσέλθουν στον Κύριο και να πλησιάσουν τις ακτίνες της θεότητάς του, ώστε, φωτισμένοι από την προσέγγιση, να δεχθούν μέσα τους τη χάρη των φωτισμών του. <Ο Κύριος τον εισάκουσε.> (C f. 70 b) Αν κάποιος είναι μετριόφρων, σε αυτόν ο Θεός τείνει ευήκοον ους· και του χαρίζει πολύ πρόθυμα τα αιτήματά του, ώστε να τον λυτρώσει από όλες του τις θλίψεις. <Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου, κ.λπ.> (C f. 70 b) Στους αγίους που δοκιμάζονται παραστέκει αγγέλους, οι οποίοι τους ενδυναμώνουν προς την ανδρεία και είναι ικανοί να αποκρούσουν τις επιθέσεις των κακόβουλων· διότι η ανθρώπινη διάνοια μόνη της δεν θα μπορούσε να αντέξει σε τόσο μεγάλη επίθεση εχθρών. [<Γεύσασθε και ίδετε ότι χρηστός ο Κύριος.> Όπως ακριβώς οι γεύσεις των εδεσμάτων φανερώνουν σαφώς την ποιότητα που ενυπάρχει σε αυτά μαζί με τη γλυκύτητα της απόλαυσης, έτσι και στα θεία χαρίσματα, οι απλές υποσχέσεις δεν ερμηνεύουν επαρκώς τη δύναμή τους· αλλά αν συμβεί κάποιοι να φτάσουν στην εμπειρία τους, τότε θα γνωρίσουν περισσότερο, και μάλιστα πολύ καθαρά, την ενέργεια της χάρης που ενυπάρχει σε αυτά.]

Το δε «υπομεινάντων», λέει αντί του «προσδοκησάντων». <Και άγγελος Κυρίου καταδιώκων αυτούς.> (B f. 114 b) Γλιστρούν ολόγυρα λοιπόν, και βαδίζουν στο σκοτάδι, καθώς και σε αυτό τους εξωθεί ο άγγελος του Θεού. Διότι βέβαια δεν συμπράττουν μαζί τους, όπως είπα, οι λογικές και άγιες δυνάμεις· αντίθετα μάλλον τους αντιστρατεύονται ως μισητούς από τον Χριστό, και ως αποδιωγμένους από την οικειότητα μαζί του. <Ότι δωρεάν έκρυψάν μοι διαφθοράν.> (B f. 114 b) Ενώ δεν είχαν τίποτα να του προσάψουν, έφτασαν σε τέτοιο σημείο διαστροφής των λογισμών και ακόμη θράσους και ανόσιων τολμημάτων, ώστε να του στήσουν παγίδα θανάτου και φθοράς· καίτοι έλεγε σαφώς: «Ποιος από εσάς με ελέγχει για αμαρτία;»

Παρατήρησε λοιπόν πώς ξεχωρίζουν τον λαό του Κυρίου. Ότι δε και τους αγίους μυσταγωγούς τους βοηθούν άγγελοι, όπως και τους μυσταγωγούμενους, το αποσαφηνίζει ο Παύλος λέγοντας για αυτούς: «Δεν είναι όλοι πνεύματα λειτουργικά που αποστέλλονται για διακονία χάριν εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία;» Έτσι και ο θεσπέσιος Ιακώβ λέει ότι είδε την κλίμακα που εκτεινόταν από τη γη πάνω ως τον ουρανό, και ότι σε αυτήν στηριζόταν ο Κύριος, ενώ οι άγγελοι ανέβαιναν και κατέβαιναν. Διότι εν Κυρίω ενώθηκαν τα κάτω με τα πάνω, και δημιουργήθηκε κοινωνία για τους ανθρώπους και δεσμός αγάπης με τους αγίους αγγέλους. Ψάλλει δε κάπου και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Θα στρατοπεδεύσει άγγελος γύρω από αυτούς που Τον φοβούνται, και θα τους λυτρώσει.» Συμπράττοντας λοιπόν με τους αγίους μυσταγωγούς, ξεχωρίζουν και αυτοί τον λαό του Κυρίου. <Συγκεντρώστε σε Αυτόν τους οσίους Του.> (B f. 193, I f. 278.) Θα το κατανοήσεις και με αυτόν τον τρόπο, πράγμα που μου φαίνεται ότι έχει ειπωθεί καλύτερα. Αυτό είναι ξεκάθαρα το να διαχωρίζεται ο λαός του Κυρίου τόσο από τις λογικές δυνάμεις, όσο και από εκείνους που έχουν ταχθεί να ιερουργούν το ευαγγελικό και σωτήριο κήρυγμα. Σε αυτούς άλλωστε παραγγέλλει το Πνεύμα να συγκεντρώσουν στον Χριστό τους οσίους Του. «Εκείνους που προγνώρισε, λέει, και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού Του, αυτούς και κάλεσε· και αυτούς που κάλεσε, αυτούς και δικαίωσε· και αυτούς που δικαίωσε, αυτούς και δόξασε.»

