Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 35:2

Λέει ο παράνομος μέσα του να αμαρτάνει. Νομίζει, λέει, αυτός που έχει ανατραφεί με την κακία, ότι κανείς δεν βλέπει τα κρυφά βουλεύματα της ψυχής του. Διότι τη λέξη «λέει» την έχει θέσει αντί του «θεωρεί» ή «υπολαμβάνει». Αιτία δε αυτής της αναλγησίας είναι το ότι δεν φοβάται τον Δεσπότη που επιβλέπει τα πάντα. Δεν υπάρχει φόβος Θεού ενώπιον των οφθαλμών του.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΠΑ΄. Αν πρέπει ίσως να επιτιμούμε εξίσου τους ευλαβείς και τους αδιάφορους, όταν και οι δύο βρίσκονται στο ίδιο αμάρτημα. ΑΠΟΚΡΙΣΗ Εάν αποβλέψουμε στη διάθεση εκείνου που αμαρτάνει και στον τρόπο του αμαρτήματος, θα γνωρίσουμε και τον τρόπο της επιτιμήσεως. Διότι, έστω και αν το αμάρτημα του αδιάφορου και του ευλαβούς φαίνεται να είναι το ίδιο, υπάρχει ωστόσο μεγάλη διαφορά μεταξύ τους. Επειδή ο μεν ευλαβής, όντας ευλαβής, αγωνιώντας και αγωνιζόμενος συγχρόνως για το πώς θα γίνει ευάρεστος στον Θεό, εξαιτίας κάποιας περιστάσεως και σχεδόν παρά τη θέλησή του έσφαλε και ολίσθησε. Ο δε αδιάφορος, μη υπολογίζοντας ούτε τον εαυτό του ούτε τον Θεό, και μη κάνοντας καμία διάκριση μεταξύ του αμαρτάνειν και του πράττειν το ορθό, όπως άλλωστε δηλώνει και το όνομά του, πάσχει από τα πρώτα και μεγάλα κακά: είτε από την καταφρόνηση του Θεού είτε από την απιστία ως προς την ύπαρξη του Θεού. Διότι αυτά τα δύο καθίστανται για την ψυχή οι αιτίες της αμαρτίας, όπως μαρτυρεί η Γραφή λέγοντας άλλοτε μεν: «Ο παράνομος λέει μέσα του να αμαρτήσει· δεν υπάρχει φόβος Θεού απέναντι στα μάτια του»· και άλλοτε: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός· διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στα έργα τους».

Προς δε το τέλος, φανερώνει όσα πρόκειται να συμβούν στους παράνομους, ωθώντας από παντού τόσο τον εαυτό του όσο και τους αναγνώστες σε μια όσια και αμόλυντη ζωή. Αρχίζει δε την προσευχή ως εξής: <Ο παράνομος λέει μέσα του να αμαρτάνει· δεν υπάρχει φόβος Θεού απέναντι από τα μάτια του.> (A f. 186 b, B f. 121, C f. 75) Δηλαδή, θεωρεί ότι κανένας δεν βλέπει τα σχέδιά του· και εφόσον άπαξ και αποφάσισε να παρανομήσει, θέτει τον φόβο του Θεού έξω από τα μάτια του. Και ονομάζουμε παράνομο αυτόν που έχει απαρνηθεί ολοκληρωτικά τους θείους νόμους, σε σημείο που να μην θέλει καν να υπάρχουν, και ζει μια ζωή εντελώς αλαζονική και μάταιη, η οποία τρέχει αμετάκλητα προς το βάραθρο του άδη και την παγίδα του θανάτου. Εκείνους που έχουν συνηθίσει να ζουν με αυτόν τον τρόπο τους μνημονεύει κάπου η Ιερή Γραφή, λέγοντας τα εξής για τον καθένα τους: «Λέει στον Κύριο: Απομακρύνσου από εμένα, δεν θέλω να γνωρίζω τις οδούς σου.» Ένας τέτοιος άνθρωπος έχει τυφλωθεί, λέει, και δεν βλέπει με τα μάτια της διανοίας τον φόβο του Θεού, δια του οποίου θα μπορούσε να δημιουργηθεί θερμός πόθος για αγαθοεργία, καθώς και μια ακατανίκητη και ισχυρότατη προθυμία προς το καθήκον της ενάρετης ζωής. Διότι όσοι νοσούν από την έλλειψη του φόβου του Θεού, δεν διστάζουν μπροστά σε κανένα είδος κακίας· αλλά συχνά την κρύβουν, επειδή εμποδίζονται από τον φόβο ή την ντροπή προς τον πλησίον να την εκδηλώσουν. <Διότι συμπεριφέρθηκε με δόλο ενώπιόν Του.> Παραθέτει άλλη μία αιτία για την ασθένεια που μόλις αναφέραμε.

