Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 36:26

Διότι δεν είναι κάθε αμαρτία προς θάνατον, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί. Επομένως, εάν ο δίκαιος πάθει κάτι τέτοιο, ο Θεός τον στηρίζει, απλώνοντας το χέρι Του που τον συγκρατεί προς την ευημερία· εάν αυτό το χέρι δεν παράσχει βοήθεια, κάθε νους θα ατονήσει· εάν όμως στηρίζει και συγκρατεί με αγαθότητα, το αδύναμο οπωσδήποτε θα δυναμώσει και αυτό που έχει βυθιστεί θα αναδυθεί. <Ήμουν νέος και πράγματι γέρασα, και δεν είδα δίκαιο εγκαταλελειμμένο.> (A f. 199, B f. 130) Αξιόπιστος είναι ο μάρτυρας αυτών που λέγονται, εφόσον μάλιστα είναι πνευματοφόρος και στεφανωμένος με τη χάρη της προφητείας, και καθώς με την πάροδο του χρόνου έχει αποκτήσει μεγάλη εμπειρία πραγμάτων, αυτό που έμαθε με ακρίβεια, θέλησε πολύ καλά να το επικυρώσει με τις δικές του κρίσεις: Από τη νεότητά μου, λέει, μέχρι τώρα, διότι έχω γεράσει, δεν είδα δίκαιο εγκαταλελειμμένο. <Όλη την ημέρα ελεεί και δανείζει ο δίκαιος.> (A f. 200) Και με άλλον τρόπο δανείζει ο δίκαιος αυτά που περιλαμβάνονται στις ηθικές εντολές, με σκοπό εκείνοι που τα έλαβαν να αποδώσουν μέσω των έργων τον καρπό του δανείου.

Υπήρξα νέος και πράγματι γέρασα, και δεν είδα δίκαιο εγκαταλελειμμένο, ούτε τους απογόνους του να ζητούν ψωμί. Αλλά, εξετάζοντας προσεκτικά τον βίο του δικαίου από τα παιδικά χρόνια μέχρι τα γηρατειά, [διαπιστώνει κανείς] ότι ούτε μία στιγμή δεν υπήρξε κατά την οποία ο δίκαιος εγκαταλείφθηκε έρημος, αλλά έχει πάντοτε συμπαραστάτη και βοηθό τον Κύριό του. Γι' αυτό λέει: Υπήρξα νέος, ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο, έγινα νέος, αλλά και γέρασα, και δεν είδα δίκαιο εγκαταλελειμμένο, ούτε τους απογόνους του να ζητούν ψωμί. Και πώς ήταν, άλλωστε, δυνατόν οι απόγονοι του δικαίου να στερηθούν το ψωμί, όταν ο ίδιος, χάρη στον πλούτο που του χορηγείται από τον Θεό, όλη την ημέρα ελεεί και δανείζει; Θα κατανοήσεις δε το πνευματικό νόημα αυτού του πράγματος, μαθαίνοντας ότι, λαμβάνοντας τα τάλαντα από τον οικοδεσπότη και τη μνα από τον Κύριο, τα αξιοποιεί κατάλληλα, υπακούοντας σε Εκείνον που είπε: «Έπρεπε να καταθέσεις το χρήμα μου στην τράπεζα». Τα λόγια του Κυρίου είναι λόγια αγνά, σαν ασήμι δοκιμασμένο στη φωτιά, καθαρισμένο από το χώμα της γης. Εκείνος, λοιπόν, που έχει αφοσιωθεί στην άσκηση των θείων λόγων και έχει συγκεντρώσει πολλά πνευματικά πλούτη, δεν γνωρίζει να κάνει τίποτε άλλο, παρά σε όλη τη διάρκεια της ημέρας να ελεεί και να δανείζει.