Διότι, όπως είπαν, πέρασαν μέσα από τη φωτιά. Επειδή, νομίζω, όπως τα πιο εκλεκτά θυμιάματα, όταν έρθουν σε επαφή με τη φωτιά, τότε αναδίδουν την ευωδία που κρύβουν μέσα τους, έτσι και η οσία ψυχή, όταν δοκιμάζεται σαν μέσα από φωτιά μέσω των πειρασμών και των πόνων, φανερώνει πιο ξεκάθαρα την πολύμορφη αρετή που υπάρχει μέσα της. Εξάλλου, για κάθε άγιο ψάλλει κάπου και λέει ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους λυτρώσει». Ο ίδιος δε πάλι, ο χορηγός της βοήθειας, λέει ρητά: «Επειδή ήλπισε σε μένα, θα τον λυτρώσω. Θα με επικαλεστεί, και θα τον εισακούσω· μαζί του είμαι στη θλίψη, θα τον ελευθερώσω και θα τον δοξάσω, θα τον χορτάσω με μακροημέρευση και θα του δείξω το σωτήριό μου». Ποιο είναι λοιπόν άραγε αυτό «το σωτήριο του Θεού και Πατρός»; Ο προερχόμενος από αυτόν Θεός Λόγος, ο οποίος για χάρη μας έγινε σαν κι εμάς και έλαβε μορφή δούλου κατά θεία οικονομία. Έτσι τον ονόμασε ο Πατέρας και μέσω του Ησαΐα, λέγοντας: «Και θα δουν τα έθνη τη δικαιοσύνη μου, και οι βασιλιάδες τη δόξα μου. Το δε σωτήριό μου θα ανάψει σαν λαμπάδα». Διότι ο Υιός έγινε για εμάς δικαιοσύνη και δόξα από τον Θεό και Πατέρα, καθώς επίσης και σωτήριο. Επειδή δικαιωθήκαμε εν αυτώ και επαναφερθήκαμε στη δόξα της υιοθεσίας.

Διότι κεφαλή των πιστών είναι ο ίδιος ο Χριστός. Το ότι δε, καθώς ο Σωτήρας όλων Χριστός σώζει τους δικούς του και τους εξάγει από την κακία του κόσμου, θα παρίσταται λειτουργώντας και το πλήθος των αγγέλων, το οποίο είναι φανερό ότι εκπληρώνει τη διακονία που του έχει ανατεθεί, μπορεί κανείς να το αντιληφθεί εύκολα και πάλι από τα εξής: Διότι, όταν πλέον αναχωρούσε ο Λάβαν και επέστρεφε ειρηνικά στο σπίτι του, «σηκώνοντας τα μάτια του», λέει, «ο Ιακώβ είδε στρατόπεδο παρατεταγμένο, και τον συνάντησαν οι άγγελοι του Θεού. Και είπε ο Ιακώβ όταν τους είδε: Αυτό είναι στρατόπεδο του Θεού, και ονόμασε τον τόπο εκείνο Παρεμβολές». Έχει δε γραφτεί ότι «άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους λυτρώσει». Και πάλι, ότι «στους αγγέλους του θα δώσει εντολή για σένα, ώστε να σε διαφυλάξουν σε όλους τους δρόμους σου». Πραγματικά σώζει όλους όσοι τον αγαπούν ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου και μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Θεό και Πατέρα μαζί με το Άγιο Πνεύμα στους αιώνες των αιώνων.