Εις το τέλος, στον δούλο του Κυρίου τον Δαβίδ, ΛΕ΄. Δεν φέρει επιγραφή ούτε ως ψαλμός, ούτε ως ωδή, ούτε ως κάτι παρόμοιο· περιέχει όμως διδασκαλία, η οποία στην μεν αρχή ελέγχει κάθε άφοβο και ανευλαβή άνθρωπο —ο οποίος, για τον λόγο αυτόν, είναι παραδομένος σε κάθε είδους παρανομίες— στο δε τέλος της δείχνει την κατάληξη αυτών των ανθρώπων. Αναφέροντας δηλαδή στην αρχή, «Λέει ο παράνομος μέσα του να αμαρτάνει», προς το τέλος λέει, «Εκεί έπεσαν όλοι όσοι εργάζονται την ανομία, απωθήθηκαν και δεν θα μπορέσουν να σταθούν». Στο ενδιάμεσο δε μέρος περιέχει θεολογία και τις αγαθές ελπίδες των θεοφιλών ανθρώπων.

Διδάσκει δε και τους υπόλοιπους ανθρώπους να πράττουν τα ίδια με αυτόν, και να μην παρασύρονται από τους παρανόμους. Λέγει ο παράνομος μέσα του να αμαρτάνει· δεν υπάρχει φόβος Θεού απέναντι στα μάτια του. Διότι ενήργησε δόλια ενώπιόν Του, ώστε να βρεθεί η ανομία του και να μισηθεί. Σαφέστερα δε ερμήνευσε τα προκείμενα ο Σύμμαχος, αποδίδοντάς τα με αυτόν τον τρόπο: Λέγει η καρδιά μου εσωτερικά για την παρασπονδία του ασεβούς· Δεν υπάρχει ο φόβος του Θεού αντίκρυ στα μάτια του. Διότι φαίνεται να ολισθαίνουν τα δικά του, ώστε να βρεθεί η αδικία του για να μισηθεί. Διότι μέσω αυτών ο ίδιος ο Δαβίδ, λέγει, η δική μου καρδιά και ο δικός μου λογισμός αυτά σκέφτηκαν για τον ασεβή άνδρα.

Αντί δε για το: «Εκεί έπεσαν», ο Σύμμαχος το απέδωσε: «Όπου πέφτουν αυτοί που εργάζονται την αδικία». Διότι, ας μη βρεθώ, λέει, εκεί όπου όσοι κλονίζονται πέφτουν, και αφού πέσουν εξωθούνται, και αφού εξωθηθούν δεν θα μπορέσουν πλέον να επιστρέψουν. Αυτά δε τα ανέφερε στη συνέχεια, αφού περιέγραψε ποιο θα είναι το τέλος όσων έχουν ελπίσει στη σκέπη του Θεού, επαναφέροντας στη μνήμη τον εξ αρχής παράνομο, ο οποίος έλεγε μέσα του να αμαρτάνει, καθώς και τους παρόμοιους με αυτόν.