Κατά τον Ακύλα όμως, όλη την ημέρα δωρίζει και δανείζει· σε άλλους μεν δωρίζει, σε άλλους δε δανείζει. Τα μεν δογματικά θεωρήματα τα δωρίζει στις ψυχές εκείνων που μπορούν να τα χωρέσουν· ενώ όσα αφορούν τις ηθικές εντολές τα δανείζει, με σκοπό αυτοί που τα έλαβαν να αποδώσουν μέσω των έργων τους τον καρπό του δανείου. Έτσι θα ακούσεις και τον Μωυσή να υπόσχεται σε όσους τηρούν τους θείους νόμους: «Θα δανείσεις σε πολλά έθνη, αλλά εσύ δεν θα δανειστείς». Και με αυτόν ακριβώς τον τρόπο οι θείοι απόστολοι δάνειζαν σε πολλά έθνη, και μάλιστα ο Παύλος. Και για τον λόγο αυτό όσοι μαθήτευαν σε αυτούς, όντας σπέρμα τους, ποτέ δεν στερήθηκαν άρτους· καθώς είχαν εκείνους που τους χορηγούσαν τη λογική τροφή, από την οποία όταν μεταλάμβαναν, γέμιζαν με ευλογίες. Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Και το σπέρμα αυτού θα είναι για ευλογία». Και σύμφωνα με την απλή έννοια της λέξης, αν κάποιος αναλογιστεί πώς ειπώθηκε από τον Σωτήρα το, «Και στον αιώνα τούτο θα λάβει εκατονταπλάσια», και δει με τα ίδια τα έργα να εκπληρώνεται αυτός ο λόγος μέσω των μαθητών Του, θα κατανοήσει πώς ο δίκαιος όλη την ημέρα ελεεί και δανείζει.

Διότι ο Κύριος, όντας κριτής, αγαπά τη δικαιοσύνη και δεν θα εγκαταλείψει τους οσίους του, αλλά θα τους διαφυλάξει εις τον αιώνα. Οι άνομοι θα τιμωρηθούν, και το σπέρμα των ασεβών θα εξολοθρευτεί. Οι δίκαιοι, όμως, θα κληρονομήσουν τη γη και θα κατοικήσουν σε αυτήν στους αιώνες των αιώνων. Ακολούθως προς τα προειρημένα, διδάσκει ότι οι άνομοι, οι οποίοι δεν τήρησαν την εντολή, θα υποστούν αιώνια τιμωρία. Και όπως ακριβώς ελέχθη ότι το σπέρμα του δικαίου θα είναι για ευλογία, έτσι και το σπέρμα των ασεβών θα εξολοθρευτεί.

ΛΗ΄. «Μακάριοι», λέει, «οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Το έλεος δεν κατέχει την τελευταία θέση στους μακαρισμούς. Και αλλού λέει: «Μακάριος αυτός που κατανοεί τον φτωχό και τον πένητα»· και: «Καλός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει»· και: «Όλη την ημέρα ελεεί και δανείζει ο δίκαιος». Ας αρπάξουμε τον μακαρισμό, ας ονομαστούμε συνετοί, ας γίνουμε χρηστοί. Ας μην διακόψει το έλεός σου ούτε η νύχτα. Μην πεις: «Φύγε και έλα ξανά, και αύριο θα σου δώσω»· για να μην μεσολαβήσει τίποτα ανάμεσα στην προθυμία και στην ευεργεσία· διότι μόνο η φιλανθρωπία δεν επιδέχεται αναβολή. Μοίραζε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά, και βάλε στο σπίτι σου φτωχούς άστεγους, και μάλιστα να τα κάνεις αυτά με προθυμία. Διότι «εκείνος που ελεεί», λέει, «ας το κάνει με ιλαρότητα»· και η αγαθή σου πράξη διπλασιάζεται χάρη στην ετοιμότητά σου.

Ούτε το σπέρμα: Δηλαδή, δεν άφησα τους απογόνους του Αδάμ να καταστραφούν από την πείνα, αλλά έδωσα τη δική μου σάρκα σε αυτούς για τροφή. Όλη την ημέρα: Ο Χριστός ως Θεός από τον αιώνα και ελεεί [τον άνθρωπο] και τρέφει [και προείπε], δανείζοντάς του την παρ' Αυτού [ζωή και] πνοή. Και το σπέρμα: Σπέρμα (σπορά) του Θεού είναι οι πιστοί, αυτοί βρίσκονται σε ευλογία. Έκκλινον: Ο λόγος απευθύνεται προς τον πιστό άνθρωπο. Και κατασκήνου: Διότι η απόλαυση των μελλόντων αγαθών είναι αιώνια. Ότι Κύριος αγαπά: Κάθε τι που γίνεται με [ορθή] κρίση και όχι με αμέλεια, εκπληρώνει το θέλημα του Θεού. Και δεν θα εγκαταλείψει: Τους αποστόλους και όσους μαθήτευσαν σε αυτούς (όσους τους ακολούθησαν), οι οποίοι αν και αποστέλλονται γυμνοί, δεν στερούνται τίποτα. Εις τον αιώνα: Διότι η δόξα τους είναι αδιάδοχη και δεν έχει τέλος. Άμωμοι: Όσοι δεν υποτάχθηκαν στον νόμο (στο όνομα) του Θεού· αυτοί δε είναι οι Ιουδαίοι και οι απόγονοί τους, οι οποίοι διώκονται παντού. Δίκαιοι: [Τον παράδεισο κληρονομούν όσοι πίστεψαν στην παρουσία του Κυρίου μας.] Και κατασκηνώσουσιν: Διότι, αφού οι δίκαιοι λάβουν τη γη της επαγγελίας, δεν τους αφαιρείται πλέον. Στόμα δικαίου: Δηλαδή του Χριστού· διότι το δικό Του στόμα είναι γεμάτο σοφία ως προς την αλήθεια. Και η γλώσσα: Διότι όσα λέγονται (καλούνται) διά του στόματος του Θεού, δεν υπόκεινται σε μεταβολή, αλλά πραγματοποιούνται.