Διότι πάλι είπε προς τους ακολούθους του Μωυσή και του Ααρών, και είναι προφανές ότι ομιλεί ο Θεός: «Και μαζί σας θα είναι ένας από κάθε φυλή, καθένας τους άρχοντας, σύμφωνα με τους πατρικούς οίκους, και αυτά είναι τα ονόματα των ανδρών που θα σταθούν μαζί σας.» Διότι κάθε φυλή τοποθετεί τον πιο δοξασμένο και ικανό στον πόλεμο ως ηγεμόνα, προστάτη, καθοδηγητή στο συμβούλιο και εισηγητή των πρακτέων, των οποίων τύπος θα μπορούσαν να είναι οι άγγελοι που έχουν οριστεί προστάτες των εκλεκτών και εκείνων που είναι εγγεγραμμένοι στο βιβλίο της ζωής. Διότι έχει γραφτεί για κάθε δίκαιο: «Άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει ολόγυρα σε εκείνους που τον σέβονται, και θα τους ελευθερώσει». Και το ότι διασωζόμαστε μέσω αγγελικών βοηθειών κατά το θέλημα του Θεού, καθίσταται από παντού προφανές, και θεωρώ περιττό να συλλέγω προς το παρόν αποδείξεις, αν και για όσους το επιθυμούν, είναι πολύ εύκολο να το πράξουν, αν επιλέξουν. ΠΑΛΛ. Άρα, όπως στον τύπο με τον Μωυσή και τον Ααρών, έτσι και μέσω του Χριστού θα μπορούσε να γίνει η απογραφή εκείνων που αγωνίζονται με ανδρεία. ΚΥΡ. Έτσι λέω· διότι μας οδηγεί σε αυτόν τον συλλογισμό, με καθόλου απίθανη την υποψία αυτού που αναφέρει ο μακάριος Δανιήλ. ΠΑΛΛ. Ποιο είναι αυτό που λες; ΚΥΡ. Διότι είδε τον Πατέρα σε πρεσβυτική ηλικία, στεφανωμένο με λευκές τρίχες, λαμπρό με ενδύματα σαν το χιόνι, και είπε ότι «Και βιβλία ανοίχθηκαν, και το κριτήριο κάθισε, και είδα».

Ιδού τι προκαλεί η αφοβία! Ιδού τι προξενεί η ανυποταξία και η αμέλεια! Ιδού ποια είναι η κατάληξη της παρακοής! Ας μην καταφρονήσουμε λοιπόν τον φόβο του Κυρίου, αλλά ας ταπεινωθούμε κάτω από την κραταιά χείρα Του, υπηρετώντας ο ένας τον άλλον με φόβο Θεού. Και Αυτός θα είναι για εμάς τείχος και σκεπαστής από το πρόσωπο του εχθρού, καθώς είναι γεγραμμένο: Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που Τον φοβούνται, και θα τους ελευθερώσει. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Και πάλι: Άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει γύρω από εκείνους που τον φοβούνται και θα τους λυτρώσει. Και πάλι: Θα κατέλθει σαν βροχή πάνω σε πόκο. Και πάλι: Ο Κύριος είναι κοντά σε εκείνους που έχουν συντετριμμένη καρδιά. Και πάλι: Είθε να λάμψει το πρόσωπό Του πάνω μας, και να μας ελεήσει.

Όλα αυτά προστάζονται να τα πράττουν οι φρουροί της Εκκλησίας. Διότι «θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους σώσει». Για ποια «οχυρώματα» (βάρεις) όμως μιλάει, παρά για εκείνα για τα οποία ελέχθη και παραπάνω: «Ο Θεός στα οχυρώματά της αναγνωρίζεται, όταν την προστατεύει»; Λέγαμε δε ότι ως πόλη νοείται ολόκληρο το θεοσεβές πολίτευμα ανά την οικουμένη, ενώ ως οχυρώματά της οι επιμέρους και κατά τόπους εκκλησίες. Ο παρών λόγος, λοιπόν, προστάζει να διαμοιραστούν αυτές οι επιμέρους εκκλησίες. Διότι θέλει να επιστήσει τον καθένα από τους αγγέλους ξεχωριστά ως φρουρό ορισμένων εκκλησιών. Έπειτα προσθέτει σε αυτά: «Για να τα διηγηθείτε σε άλλη γενεά». Διότι ίδιον των αγγέλων ήταν το να μπορούν να διηγούνται τις αρετές του Θεού σε διάφορες γενεές. Και ότι αυτός είναι ο Θεός, ο Θεός μας στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνος· αυτός θα μας ποιμάνει στους αιώνες. Διότι εσείς μεν θα είστε φρουροί και σαν φύλακες του ποιμνίου· ο ποιμένας όμως των θρεμμάτων είναι άλλος. Και ποιος είναι αυτός παρά εκείνος που είπε: «Εγώ είμαι ο ποιμήν ο καλός»;

Και αυτά θα άρμοζε να λεχθούν για τον άνθρωπο που έχει φτάσει στην κατά Χριστόν τελειότητα και για τον χορό των μαρτύρων του Χριστού, καθώς και για την αγία Του Εκκλησία, και βεβαίως και για το ίδιο το σώμα του Χριστού. Διότι, αν στρατοπεδεύει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που Τον φοβούνται και τους λυτρώνει, για εκείνους που έχουν υπερβεί τον φόβο και βρίσκονται στην τέλεια έξη της ψυχικής αρετής, όπως είναι αυτός που κατοικεί υπό τη σκέπη του Υψίστου και αναπαύεται υπό τη σκιά του Παντοδυνάμου· για τέτοιους ανθρώπους, λοιπόν, δεν ορίζεται ως φύλακας ένας μόνο άγγελος, αλλά περισσότερες αγγελικές παρατάξεις, όσο περισσότεροι είναι και αυτοί που επιβουλεύονται τον κατά Θεόν τέλειο.