Μην απλώνεις τα χέρια σου σε ανομίες, ούτε να σφετερίζεσαι τα ξένα· αλλά τι πρέπει να κάνεις; Σπείρε με δικαιοσύνη, και αυτά θα τρυγήσουν από εκεί καρπό ζωής. Αν όμως θέλεις να πράττεις διαφορετικά, μάθε το τέλος των πράξεών σου από τη Θεόπνευστη Γραφή· και μάθε ότι, όπως ακριβώς έπραξες, έτσι θα γίνει και σε σένα. Αν πάλι δεν το μάθεις εσύ, επειδή θα σε έχει προλάβει το τέλος, θα το μάθουν τα παιδιά σου, διδασκόμενα το αλάνθαστο των θείων λόγων από τα ίδια τους τα έργα. Εσύ βέβαια ήδη ενεργείς ασυλλόγιστα και προβαίνεις προς τον Σέρβο εχθρό σε πράξεις που αρμόζουν σε συγγένεια και συμμαχία, με σκοπό να υπάρξει έκχυση αίματος, και σε όλα τα άλλα έργα που χαρακτηρίζουν μια βαρβαρική κίνηση. Έναντι ποιου αδικήματος, όμως, είτε μικρού είτε και μεγαλύτερου, που διαπράχθηκε από εμάς κάνεις αυτά τα πράγματα; Κανένα απολύτως δεν έχεις να επικαλεστείς. Μόνο ο εξαιρετικά πλεονεκτικός τρόπος σου σε παρακινεί σε αυτά, καθώς και το ότι δεν έχεις τον φόβο του Θεού απέναντι στα μάτια σου. Για τον Κύριο δεν ακούς ότι είναι δίκαιος και αγάπησε τη δικαιοσύνη; Δεν γνωρίζεις ότι ο Θεός είναι Θεός εκδικήσεων; Και ότι αντιτάσσεται στους υπερήφανους, μισεί τους αλαζόνες και καταβάλλει τους καυχησιολόγους; Και ότι βδελύσσεται αυτούς που εναποθέτουν τις ελπίδες τους στο πλήθος του πλούτου τους και ενδυναμώνονται μέσα στη ματαιότητα;

Εις το τέλος· στον δούλο του Κυρίου, τον Δαβίδ. Όσα επρόκειτο να πράξει ο Χριστός στο τέλος, είχαν προδηλωθεί στους προφήτες [όπως δηλώνει η επιγραφή]. Λέει ο παράνομος: Ομιλεί για τον Ιούδα· όταν διέπραξε τη μεγάλη αμαρτία, νοσούσε μέσα του σκεπτόμενος με ποιον τρόπο θα παραδώσει τον Διδάσκαλο. Δεν υπάρχει φόβος: Διότι, αν και έβλεπε καθημερινά μπροστά στα μάτια του τα σημεία του Χριστού και Θεού, ούτε έτσι εισήλθε μέσα του ο φόβος του Θεού. Ότι ενήργησε με δόλο: Διότι, ενώ στεκόταν δίπλα στον Κύριο (Χριστό), είχε μέσα του τον δόλο, χωρίς να αναλογίζεται ότι παρίσταται ενώπιον του Καρδιογνώστη. Για να βρει: Διότι αγνόησε ότι ο Κύριος γνώριζε την παράνομη σκέψη του, και ότι ήταν μισητός και βδελυρός. Τα λόγια: Διότι με φίλημα παρέδιδε τον Σωτήρα, λέγοντας: χαίρε ραββί, κρύβοντας τον δόλο, όπως νόμιζε. Δεν θέλησε: Διότι ούτε θέλησε να μετανοήσει για όσα έπραξε, αν και είχε δοξαστεί τόσο πολύ ως απόστολος, αλλά επέμενε στην κακία. Ανομία: Διότι πάντοτε ο Ιούδας πάνω στο κρεβάτι του, ευρισκόμενος σε ησυχία, τότε σκεπτόταν με ποιον τρόπο θα παραδώσει τον Κύριο. Παρέστη: Διότι επινοούσε πολλές διεξόδους στο ζήτημα· όλες όμως ήταν πονηρές, καθώς υπαγορεύονταν από τον διάβολο. Στη δε κακία: Διότι δεν θεώρησε ότι η σκέψη του ήταν κακή, ώστε μισώντας την να μετανοήσει. Διότι το να προσοχθίσει (να βδελυχθεί) σημαίνει το να μισήσει.

