Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 37:1

Ψαλμός του Δαβίδ σε ανάμνηση περί του Σαββάτου. ΛΖ΄. Υπόθεση. Ψάλλει αυτόν τον ψαλμό, υπενθυμίζοντας στον εαυτό του την ταλαιπωρία που τον συνείχε, την οποία υπέμεινε εξαιτίας της αμαρτίας. Παρακαλεί δε τον Θεό για τον εαυτό του, να του χαρίσει σαββατισμούς, δηλαδή ανάπαυση από τις συμφορές.

Ο α΄ και ο β΄ είναι ανεπίγραφοι· ο δε τρίτος, «Όταν διέφευγε από το πρόσωπο του Αβεσαλώμ του υιού του»· ο ρμβ΄, «Όταν ο υιός του τον καταδίωκε»· ο ε΄, «Υπέρ της κληρονομούσης»· ο ς΄ και ο ια΄, «Υπέρ της ογδόης»· ο ζ΄, «Υπέρ των λόγων του Χουσί, υιού του Ιεμενή»· οι η΄, π΄ και πγ΄, «Υπέρ των ληνών»· ο θ΄, «Υπέρ των κρυφίων του υιού»· ο με΄, «Υπέρ των κρυφίων»· ο ιε΄, «Εις στηλογραφίαν»· οι ις΄ και πε΄, «Προσευχή»· ο ιζ΄, «Όταν τον έσωσε ο Κύριος από το χέρι όλων των εχθρών του»· ο κα΄, «Υπέρ της εωθινής αντιλήψεως»· ο κγ΄, «Της μιας Σαββάτων»· ο κς΄, «Πριν από το χρίσμα»· ο κη΄, «Εξοδίου σκηνής»· ο κθ΄, «Του εγκαινισμού του οίκου»· ο λ΄, «Εκστάσεως»· ο λα΄, «Συνέσεως»· ο λγ΄, «Όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ»· ο λε΄, «Στον δούλο του Κυρίου, τον Δαβίδ»· ο λζ΄, «Εις ανάμνηση περί του Σαββάτου»· ο μδ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ, εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού»· ο ξη΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων»· ο οθ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, μαρτύριο υπέρ του Ασσυρίου»· ο ν΄, «Όταν ήλθε προς αυτόν ο Ναθάν ο προφήτης, αφού είχε εισέλθει στη Βερσαβεέ»· ο να΄, «Όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ και του είπε: Ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμελέχ»· ο νβ΄, «Υπέρ Μαελέθ»· ο νγ΄, «Όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: Δεν κρύβεται ο Δαβίδ σε εμάς;».

Στον ΛΖ΄ Ψαλμό. Διδασκαλία περί εξομολογήσεως. Ψαλμός του Δαβίδ εις ανάμνησιν. Οι λόγοι της θεόπνευστης Γραφής θα σταθούν ενώπιον του βήματος του Χριστού. Διότι λέγει, θα σε ελέγξω και θα παρουσιάσω ενώπιόν σου τις αμαρτίες σου. Έτσι, λοιπόν, ας προσέξουμε με νήψη τα όσα λέγονται σύμφωνα με τη Γραφή, και ας σπεύσουμε να μεριμνήσουμε ώστε να κάνουμε πράξη τις εντολές του Κυρίου, διότι δεν γνωρίζουμε ποια ώρα ή ημέρα έρχεται ο Κύριός μας.

«Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου, και μην με παιδεύσεις με την οργή σου». Με αυτά τα λόγια και τις συλλαβές αρχίζει παρόμοια και ο έκτος ψαλμός, και τα υπόλοιπα μέρη του έκτου τυγχάνουν συγγενή με όσα αναφέρονται στον προκείμενο ψαλμό. Διότι έλεγε στον έκτο ψαλμό ότι τα οστά του ταπεινώθηκαν και η ψυχή του κόπιασε μέσα στους στεναγμούς του, και πρόσθετε λέγοντας: «Κάθε νύχτα θα λούζω την κλίνη μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου», και τα όσα συνάπτονται με αυτά. Παρόμοια όμως με εκείνα είναι και τα του προκείμενου ψαλμού, μέσω των οποίων έχει λεχθεί: «Δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου, και δεν υπάρχει ειρήνη στα οστά μου εξαιτίας των αμαρτιών μου· διότι οι ανομίες μου υψώθηκαν πάνω από το κεφάλι μου», και όσα ακολουθούν αυτά σε ολόκληρο τον ψαλμό, στα οποία θρηνεί τη δική του ταλαιπωρία. Διότι και ο ίδιος αυτή τη λέξη χρησιμοποίησε, λέγοντας: «Ταλαιπωρήθηκα και κυρτώθηκα πάρα πολύ έως το τέλος· όλη την ημέρα πορευόμουν σκυθρωπός». Αλλά στον έκτο ψαλμό η επιγραφή ανέφερε: «Εις το τέλος εν ύμνοις υπέρ της ογδόης ψαλμός τω Δαυίδ»· ενώ στον παρόντα δεν υπάρχει τίποτε από αυτά, παρά έχει λεχθεί μόνον: «Ψαλμός τω Δαυίδ εις ανάμνησιν». Η προσθήκη, βέβαια, «εις ανάμνησιν», φαίνεται να μας παραπέμπει στην επιγραφή του έκτου ψαλμού· ώστε τα παρόντα να σημαίνουν: «Εις το τέλος, και εν ύμνοις υπέρ της ογδόης». Διότι το «Εις ανάμνησιν» θα μπορούσε να είναι ενδεικτικό όλων αυτών.

ΨΑΛΜΟΣ ΛΖ'. <Ψαλμός του Δαβίδ εις ανάμνησιν, περί του Σαββάτου.> (A f. 203 b, B f. 133 b) Ανατίθεται βεβαίως και ο προκείμενος ψαλμός ωσάν να αναφέρεται στο πρόσωπο του θεσπεσίου Δαβίδ, ο οποίος αδημονεί και είναι τεταραγμένος επειδή περιέπεσε σε αμαρτήματα, και αφενός αντίκρισε με ανόσια μάτια τη σύζυγο του Ουρία, αφετέρου δε τον επιβουλεύθηκε και εξέδωσε άδικα εναντίον του θανατική καταδίκη. Έπειτα, για την αιτία αυτή παιδαγωγείται από τον Θεό, ο Οποίος κατατήκει την καρδιά του με έγνοιες και λύπες, και την καθαρίζει με τους πόνους που προέρχονται από αυτές. Διότι έχει γραφεί ότι: «Ο Κύριος θα εκπλύνει τον ρύπο των υιών και των θυγατέρων της Σιών με πνεύμα κρίσεως και με πνεύμα καύσεως». Και πάλι: «Εκείνον που αγαπά ο Κύριος τον παιδαγωγεί, και μαστιγώνει κάθε υιό που αποδέχεται». Χάθηκε λοιπόν ο υιός του Δαβίδ, ο Αμνών. Ο Αβεσσαλώμ επαναστάτησε, αποφασίζοντας να εκδιώξει αυτόν που τον γέννησε όχι μόνο από τη βασιλεία, αλλά και από την ίδια τη ζωή.