Εννόησε δε, μέσω του Δαβίδ, τον βασιλιά, τον πατέρα του βασιλιά, ο οποίος εξαρχής κατασκεύασε τον άνθρωπο για να είναι πύργος και όχι ερείπιο, και μέσω της χάριτος τον ανοικοδόμησε πάλι, ασφαλίζοντάς τον με τους πολλούς θυρεούς, ώστε να μην είναι πλέον ευάλωτος στις επιθέσεις των εχθρών. Διότι οι κρεμασμένοι θυρεοί, που δεν βρίσκονται πεσμένοι στο έδαφος αλλά θεωρούνται μετέωροι γύρω του, και μαζί με τους θυρεούς οι βολίδες των δυνατών, προξενούν φόβο στους εχθρούς, ώστε να μην επιχειρήσουν καν, εξ αρχής, να επιτεθούν εναντίον του πύργου. Νομίζω δε ότι με το πλήθος των θυρεών μάς υποδηλώνεται η αγγελική φρουρά, η οποία παρατάσσεται κυκλικά γύρω από έναν τέτοιο πύργο. Την ίδια έννοια φανερώνει και η αναφορά στις βολίδες· διότι δεν είπε απλώς «βολίδες», αλλά με την προσθήκη της λέξης «δυνατών» υπέδειξε εκείνους που υπερμαχούν για εμάς, έτσι ώστε τα λεγόμενα να συμφωνούν με το ρητό του ψαλμού ότι: «Άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει γύρω από εκείνους που Τον φοβούνται και θα τους λυτρώσει». Ο δε αριθμός των χιλίων δεν νομίζω ότι σημαίνει με απόλυτη ακρίβεια τη δεκάδα των εκατοντάδων, αλλά χρησιμοποιήθηκε στον λόγο ως ένδειξη πλήθους· διότι είναι σύνηθες, από την ιδιωματική χρήση της Γραφής, να υποδηλώνεται το πλήθος με αυτόν τον αριθμό, όπως λέει ο Δαβίδ αντί για τη λέξη πλήθος ότι: «Χιλιάδες ευημερούντων», και «Περισσότερο από χιλιάδες χρυσού και αργύρου».

Η ψυχή δε, όπως έχει λεχθεί, είναι η πόλη, το κατοικητήριο του Θεού. Από αυτούς, λοιπόν, λέγει, βρέθηκε η ψυχή, όπως βρέθηκε κάποτε από τον καλό ποιμένα το πρόβατο, για το οποίο όλες οι χορείες των αγγέλων συγκινήθηκαν με ευφροσύνη, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου. Έτσι βρέθηκε κάποτε και η δραχμή χάρη στον λύχνο, για την οποία χαίρονται όλοι, και οι φίλοι και οι γείτονες. Τέτοιο εύρημα γίνεται και ο Δαβίδ, ο δούλος του Κυρίου, καθώς η ψαλμωδία αναφέρει εκ προσώπου του Θεού: «Βρήκα τον Δαβίδ τον δούλο μου, με το άγιο έλαιό μου τον έχρισα». Και εφόσον αυτός έγινε κτήμα εκείνου που τον βρήκε, ας ακούσουμε ποιων δωρεών αξιώνεται: «Το χέρι μου», λέγει, «θα τον συνδράμει και ο βραχίονάς μου θα τον ενισχύσει· δεν θα ωφεληθεί εχθρός εις βάρος του και υιός ανομίας δεν θα τον βλάψει, και θα συντρίψω από μπροστά του τους εχθρούς του και θα τρέψω σε φυγή αυτούς που τον μισούν»· καθώς και όσα άλλα περιέχει ο κατάλογος των ευλογιών. Επομένως, είναι καλό το να βρεθεί κανείς από τους αγγέλους που περιστοιχίζουν την πόλη, δηλαδή την ψυχή. Διότι έτσι μας προτρέπει να κατανοήσουμε ο μέγας Δαβίδ λέγοντας: «Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που τον φοβούνται και θα τους σώσει». Επομένως, αυτή που είπε ότι «οι φύλακες με χτύπησαν», καυχήθηκε ότι πέτυχε κάποια περαιτέρω αύξηση στην προς τα άνω προκοπή της.