Μην νομίζεις, λοιπόν, ότι ζημιώνεσαι με την προσφορά στους φτωχούς· διότι δεν γίνεσαι φτωχός από τη μετάδοση των αγαθών στους φτωχούς. Εάν ο φτωχός ελεεί τον φτωχό, δεν γίνεται φτωχότερος, αλλά καθίσταται άξιος επαίνου, και μάλλον εξασφαλίζει τον εαυτό του απέναντι στη φτώχεια. Άκουσες τον Προφήτη που λέει: «Νέος ήμουν και πλέον γέρασα, και δεν είδα δίκαιο να έχει εγκαταλειφθεί, ούτε τους απογόνους του να ζητούν ψωμί»· και πάλι: «Όλη την ημέρα ελεεί και δανείζει ο δίκαιος, και οι απόγονοί του θα αποτελέσουν ευλογία»; Ευλογία, για ποιον λόγο; Διότι «εκείνος που σπέρνει με ευλογίες, με ευλογίες και θα θερίσει»· διότι Εκείνος που φροντίζει για τα ενδύματά σου, θα φροντίσει και για την ψυχή σου. Διότι τίποτε δεν ενδύει τόσο καλά την ψυχή, όσο η παροχή σκέπης στη χήρα, στο ορφανό και στον φτωχό. Επειδή αυτή δεν αφήνει την ψυχή να εμφανιστεί γυμνή ενώπιον του Θεού κατά την ημέρα εκείνη, την φοβερή και φρικτή· αντίθετα, περιβεβλημένη με στολή φωτός χάρη στην ελεημοσύνη, εμφανίζεται με κάθε δόξα ενώπιον του Θεού. Διότι λέει ο Θεός μέσω του προφήτη: «Μοίραζε το ψωμί σου σε εκείνον που πεινά, και φτωχούς άστεγους βάλε μέσα στο σπίτι σου· και τότε το φως σου θα ανατείλει από νωρίς, και η θεραπεία σου γρήγορα θα εμφανιστεί, και η δικαιοσύνη σου θα προπορεύεται μπροστά σου».

Εκείνος, παρότι οφειλέτης, δεν θέλει να αποδώσει τα οφειλόμενα, ενώ τούτος, παρότι δεν οφείλει, αποδίδει. «Όσοι τον ευλογούν», δηλαδή τον δίκαιο, όσοι τον επαινούν ως εραστές του καλού, «θα κληρονομήσουν τη γη, ενώ όσοι τον καταρώνται», ως χαιρέκακοι συνεπώς, «θα εξολοθρευθούν. Από τον Κύριο κατευθύνονται τα βήματα του ανθρώπου», από τον οποίο χαρίζεται και η ρώμη, «και τον δρόμο του θα τον επιθυμήσει σφόδρα», δηλαδή θα βαδίσει με ισχύ, ενδυναμούμενος. «Όταν πέσει, δεν θα συντριβεί, διότι ο Κύριος υποστηρίζει το χέρι του. Ήμουν νεότερος και πλέον γέρασα, και δεν είδα δίκαιο εγκαταλελειμμένο, ούτε τους απογόνους του να ζητούν άρτο», όπως ήταν ο Αβραάμ, ο Ισαάκ και ο Ιακώβ, και κάθε άλλος παρόμοιος με αυτούς. «Όλη την ημέρα ελεεί και δανείζει» ο δίκαιος. Και πόσος άραγε είναι ο πλούτος του; Όλη την ημέρα διανέμεται και δεν εξαντλείται· διότι είναι ολοφάνερο ότι η διάδοση αυτή δεν αφορούσε μόνο υλικό αλλά και πνευματικό πλούτο, όπως έπραττε η χορεία των προφητών, των αποστόλων και των διδασκάλων, οι οποίοι δάνειζαν όλη την ημέρα αφειδώς σε όσους είχαν ανάγκη τη μετάδοση του θείου λόγου και τη θεραπευτική χάρη, προσδοκώντας την ανταπόδοση από τον Θεό. Ευλόγως, λοιπόν, αυτή η πράξη έχει λογιστεί ως δάνειο.