Τα λόγια βέβαια του έκτου ψαλμού τυγχάνουν συγγενικά με αυτά που παρατίθενται στον προκείμενο. Αλλά στον έκτο η επιγραφή ανέφερε: «εις το τέλος, εν ύμνοις, υπέρ της ογδόης»· ενώ στον παρόντα δεν υπάρχει τίποτα από αυτά, παρά μόνο έχει επιγραφεί «Ψαλμός τω Δαυίδ εις ανάμνησιν». Και φαίνεται πως η προσθήκη μας παραπέμπει σε ανάμνηση της επιγραφής που υπάρχει στον έκτο, ώστε να είναι και τα παρόντα, εις τέλος και εν ύμνοις υπέρ της ογδόης. Μου φαίνεται δε, ότι ο Δαυίδ, έχοντας εξομολογηθεί ποικιλοτρόπως σε πολλά σημεία για το σφάλμα που διέπραξε, ξεχώρισε ειδικά τον παρόντα ψαλμό ως ανάμνηση, ώστε να τον έχει πάντοτε στο στόμα του, και να τον χρησιμοποιεί αντί για επωδή προς θεραπεία της δικής του ψυχής. Αναπέμπει, λοιπόν, ικεσία στον Θεό, μέσω της οποίας αφενός αποτρέπει την οργή που επικρέμαται σε όλους όσους αμαρτάνουν, αφετέρου εξευμενίζει τον αγαθό Κύριο με τις φωνές της υπερβάλλουσας εξομολόγησης. <Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό σου, μήτε να με παιδεύσεις με την οργή σου.> (A f. 204 b, B f. 133 b) Σαν να έλεγε κάποιος σε ιατρό που προσφέρει βοήθεια με καυτηριασμό, με νυστέρι και με πικρά αντίδοτα για τη θεραπεία μιας πάθησης: μη με θεραπεύσεις με φωτιά, μήτε με καυτηριασμό και τομές, αλλά με ήπια και πραότερα φάρμακα. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν αρνείται τη θεραπεία, αλλά τον πόνο των ιατρικών μέσων. Ώστε, νομίζω, πως καθένας θα θαύμαζε πολύ δικαιολογημένα την επιείκεια της ψυχής των αγίων.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ ΛΖʹ. Εις ανάμνησιν. Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή σου. Με τις ίδιες λέξεις και τις ίδιες συλλαβές αρχίζει παρομοίως και ο έκτος ψαλμός, και τα υπόλοιπα μέρη του έκτου τυγχάνουν συγγενή προς όσα αναφέρονται στον προκείμενο. Αλλά στον μεν έκτο ψαλμό η επιγραφή περιελάμβανε: «Εἰς τὸ τέλος, ἐν ὕμνοις, ὑπὲρ τῆς ὀγδόης· ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ»· ενώ στον παρόντα δεν υπάρχει τίποτε από αυτά, παρά μόνο δηλώνεται: Ψαλμός του Δαβίδ εις ανάμνησιν. Όμως η προσθήκη «εις ανάμνησιν» φαίνεται να μας παραπέμπει στην επιγραφή του έκτου ψαλμού, ώστε και τα παρόντα να νοούνται «εις το τέλος», και «εν ύμνοις», και «υπέρ της ογδόης»· διότι η έκφραση «εις ανάμνησιν» θα μπορούσε να υποδηλώνει όλα αυτά.

Όλη την ημέρα πορευόμουν σκυθρωπός, διότι η ψυχή μου γέμισε από εμπαιγμούς εκείνων που χλευάζουν. Θα το κατανοήσεις δε και ως εξής: εφόσον έχει επισημάνει εκ των προτέρων στην επιγραφή ότι ο ψαλμός είναι «εις ανάμνησιν», εύλογα αναπολεί και επαναλαμβάνει τα όσα του συνέβησαν στο παρελθόν. Και διδάσκει με την κατάσταση στην οποία περιήλθε, έχοντας υποπέσει στο ολίσθημα της αμαρτίας, για το οποίο και κάνει όλη αυτή την εξομολόγηση. Διότι σε όλα αυτά έχω περιέλθει, λέει, επειδή κάποια στιγμή ταράχθηκε η καρδιά μου και με εγκατέλειψε η δύναμή μου, και το φως των οφθαλμών μου, ούτε και αυτό δεν ήταν πλέον μαζί μου.

Εις το τέλος, στον Ιδιθούμ· ωδή του Δαυίδ ΛΗ΄. Μεγάλη ομοιότητα παρουσιάζουν τα όσα λέγονται στην προκείμενη ωδή με τα λεγόμενα του προηγούμενου ψαλμού. Όμως, εκείνον τον ψαλμό ο Δαυίδ, ψάλλοντάς τον, τον συνέθεσε για δική του ανάμνηση. Αυτόν εδώ, αντίθετα, τον παραδίδει πλέον και σε άλλους που έχουν υποστεί τα ίδια με εκείνον, διδάσκοντάς τους μέσα από την όμοια εξομολόγηση να αποκτήσουν τον ζήλο του και να τον μιμηθούν· εκτός εάν το Άγιο Πνεύμα δίδασκε τον Δαυίδ να τα λέει αυτά μέσω του Ιδιθούμ. Διότι είχε αξιωθεί και ο ίδιος ο Ιδιθούμ προφητικού πνεύματος. Μαθαίνουμε δε μέσα από τα προκείμενα ότι αρμόζει στον καθένα να διαλέγεται με τον εαυτό του και να μην περιμένει τους έξωθεν δασκάλους, συνομιλώντας ο ίδιος, από μόνος του, με τον λογισμό και τη διάνοιά του.