Διότι όσοι λάβουν το βάπτισμα, την ημέρα εκείνη δεν θα ντροπιαστούν. «Αυτός ο φτωχός»: ο Χριστός πάνω στον σταυρό· διότι με τη θέλησή του έγινε φτωχός, αν και ήταν πλούσιος. «Και ο Κύριος εισάκουσε»: ο Πατέρας [εισάκουσε] τον Υιό που είπε: «Πατέρα, δόξασέ με». Διότι λέει: «Και δόξασα και πάλι θα δοξάσω». «Και από όλες»: από όσες του προκάλεσαν οι Ιουδαίοι, όπως νόμιζαν· αλλά από όλες ήταν ελεύθερος ως (ο) Θεός. «Θα στρατοπεδεύσει»: Τότε μεν για τον Ισραήλ στους πολέμους· τώρα δε για τους πιστούς (μαζί με τους πιστούς) ο Χριστός, ως Άγγελος της Μεγάλης Βουλής. «Γευθείτε»: [Προτροπή (προτρέπει) σε θεοσέβεια]· και αναφέρεται στη μετάληψη του Σώματος και του Αίματος του Χριστού. «Μακάριος ο άνθρωπος»: Όσοι γεύτηκαν τα θεία μυστήρια και παραμένουν σε αυτά αταλάντευτοι. «Φοβηθείτε»: Οι δίκαιοι· διότι αυτοί αληθινά φοβούνται τον Κύριο. «Διότι δεν υπάρχει»: Διότι σε αυτούς που ζητούν τον Κύριο (Θεό), δεν θα τους στερήσει ο Θεός τα αγαθά (τα αγαθά τους ο Θεός). «Οι πλούσιοι»: Οι Ιουδαίοι, οι οποίοι εξέπεσαν από όλα τα νομικά προστάγματα· των απαρχών, των θυσιών, των προσφορών [και των λοιπών φτώχυναν και πείνασαν]. «Αυτοί όμως που εκζητούν»: Αυτοί που προέρχονται από τα έθνη και επέστρεψαν (πίστεψαν)· διότι σε αυτούς δόθηκε [όλος] ο πλούτος της χάριτος.

Και ξαφνικά βλέπει ολόκληρο το όρος, στο οποίο κατοικούσε τότε ο Προφήτης, να είναι γεμάτο από πύρινα άλογα και τέτοιου είδους άρματα. Αυτό δε δεν ήταν τίποτε άλλο, παρά παρατάξεις αγγέλων. Αν όμως τον Ελισσαίο, για αυτόν μόνο τον λόγο, τον ακολουθούσε τόσο μεγάλη στρατιά αγγέλων, τι θα μπορούσε να πει κανείς για τον Παύλο; Αυτό άλλωστε έλεγε και ο προφήτης Δαβίδ: «Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου ολόγυρα σε εκείνους που τον φοβούνται»· και πάλι: «Στα χέρια τους θα σε σηκώσουν, για να μη σκοντάψει το πόδι σου πάνω σε πέτρα». Και τι μιλώ για αγγέλους; Ο ίδιος ο Δεσπότης ήταν τότε μαζί του όταν εξορμούσε. Διότι, βέβαια, δεν είναι δυνατόν στον μεν Αβραάμ να εμφανιζόταν, ενώ μαζί με αυτόν να μην ήταν παρών· αφού ο Ίδιος το υποσχέθηκε λέγοντας: «Εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες έως τη συντέλεια του αιώνος».

Αν αναζητάς τον Θεό, ω διάνοια, βγες έξω από τον εαυτό σου και αναζήτησέ τον. Τίτλος Δ'. — Περί αγάπης και φόβου Θεού· και ότι υπερέχουν από κάθε αγαθό. «Κάλεσε άγγελος Κυρίου τον Αβραάμ από τον ουρανό, και του είπε: Αβραάμ. Και εκείνος είπε: Ιδού εγώ. Και του είπε: Μην απλώσεις το χέρι σου επάνω στο παιδί σου, και μην του κάνεις τίποτα. Διότι τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό, και δεν λυπήθηκες τον αγαπημένο σου γιο για χάρη μου.» «Και τώρα, Ισραήλ, τι απαιτεί από εσένα Κύριος ο Θεός, παρά μόνο να τον φοβάσαι, και να πορεύεσαι σε όλες τις οδούς του;» «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου τη δύναμη.» «Στήριγμα είναι ο Κύριος για εκείνους που τον φοβούνται.» «Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη. Ιδού οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι προς εκείνους που τον φοβούνται.» «Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους γλιτώσει. Φοβηθείτε τον Κύριο, όλοι οι άγιοί του.» «Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου.» «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο.» «Καθήλωσε από τον φόβο σου τις σάρκες μου.» «Μακάριοι είναι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο.» «Δεν βρίσκεις ευχαρίστηση στη δύναμη του αλόγου, ούτε ευαρεστείσαι στις κνήμες του ανδρός,» και τα λοιπά. «Ο Κύριος θα δώσει σοφία, και θα διαφυλάξει την οδό εκείνων που τον ευλαβούνται.» «Ο φόβος του Κυρίου είναι πηγή ζωής· και σε κάνει να ξεφεύγεις από την παγίδα του θανάτου.» «Ο φόβος του Κυρίου μισεί την κακία.» «Ο φόβος του Κυρίου προσθέτει ημέρες. Οχύρωμα των οσίων είναι ο φόβος του Κυρίου.» «