Γι' αυτό «και το σπέρμα του», τόσο το αισθητό όσο και το νοητό, «θα είναι προς ευλογία. Απόφυγε το κακό», όποιος κι αν είσαι εσύ που πράττεις το κακό, και μην το αποφύγεις απλώς, αλλά «και πράξε το αγαθό». Διότι πρέπει εκείνος που πληγώθηκε από βέλος όχι μόνο να βγάλει το βέλος, αλλά και να βάλει έμπλαστρο στην πληγή· και αφού το κάνεις αυτό, «κατασκήνωσε» πλέον υγιής «στους αιώνες των αιώνων. Διότι ο Κύριος αγαπά τη δικαιοσύνη και δεν θα εγκαταλείψει τους οσίους του» απρονόητους, αλλά αυτοί μεν «θα διαφυλαχθούν στον αιώνα, ενώ οι άνομοι θα εκδιωχθούν, και το σπέρμα των ασεβών θα εξολοθρευτεί», δηλαδή από την αιώνια ζωή. Στην πρόσκαιρη βέβαια συχνά ζουν και σπαταλούν, όπως και τα κτήνη· «οι δίκαιοι όμως θα κληρονομήσουν τη γη και θα κατασκηνώσουν στους αιώνες των αιώνων» στη γη των πραέων. «Το στόμα του δικαίου θα μελετήσει σοφία, και η γλώσσα του θα μιλήσει με δικαιοσύνη. Ο νόμος του Θεού του βρίσκεται στην καρδιά του και δεν θα κλονιστούν τα βήματά του». Και πολύ λογικά· διότι όταν το στόμα και η γλώσσα μελετούν σοφία, τότε και τα βήματα είναι σταθερά και ακλόνητα. «Ο αμαρτωλός παρατηρεί τον δίκαιο και ζητά να τον θανατώσει, ο Κύριος όμως δεν πρόκειται να τον εγκαταλείψει» σε αιμοσταγή χέρια, «ούτε πρόκειται να καταδικαστεί όταν κρίνεται από άνθρωπο».

Και λοιπόν, όταν οι γονείς του έφυγαν από αυτή τη ζωή, εκείνος έγινε κύριος των υπαρχόντων τους, και περιήλθαν σε αυτόν ο πλούτος, η δόξα και η επιρροή στους βασιλείς. Και ενώ σχεδόν όλοι οι άλλοι δέχονται μεγάλη βλάβη από αυτά, αυτός μόνος, θα μπορούσαμε να πούμε, διέπρεψε, αναδεικνυόμενος καλύτερος μέσω αυτών, και προετοιμάζοντας την ψυχή του να προοδεύσει μέσω πραγμάτων από τα οποία πολλοί καταστρέφονται. Διότι παραχωρώντας πάντοτε από τα υπάρχοντά του σε όσους είχαν ανάγκη, και μεταβάλλοντας τη μοίρα τους με όσα διέθετε, και απαλλάσσοντάς τους από τις δυσκολίες, ελεούσε όλη την ημέρα, κατά τον Δαβίδ, ώστε να μην υπάρχει κανένας, ούτε από τους συμπολίτες του ούτε από τους άλλους Έλληνες, ο οποίος, αφού τον πλησίασε και τον παρακάλεσε, δεν έφυγε ευεργετημένος και δεν ύμνησε τον ευεργέτη του. Έτσι, ανεδείκνυε τον εαυτό του κάθε μέρα πολύ πιο λαμπρό και ωραίο, ελκύοντας το θείο έλεος με τη διάθεσή του προς τους συνανθρώπους του. Και βέβαια, όταν μπορούσε να απλώνει χείρα βοηθείας σε όσους είχαν ανάγκη, χαιρόταν βαθύτατα, θεωρώντας ότι μάλλον ευεργετείτο ο ίδιος παρά ευεργετούσε τους άλλους. Όμως, επειδή δεν μπορούσε να απαλλάξει άπαντες από τα δεινά, αν και ήθελε να βοηθήσει τους πάντες (καθώς υπήρχαν και εκείνοι που δοκίμαζαν κακή τύχη), ήταν φανερό ότι ο ίδιος λυπόταν όχι λιγότερο από το αν είχε υποστεί ο ίδιος τις δικές τους συμφορές. Ήταν προφανές ότι θα είχε ευεργετήσει τους πάντες, αν μαζί με τη θέληση είχε και τη δυνατότητα. Επομένως, αν πρέπει να εξάγουμε την κρίση μας εξετάζοντας την προαίρεση, εκείνος υπήρξε ευεργέτης όλων των ανθρώπων.