Αυτά, βέβαια, χρονικά προηγούνται της εξομολογήσεως που βρίσκεται στον ν΄ ψαλμό. Ακόμη και ο ξβ΄ ψαλμός ελέχθη από τον Δαβίδ όταν αυτός βρισκόταν στην έρημο της Ιδουμαίας, ενώ ζούσε ακόμη ο Σαούλ. Και παρατήρησε πώς σχεδόν οι περισσότεροι ψαλμοί του δεύτερου μέρους του βιβλίου των Ψαλμών του Δαβίδ, εκτός από τον ν΄, έχουν συμπεριλάβει εκείνους που είχαν ειπωθεί από αυτόν πολύ παλαιότερα, πριν από τα χρόνια της πράξεως εις βάρος του Ουρία. Το πρώτο μέρος, βέβαια, του ίδιου βιβλίου, από τον πρώτο μέχρι και τον μ΄ ψαλμό, είχε την αντίθετη σειρά· διότι εκείνο το μέρος περιελάμβανε τους ψαλμούς που ακολουθούν την εξομολόγηση του ν΄ ψαλμού. Ο τρίτος ψαλμός, λοιπόν, είχε ειπωθεί από τον Δαβίδ, όταν δραπέτευε για να σωθεί από τον γιο του Αβεσσαλώμ. Και διέφευγε από τον γιο του μετά την ιστορία με τον Ουρία. Αλλά και στον στ΄ ψαλμό, εξαιτίας της ίδιας πράξης, θρηνούσε λέγοντας: «Εκοπίασα εν τω στεναγμώ μου, λούσω καθ᾽ εκάστην νύκτα την κλίνην μου, εν δάκρυσί μου την στρωμνήν μου βρέξω». Και ο ζ΄ επίσης: επειδή έχει λεχθεί για τα λόγια του Χουσί, γιου του Ιεμινεί, ανήκει πιθανότατα στους ίδιους χρόνους. Διότι ο Χουσί, αφού είχε γίνει ο πιο στενός φίλος του Δαβίδ, συναναστράφηκε με τον Αβεσσαλώμ. Ακόμη δε και για τον ιζ΄ έχει αποδειχθεί ότι ελέχθη περί τα τέλη της ζωής του Δαβίδ. Αλλά και ο λζ΄, που φέρει την επιγραφή «εις ανάμνησιν» και έχει το ίδιο νόημα με τον στ΄, αρχίζει με τα ίδια λόγια, λέγοντας: «Κύριε, μη τω θυμώ σου ελέγξης με, μηδέ τη οργή σου παιδεύσης με».

Ειπώθηκαν δε με την επιγραφή «στον Δαβίδ εις ανάμνησιν», σαν να λέχθηκαν ακριβώς για αυτόν τον σκοπό, ώστε να τους έχει πρόχειρους στο στόμα του για να τους απομνημονεύει και να τους χρησιμοποιεί στις διάφορες περιστάσεις αντί για επωδή. Δύο δε είναι οι ψαλμοί που έχουν την επιγραφή «εις ανάμνησιν», και αυτός που έχουμε στα χέρια μας, και ο 37ος, ο οποίος επίσης επιγράφεται «εις ανάμνησιν». Αλλά εκείνος μεν δεν παρέπεμπε «εις το τέλος», αλλά ήταν «ψαλμός στον Δαβίδ εις ανάμνησιν»· αυτός όμως φέρει την επιγραφή «εις το τέλος». Ο 37ος, λοιπόν, δεν προαγόρευε μελλοντικά γεγονότα, αλλά υπενθύμιζε περασμένα πράγματα· γι' αυτό και είχε την ίδια αρχή με τον 6ο λέγοντας: «Κύριε, να μη με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή σου». Και οι δύο περιείχαν το ίδιο θέμα. Διότι ο μεν 6ος, προχωρώντας, προσθέτει: «Κουράστηκα με τον στεναγμό μου· θα λούζω κάθε νύχτα το κρεβάτι μου· με τα δάκρυά μου θα βρέξω το στρώμα μου»· ο δε 37ος διδάσκει παρόμοια λέγοντας: «Δεν υπάρχει ειρήνη στα οστά μου εξαιτίας των αμαρτιών μου· διότι οι ανομίες μου ξεπέρασαν το κεφάλι μου και σαν βαρύ φορτίο έπεσαν βαριές πάνω μου. Κακοφόρμισαν και σάπισαν οι πληγές μου εξαιτίας της αφροσύνης μου». Αυτά δε και τα παρόμοια τα ανέφερε εις ανάμνηση του αμαρτήματος που είχε διαπράξει.