Άγγελος Κυρίου θα παραταχθεί ως φρουρός κοντά σε καθέναν που πιστεύει στον Κύριο. Ο άγγελος παραστέκεται, εκτός και αν εμείς τον αποδιώξουμε με τα πονηρά μας έργα. Διότι, όπως ο καπνός τρέπει σε φυγή τις μέλισσες και η δυσωδία διώχνει τα περιστέρια, έτσι και τον άγγελο που είναι φύλακας της ζωής μας, τον απομακρύνει η οδυνηρή και δυσώδης αμαρτία.

Ψαλμός λγ'. <Του Δαβίδ, όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ, και εκείνος τον απέλυσε, και έφυγε.> «Θα ευλογήσω τον Κύριο», δηλαδή, όπως αρμόζει «σε κάθε καιρό, διαρκώς η αίνεσή του θα είναι στο στόμα μου», είτε θλίβομαι είτε αγάλλομαι. «Στον Κύριο θα επαινεθεί η ψυχή μου»· χωρίς να θηρεύει καθόλου τους επαίνους των ανθρώπων. «Ακούστε οι πράοι και ευφρανθείτε. Μεγαλύνετε τον Κύριο μαζί μου, και ας υψώσουμε το όνομά του όλοι μαζί. Αναζήτησα τον Κύριο, και με εισάκουσε και από όλες τις θλίψεις μου με ελευθέρωσε». Αυτά δε τα έλεγε ο Δαβίδ αφού ελευθερώθηκε με κάποιο τέχνασμα από τα χέρια του Αβιμέλεχ, και αφού γεύτηκε εμπειρικά τη θεία βοήθεια, προσκαλεί και εμάς να προσεγγίσουμε τον Θεό. «Προσέλθετε», λέει, «προς αυτόν και φωτιστείτε, και τα πρόσωπά σας δεν θα ντροπιαστούν. Αυτός ο φτωχός έκραξε, και ο Κύριος τον εισάκουσε και από όλες τις θλίψεις του τον έσωσε», από τα χέρια του Αβιμέλεχ. Διότι ονόμασε τον εαυτό του φτωχό, επειδή αποκρίθηκε στον Αβιμέλεχ ως παράφρων και αφέθηκε ελεύθερος. «Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που τον φοβούνται και θα τους ελευθερώσει» από τα επικείμενα δεινά.

Τότε ο Δημόκριτος, έχοντας υπερζέσει από μεγάλο θυμό εξαιτίας της σφοδρής αντίστασης του παιδιού, τον αποστέλλει σιδηροδέσμιο στον βασιλιά Αυρηλιανό. Και στεκόμενος μπροστά του, ο άγιος παίδας επιδεικνύει μεγάλη παρρησία προς αυτόν, αλλά και υφίσταται από αυτόν πολλά βασανιστήρια, δηλαδή ραβδισμούς, κακώσεις, λιθοβολισμούς, καύσεις με λαμπάδες και άλλα δεινά, επάξια της μανίας του. Έπειτα, διατάζει να κρεμάσουν από τον τράχηλο του μάρτυρα μια βαρύτατη μολύβδινη σφαίρα και να απορριφθεί στον βυθό της θάλασσας. Ενώ δε γινόταν αυτό και ο μάρτυρας οδηγούνταν προς τη θάλασσα, άγγελος Κυρίου, ο οποίος στρατοπεδεύει γύρω από όσους Τον φοβούνται και τους λυτρώνει, παραστάθηκε ως συνήθως και δίπλα στον άγιο Μάμαντα και τον διέσωσε.