Επειδή το νερό μπορεί να συμβολίζει αινιγματικά διάφορες καταστάσεις πραγμάτων, δεν θα ήταν παράλογο, αν αυτός που εξετάζει το προκείμενο χωρίο έλεγε ότι αρμόζει να ασκεί κανείς την ελεημοσύνη παντοτινά, ατενίζοντας τις αέναες πηγές των υδάτων και μεταφέροντας τη δική τους ενέργεια στο έλεος μέσω της μίμησης, ώστε να μην προσφέρει το έλεος άλλοτε μεν και άλλοτε να το αναστέλλει, αλλά να αναβλύζει για όσους έχουν ανάγκη τα ρεύματα συνεχή και αδιάκοπα. Διότι μπορούμε να ακούσουμε τον Δαβίδ να ψάλλει: «όλη την ημέρα ελεεί και δανείζει ο δίκαιος»· και εάν «εκείνος που ελεεί τον φτωχό δανείζει στον Θεό», πώς θα μπορούσε κάποιος που είναι φιλόθεος και διατηρεί την ευγένεια του κατ' εικόνα να θεωρήσει ανεκτό να μην καθιστά διαρκώς τον Θεό οφειλέτη του, αλλά να περικόπτει και να αποστερεί τον εαυτό του από τη συνεισφορά ενός τόσο μεγάλου και σπουδαίου κέρδους; Είναι δε φανερό ότι ένας τέτοιος άνθρωπος, πάντοτε μεν, αλλά κυρίως στο πλήρωμα των ημερών, θα βρει τη συνεχή ανταπόδοση που του αποθησαύρισε η προσφορά του άρτου.

Αλλά ας συναισθανθούμε, έστω και αργά, πού οδηγούμαστε, και ότι εκείνη την ημέρα ούτε να κοπιάσουμε μπορούμε· διότι τότε δεν είναι καιρός για εργασία· ούτε είναι πρέπον να επαιτούμε· διότι μωρές ονομάζονται οι παρθένες που επαιτούν. Τι απομένει, λοιπόν; Το να κάνουμε τους αδελφούς συμμέτοχους αυτών των χρημάτων, ώστε, όταν εκλείψουμε από εδώ, δηλαδή όταν αναχωρήσουμε από αυτόν τον βίο, να μας δεχθούν οι πένητες στις αιώνιες σκηνές· διότι στους εν Χριστώ πένητες έχουν κληρωθεί οι αιώνιες σκηνές, στις οποίες μπορούν να δεχθούν όσους συμφιλιώθηκαν μαζί τους εδώ μέσω της προσφοράς των χρημάτων, τα οποία, όντας Δεσποτικά, έπρεπε εξ αρχής να δοθούν στους πένητες. Διότι αυτοί είναι οι οφειλέτες σύμφωνα με το ρητό: «Όλη την ημέρα ελεεί και δανείζει ο δίκαιος»· και πάλι: «Εκείνος που ελεεί τον πτωχό δανείζει τον Θεό». Έπρεπε, λοιπόν, κατά προτεραιότητα να δοθούν τα πάντα σε αυτούς τους καλούς οφειλέτες, οι οποίοι τα αποδίδουν εκατονταπλάσια. Πλην όμως, επειδή αποδεικνυόμαστε οικονόμοι της αδικίας, παρακρατώντας αδίκως εκείνα που έχουν οριστεί για άλλους, ας μην παραμείνουμε εντελώς σε αυτή την απανθρωπία, αλλά ας τα μεταδώσουμε στους πένητες, ώστε να γίνουμε δεκτοί από αυτούς στις αιώνιες σκηνές. Αν εκλάβουμε, λοιπόν, κατ' αυτόν τον τρόπο την παραβολή, τίποτα το περιττό, ή περίεργο, ή ονειροκριτικό δεν θα συναντήσουμε στην εξήγηση. Φαίνεται, όμως, να σημαίνει κάτι αλλόκοτο το χωρίο: «Οι υιοί του αιώνος τούτου είναι φρονιμότεροι», και τα εξής. Δεν είναι όμως δυσνόητο, ούτε παράξενο.