Σε όσους δε παρατίθεται η επιγραφή «Εις ανάμνησιν», ο λόγος μάς εκθέτει κάποια σύντομη διδασκαλία υπέρ της σωτηρίας μας. Διότι, επειδή η παρακοή της θείας εντολής έγινε οδός απώλειας για τους ανθρώπους (γιατί δεν θα είχαμε χαθεί, εάν διαφυλάσσαμε στη μνήμη μας την εντολή), για τον λόγο αυτόν ο λόγος μάς προτείνει την ανάμνηση της εντολής ως αντίδοτο στο πάθος της λήθης, πράττοντας τούτο σε δύο ψαλμωδίες.

Ψαλμός ωδής του Δαβίδ εις ανάμνησιν περί του Σαββάτου. Αυτός ο ψαλμός είναι προφητεία για τον Χριστό και ανάμνηση περί εκείνου του Σαββάτου, για το οποίο ο Χριστός είπε: να προσεύχεστε να μη συμβεί η φυγή σας χειμώνα ή Σάββατο. Πρέπει λοιπόν, λέει, πάντοτε να προνοούμε και να ετοιμαζόμαστε.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ ΕΙΣ ΑΝΑΜΝΗΣΙΝ ΓΙΑ ΤΟ ΣΑΒΒΑΤΟ Ποιο Σάββατο; Διότι δεν πρόκειται για κάποιο τυχαίο. Επομένως, ο ψαλμός δεν αναφέρεται στις θυσίες του Σαββάτου σύμφωνα με τον Νόμο, αλλά στα πάθη του Χριστού. Ώστε η παρούσα προφητεία αποτελεί ανάμνηση εκείνου του Σαββάτου για το οποίο έλεγε ο Ιωάννης ο Θεολόγος: Οι Ιουδαίοι, λοιπόν, επειδή ήταν Παρασκευή, για να μη μείνουν τα σώματα πάνω στον σταυρό κατά το Σάββατο, διότι η ημέρα εκείνου του Σαββάτου ήταν μεγάλη, ζήτησαν από τον Πιλάτο να σπάσουν τα σκέλη τους και να απομακρυνθούν.

ΚΑΘΙΣΜΑ ΕΚΤΟ Ψαλμός λζ΄ Ψαλμός του Δαβίδ· εις ανάμνησιν περί του Σαββάτου. Σε όλους μας αρμόζει να λέμε μαζί με τον Δαβίδ: «Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με τιμωρήσεις με την οργή σου», επειδή έπραξα έργα άξια θυμού και οργής. «Διότι» μετά από αυτά «τα βέλη» του φόβου σου «μπήκαν βαθιά μέσα μου, και» εσύ ο ίδιος «στήριξες πάνω μου το χέρι σου», για να μην ανατρέπομαι εύκολα. «Δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου εξαιτίας της οργής σου, δεν υπάρχει ειρήνη στα οστά μου εξαιτίας των αμαρτιών μου». Διότι τέτοιο είναι το πλέον μοχθηρό εργαστήριο της αμαρτίας, το οποίο διώχνει την ειρήνη από το σώμα και παροτρύνει σε οργή τον Θεό. «Διότι οι ανομίες μου ξεπέρασαν το κεφάλι μου, σαν βαρύ φορτίο με βάρυναν. Βρώμισαν και σάπισαν οι πληγές» των αμαρτιών μου «εξαιτίας της αφροσύνης μου». Διότι δεν υπάρχει άλλο έργο πιο άφρον από το έργο των αμαρτιών, από το οποίο προκαλείται δυσοσμία και σήψη και απώλεια της ψυχής. «Ταλαιπωρήθηκα», δηλαδή μόχθησα προς την αμαρτία, «και κάμφθηκα έως τέλους, όλη την ημέρα πορευόμουν σκυθρωπός. Διότι οι οσφύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς», δηλαδή τα νεφρά μου, από τα οποία γεννιέται η επιθυμία και η σπορά, γέμισαν από ύλη που έρρευσε· από τα οποία, αφού κακώθηκα, «ταπεινώθηκα πάρα πολύ, ωρυόμουν από τον στεναγμό της καρδιάς μου» έχοντας έρθει σε συναίσθηση και έχοντας μεταστρέψει την επιθυμία μου προς εσένα. «