Εάν λοιπόν αγαπά κάποιος τον Θεό, και Αυτός αναμειγνύει σε αυτόν τη δική Του αγάπη· και αφού πιστευθεί άπαξ από αυτόν, προσθέτει σε αυτόν την επουράνια πίστη, και ο άνθρωπος γίνεται διπλός. Όσα λοιπόν από τα μέλη σου Του προσφέρεις, και Αυτός από τα δικά Του όμοια μέλη αναμειγνύει στην ψυχή σου, για να πράττεις, να αγαπάς και να προσεύχεσαι στα πάντα με καθαρότητα. Διότι ο άνθρωπος είναι μεγάλου αξιώματος. Δες πόσο μεγάλος είναι ο ουρανός και η γη, ο ήλιος και η σελήνη, και ο Κύριος δεν ευαρεστήθηκε σε αυτά, παρά μόνο στον άνθρωπο αναπαύεται. Πολυτιμότερος λοιπόν είναι ο άνθρωπος από όλα τα δημιουργήματα, ίσως δε θα τολμήσω να πω ότι όχι μόνο από τα ορατά δημιουργήματα, αλλά και από τα αόρατα, δηλαδή από τα λειτουργικά πνεύματα. Διότι δεν είπε για τους αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ «ας ποιήσουμε κατ' εικόνα και ομοίωσή μας», αλλά για τη νοερή ουσία του ανθρώπου, εννοώ την αθάνατη ψυχή. Διότι είναι γραμμένο ότι «στρατόπεδα αγγέλων θα βρίσκονται ολόγυρα σε αυτούς που Τον φοβούνται».

Διότι μεγάλης αξίας είναι ο άνθρωπος. Δες πόσο μεγάλος είναι ο ουρανός και η γη και ο ήλιος και η σελήνη, και δεν ευδόκησε σε αυτά ο Κύριος, παρά μόνο στον άνθρωπο αναπαύεται. Είναι λοιπόν τιμιότερος από όλα τα δημιουργήματα, και ίσως θα τολμούσα να πω ακόμη και από τα αόρατα και λειτουργικά πνεύματα. Διότι δεν είπε για τον Γαβριήλ ή τον Μιχαήλ, τους αρχαγγέλους: «Ας δημιουργήσουμε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», αλλά για τη νοερή ουσία του ανθρώπου, την αθάνατη ψυχή, και είναι γραμμένο, ότι «παρατάξεις αγγέλων βρίσκονται γύρω από αυτούς που Τον φοβούνται».

Ολόκληρη την πόλη της κακίας, που οικοδομήθηκε από τον τύραννο, ο Χριστός την ερημώνει και την καταστρέφει, και κτίζει εκεί για τον Εαυτό Του μια πόλη του Θεού, και υψώνει πύργους και οχυρώματα εναντίον της γνώσης του εχθρού, και άρρηκτα και ακαταγώνιστα φρούρια, και οικοδομεί μέσα σε αυτήν θείες οικοδομές πίστης, αγάπης, χαράς και ελπίδας. Και μέσα στην ίδια την ψυχή λαξεύει τάγματα λογισμών και εννοιών ευάρεστων στον Θεό, και εναποθέτει σε αυτήν τους νόμους του Αγίου Πνεύματος. Και της δίνει καθαρό ασήμι που έχει δοκιμαστεί στο πυρ επτά φορές, και αναστηλώνει μέσα της την επουράνια εικόνα του θεϊκού φωτός. Δημιουργεί σε αυτήν πηγή καθαρού και ζωντανού ύδατος, που «αναβλύζει για την αιώνια ζωή», η οποία αναβλύζει ειρήνη, αγαθότητα και χαρά, και εισάγει σε αυτήν στρατόπεδα αγίων δυνάμεων για να τη φυλούν, σύμφωνα με το ρητό: «Άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει γύρω από αυτούς που Τον φοβούνται και θα τους λυτρώσει». Και την ντύνει με επουράνια ενδύματα και της χαρίζει την ελευθερία των δικών της λογισμών, ώστε με αυτούς να διακονεί τον δικό της Βασιλιά. Την αρμόζει ως νύμφη ευάρεστη στον Εαυτό Του και κοινωνεί μαζί της θεία κοινωνία, μεταδίδοντάς της από την ουσία της αγαθότητάς Του και γεμίζοντάς την με το Άγιο Πνεύμα, και της χαρίζει κάθε ευωδία και ανάπαυση αντί για τα χρόνια κατά τα οποία ταπεινώθηκε και εγκλείστηκε από τον βασιλιά του σκότους, και βασιλεύει σε αυτήν με ειρηνική βασιλεία.