ΨΑΛΜΟΣ ΛΕʹ. «Λέγει ο παράνομος να αμαρτάνει». Ο ψαλμός δεν εννοεί απλώς τον παράνομο, αλλά τον υποκριτή και δόλιο, αυτόν που έχει πολύ βούρκο παρανομίας στην ψυχή του, και γι' αυτό λέγει μέσα του έχοντας σκοπό να αμαρτάνει. Και γιατί λέει «μέσα του»; Επειδή συλλογίζεται αυτά που φοβάται ή ντρέπεται να πει φανερά. «Θα μεθύσουν από την παχύτητα του οίκου». Οίκος του Θεού είναι το σώμα Του, παχύτητα το αίμα και το νερό που χύθηκε από την πλευρά Του, από τα οποία όλοι εμείς οι πιστοί μεθύσαμε με σωτήρια μέθη. Διότι χείμαρρος τρυφής είναι τα πάθη του Χριστού. Χείμαρρος βέβαια, επειδή συνέβησαν στην ακμή του χειμώνα της δικής μας αμαρτίας, όταν κάθε αρετή, και μάλιστα η αγάπη προς τον Θεό, είχε ψυχρανθεί και νεκρωθεί. Ώστε ο προφήτης Ζαχαρίας να λέει για την ημέρα του σταυρού: Εκείνη την ημέρα δεν θα υπάρχει φως· ψύχος και παγετός θα υπάρχει· ημέρα μεγάλη είναι.

Άγριο θηρίο, και κόρακα που καταβροχθίζεις σάρκες, μετατρέπεις τους αθώους οίκους των αγίων σε ληστήριο και τους καθιστάς ένοχους αιμάτων; Αλλά ο ναός του Κυρίου, ο οποίος είναι αγιασμένος και καθαρός, δεν μολύνεται, εσύ όμως θα τρυγήσεις τους καρπούς της αφροσύνης σου στον κατάλληλο καιρό, σύμφωνα με τον απόστολο Παύλο που βροντοφωνάζει: «Εάν κάποιος φθείρει τον ναό του Θεού, ο Θεός θα τον φθείρει· διότι ο ναός του Θεού είναι άγιος». Θέλετε να πούμε και άλλα για τη νοοτροπία τους; Διότι αυτή, ακόμη και αν έχει σώφρονες γειτόνισσες, από μέρα σε μέρα τις κατασκοπεύει, τις παρενοχλεί, και αν δει κάποιους από τους γνωστούς και τους συγγενείς να εισέρχονται στα σπίτια τους, αποδίδοντας σε αυτές τα δικά της κακά, αποκαλεί μοιχαλίδες και μαινάδες εκείνες που είναι ελεύθερες και στο σώμα και στο πνεύμα. Και αν έχει τέκνα, τα βλέπει σαν θηρία· και αν κατέχει υπηρέτες και δούλες, δεν υπάρχει μέσα της καμία πραότητα, αλλά και την ημέρα με το πρόσχημα της δουλείας τις μαστιγώνει, και τη νύχτα τις αναστατώνει με τον φόρτο της εργασίας. Δεν υπάρχει φόβος Θεού απέναντι από τα μάτια της. Έπειτα, όταν προσέρχεται στην κλίνη με τον άνδρα της, δεν τον αφήνει να κοιμηθεί, αλλά τον εξοργίζει εναντίον των υπηρετών και τον ξεσηκώνει σε έριδες εναντίον των πλησίον.