Και πάλι: «Προσέξτε», λέει, «να μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους ελάχιστους που πιστεύουν σε εμένα· διότι σας λέω ότι οι άγγελοί τους βλέπουν το πρόσωπο του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς». Αλλά και σε κάθε θεοσεβή ψυχή έχει δωρηθεί άγγελος από τον Θεό. Ενώ και σε κάθε ολόκληρο πιστό έθνος έχει παραχωρηθεί ένας άγγελος από τον Θεό για την πρόνοιά του. Διότι, λέει, «έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού». Μέσω των επουράνιων αγγέλων γίνεται η μετάδοση των μυστηρίων του Θεού στη γη. Μέσω των αγγέλων γίνεται ταυτόχρονα η προστασία και η ίαση των υδάτων και των πηγών. Μέσω των αγγέλων παρέχεται στους αξίους η λύτρωση από τους πειρασμούς. Διότι, λέει, «θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους ελευθερώσει». Μέσω των αγγέλων γίνεται και η διαφύλαξη των λειψάνων των μαρτύρων. «Ο Κύριος φυλάσσει όλα τα οστά τους», αν και το νόημα αυτών των οστών είναι κάπως πιο μυστικό. Μέσω των αγγέλων και του Θεού προστατεύονται τα θυσιαστήρια και διαφυλάσσονται οι ναοί των πιστών. Μέσω των αγγέλων οι δεήσεις και οι προσευχές προσάγονται από τη γη προς τον ουρανό στον Θεό, και ταυτόχρονα παρέχονται οι θείες δωρεές στους ανθρώπους. Και σχεδόν κάθε μυστήριο του Θεού πάνω στη γη τελείται μέσω των αγγέλων.

Αλλά αυτά αρκούν ως απόδειξη της αγάπης. Το πώς όμως εσύ περνάς στην εξουσία που σου εμπιστεύθηκαν οι βασιλείς το αγνοούμε, ή μάλλον έχουμε και μεγάλη ανησυχία, επειδή μαθαίνουμε ότι στην προηγούμενη εξουσία σου προστέθηκε και άλλη, χωρίς να το θέλεις, αλλά κατόπιν προσταγής του αυτοκράτορα, και ότι, επειδή βρίσκεται πιο μακριά από την προηγούμενη, πλησιάζει προς τους βαρβάρους· γι' αυτό και κυριεύτηκε από δέος η τίμια ψυχή σου, όπως λένε, καθώς ούτε επιθυμεί ούτε είναι προετοιμασμένη να φέρει μάχαιρα και να πολεμά και να δέχεται πόλεμο. Όλα αυτά παρακίνησαν και εμάς να κάνουμε δεήσεις και προσευχές για να διαφυλαχθείς αβλαβής και στις δύο εξουσίες. Και βεβαίως πιστεύουμε ότι θα διατηρηθείς σώος, εφόσον έχεις προ οφθαλμών τον φόβο του Θεού και επικαλείσαι τη βοήθεια από Εκείνον. Διότι, όπου ο Θεός είναι βοηθός, από εκεί απομακρύνεται κάθε κακό· διότι θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου, λέει η Γραφή, ολόγυρα σε εκείνους που Τον φοβούνται και θα τους ελευθερώσει.

Αν και βέβαια στην περίπτωση των ορατών εχθρών η επίθεση γίνεται σε συγκεκριμένο χρόνο, και η είδησή της που φτάνει από μακριά δίνει την ευχέρεια σε όσους το επιθυμούν να διαφύγουν προς κάθε κατεύθυνση, για τους αόρατους όμως εχθρούς δεν μπορεί να ειπωθεί το ίδιο, διότι και τη νύχτα και την ημέρα και κάθε ώρα είναι αδέσμευτοι να μας κατατρέχουν, ώστε σχεδόν, για να το πούμε έτσι, δεν μας αφήνουν ούτε να αναπνεύσουμε. Επομένως, εδώ χρειάζεται περισσότερος φόβος και μεγαλύτερη επαγρύπνηση για να μην αιχμαλωτιστούμε, αλλά να αποφύγουμε τις ψυχοφθόρες επιδρομές τους. Και πού να καταφύγουμε; Στον Θεό προφανώς. «Διότι ο Θεός μας», λέει, «είναι καταφυγή και δύναμη, βοηθός στις θλίψεις που μας έχουν βρει σφοδρά». Και: «Άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους γλιτώσει». Και: «Εκείνοι που έχουν την πεποίθησή τους στον Κύριο είναι σαν το όρος Σιών· δεν θα κλονιστεί ποτέ εκείνος που κατοικεί στην Ιερουσαλήμ». Άρα, εάν έχουμε τον φόβο του Θεού και την πεποίθηση σε Αυτόν, δεν θα φοβηθούμε μπροστά στους εχθρούς μας. Ας προσέξουμε όμως και τούτο: ότι ένα καταφύγιο δεν θα μπορούσε ποτέ να κυριευθεί, παρά μόνο από την έλλειψη άρτου και ύδατος.