Το «παρέδωκε» λοιπόν, αυτό σημαίνει: το επέτρεψε (το παραχώρησε). Βλέπεις ότι, όπου ο βίος δεν είναι καθαρός, υπάρχει έδαφος και για τέτοια δόγματα; «Κάθε ένας», λέγει, «που πράττει φαύλα, μισεί το φως, και δεν έρχεται προς το φως». Διότι πώς θα μπορούσε ένας μιαρός άνθρωπος, που ανακατεύεται στα σώματα τόσων γυναικών χειρότερα και από τους χοίρους που κυλιούνται στον βούρκο, που είναι φιλοχρήματος και δεν επιθυμεί καθόλου τη σωφροσύνη, πώς θα μπορούσε αυτός να αποδεχθεί αυτόν τον βίο; «Κατέστησαν το πράγμα (την αμαρτία) επάγγελμα», λέγει. Από αυτό προέρχεται η πώρωση, από αυτό και ο σκοτασμός της διάνοιας. Είναι δυνατόν, ακόμη και όταν το φως λάμπει, να βρίσκεται κανείς στο σκοτάδι, όταν τα μάτια είναι ασθενικά· και γίνονται ασθενικά είτε από τη συσσώρευση βλαβερών χυμών είτε από υπερχείλιση κάποιου ρεύματος (υγρού). Έτσι ακριβώς συμβαίνει και εδώ: όταν η μεγάλη ορμή των βιοτικών πραγμάτων κατακλύσει τη διορατική δύναμη της διάνοιάς μας, τότε (ο νους) βρίσκεται σε σκοτάδι. Και όπως εάν βρισκόμασταν στον βυθό του νερού δεν θα μπορούσαμε να δούμε τον ήλιο, επειδή το πολύ νερό που βρίσκεται από πάνω μας παρεμβάλλεται σαν ένα διάφραγμα, έτσι ακριβώς και στα μάτια της διάνοιας προκαλείται πώρωση της καρδιάς, όταν κανένας φόβος δεν συγκλονίζει την ψυχή. «Δεν υπάρχει φόβος Θεού», λέγει, «μπροστά στα μάτια του». Και πάλι: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Και η πώρωση δεν προέρχεται από πουθενά αλλού παρά μόνο από την αναισθησία· αυτή είναι που φράζει τους πόρους (της ψυχής).

Β΄. Βλέπεις ότι η αμαρτία δημιουργεί την απιστία; Διότι, όπως ακριβώς η απιστία γεννά πονηρό βίο, έτσι και η ψυχή, όταν φτάσει στα βάθη των κακών, φτάνει στην καταφρόνηση· και εφόσον έχει πλέον καταφρονήσει τα πάντα, δεν ανέχεται ούτε να πιστεύει, ώστε να απαλλάξει τον εαυτό της από τον φόβο. Διότι είπαν, λέει η Γραφή: «Δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα καταλάβει ο Θεός του Ιακώβ»· και πάλι: «Τα χείλη μας είναι δικά μας· ποιος είναι ο Κύριός μας;» και πάλι: «Γιατί εξόργισε ο ασεβής τον Θεό;» και πάλι: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του, δεν υπάρχει Θεός. Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στις πράξεις τους». Και πάλι: «Δεν υπάρχει φόβος Θεού απέναντι από τα μάτια του»· και πάλι: «Επειδή ενήργησε δόλια ενώπιόν Του, ώστε να βρεθεί η ανομία του και να μισηθεί». Και ο Χριστός επίσης το ίδιο ακριβώς δηλώνει λέγοντας: «Καθένας που πράττει φαύλα μισεί το φως και δεν έρχεται προς το φως». Έπειτα προσθέτει: «Διότι έχουμε γίνει μέτοχοι του Χριστού». Τι σημαίνει «έχουμε γίνει μέτοχοι του Χριστού»; Μετέχουμε σε Αυτόν, λέει· έχουμε γίνει ένα εμείς και Αυτός· εφόσον Αυτός μεν είναι η κεφαλή, εμείς δε το σώμα, συγκληρονόμοι και σύσσωμοι. Είμαστε ένα σώμα, από τη σάρκα Του, λέει, και από τα οστά Του. Εάν βεβαίως κρατήσουμε σταθερή μέχρι τέλους την αρχή της υποστάσεως.

Ψαλμός 35ος. Στο τέλος, για τον δούλο του Κυρίου, τον Δαβίδ. «Λέει ο παράνομος μέσα του να αμαρτάνει», δηλαδή, πρώτα μέσα του μελετά και αποφασίζει να πράξει την παράνομη αμαρτία, επειδή δεν υπάρχει «φόβος Θεού απέναντι από τα μάτια του». Και αυτά ταιριάζουν μεν σε κάθε παράνομο άνθρωπο, ταιριάζουν όμως περισσότερο στον Ιούδα τον προδότη· «Διότι ενήργησε με δόλο», λέει, «ενώπιόν του», δηλαδή δολιεύθηκε και χάθηκε από τη δολιότητά του· και δεν φρόντισε «να βρει την ανομία του» και να την εξαλείψει. «Τα λόγια του στόματός του είναι ανομία και δόλος», επειδή έλεγε στους Ιουδαίους: «Τι θέλετε να μου δώσετε, και εγώ θα σας τον παραδώσω», και «δεν θέλησε να κατανοήσει» μια τόσο μεγάλη παρανομία ώστε να συγκρατήσει τον εαυτό του. Απεναντίας, «ανομία συλλογίστηκε στο κρεβάτι του», δηλαδή το να παραδώσει τον διδάσκαλο στα χέρια φονιάδων. «Και στάθηκε σε κάθε δρόμο που δεν είναι αγαθός», μέχρι να παραδώσει τον διδάσκαλο σε αιμοσταγείς δολοφόνους, «και την κακία δεν τη βδελύχθηκε», δηλαδή δεν μίσησε την κακία, αλλά μάλλον την αγάπησε. «Κύριε», που είναι ο Πατέρας, «στον ουρανό είναι το έλεός σου», εκεί όπου δεν υπάρχει ίχνος αμαρτίας, «και η αλήθειά σου», που είναι ο Υιός σου, φτάνει «έως τις νεφέλες», διότι μέσω της ελαφριάς νεφέλης, της Παρθένου, ήρθε και μέσω νεφέλης αναλήφθηκε από τη γη προς εσένα, τον Πατέρα του. «

Ποιος δεν γνωρίζει τι είδους μηχανεύματα και τολμήματα έχουν διαπραχθεί εναντίον της επιστολής του οσίου ανδρός Νείλου, η οποία γράφτηκε προς τον έπαρχο Ολυμπιόδωρο, από εκείνους που παλαιότερα μανιωδώς στράφηκαν κατά του Χριστού, πώς δηλαδή διέφθειραν και παραποίησαν το νόημα του συγγραφέα που είναι καταγεγραμμένο σε αυτήν, και του απέδωσαν εντελώς ξένες απόψεις; Πράγμα που είναι άλλωστε συνηθισμένο για τους αιρετικούς. Αλλά εκείνοι μεν, έχοντας παρανομήσει μάταια κατ' αυτόν τον τρόπο, χάθηκαν. Ποιος όμως μπορεί να ανεχθεί το παράτολμο και παράνομο έργο αυτών εδώ ενάντια στην ευσέβεια, και το πώς έχει εξαλειφθεί ο φόβος του Θεού από τα μάτια τους; Διότι δολιεύθηκαν με τη γλώσσα τους και δεν θέλησαν να συνετιστούν για να πράξουν το αγαθό. και κήρυξαν την ίδια ανομία με εκείνους και πορεύθηκαν σε κάθε οδό που δεν είναι καλή. και δεν αποστράφηκαν την κακία. Η ντροπή απέναντι στους ανθρώπους έχει εκδιωχθεί, το αγαθό της αλήθειας έχει αφαιρεθεί, η ισχύς της πίστεως έχει εξουθενωθεί, το θεμέλιο της ελπίδας έχει περιφρονηθεί. Τι άλλο μένει να πούμε, εκτός από το να παραθέσουμε το ψεύδος των νοθευμένων και διεφθαρμένων κειμένων, και έπειτα την αληθινή και γνήσια διδασκαλία εκείνου του θεοφόρου ανδρός, όπως ακριβώς διαθέτει ευσέβεια και ορθότητα δογμάτων, και να τα αφήσουμε στην κρίση των αναγνωστών; Έτσι, αφού αντιληφθούν τους δόλους και τα τεχνάσματα των ασεβών, θα μπορούν να απορούν και να θρηνούν, εκπληττόμενοι όχι τόσο για την ασέβειά τους, όσο για την αναισχυντία και την αυθάδειά τους. Τα όσα λοιπόν ραδιουργήθηκαν από τους εναντίους έχουν ως εξής: