Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 37:12

Οι φίλοι μου και οι πλησίον μου πλησίασαν και στάθηκαν απέναντί μου. Όταν επλήγην, λέγει, μου εναντιώθηκαν. Αυτά δε τα λέγει για τον Αβεσσαλώμ και τον Αχιτόφελ. Και οι πιο κοντινοί μου στάθηκαν από μακριά. Διότι οι άγγελοι που τον συνέδραμαν τον εγκατέλειψαν εξαιτίας της αμαρτίας. Διότι ίσως και οι άγιες δυνάμεις υποχωρούν σε καιρό πειρασμού προς δοκιμασία εκείνου που πειράζεται, ή προς τιμωρία.

Τότε λοιπόν, λέει, όταν αμάρτανα, η καρδιά μου ταράχθηκε, και με εγκατέλειψε η ισχύς μου, και κάτι άλλο δεινό συνέβη σε εμένα. Διότι το φως των οφθαλμών μου (το οποίο ήταν το προφητικό Πνεύμα, που φώτιζε την όραση της ψυχής του), ούτε και αυτό δεν ήταν πλέον μαζί μου, αφού με εγκατέλειψε και αποχώρησε. Επειδή σε κακόβουλη ψυχή δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα υποδουλωμένο στην αμαρτία. Διότι το Άγιο Πνεύμα της παιδείας θα αποφύγει τον δόλο, και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς. Αναχωρώντας λοιπόν από αυτόν το Άγιο Πνεύμα, τον εγκατέλειψε έρημο, μετά την ταραχή της καρδιάς του και την εξάντληση της ισχύος του. Διότι τότε και το φως των οφθαλμών του τον άφησε έρημο. Αλλά και οι πρότεροι φίλοι του, και οι πλησίον του, εκείνοι που βρίσκονταν διαρκώς μαζί του, τον άφησαν και στάθηκαν από μακριά, μη θέλοντας πλέον να συναναστρέφονται μαζί του, θρηνώντας από μακριά, όπως φαίνεται, τη συμφορά του φίλου τους. Και ποιοι ήταν αυτοί, παρά εκείνοι που χαίρονταν για τα προηγούμενα αγαθά του, δηλαδή οι αγαθοί άγγελοι και οι λειτουργοί του Θεού, που συνηθίζουν να συμμετέχουν στη χαρά για τη σωτηρία των ανθρώπων; Εφόσον βέβαια, για έναν αμαρτωλό που μετανοεί, γίνεται χαρά στους ουρανούς· και θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου ολόγυρα σε εκείνους που Τον φοβούνται.

Και όλοι αυτοί, λοιπόν, οι φίλοι του Δαβίδ, κατά τον καιρό της αμαρτίας του, αποχωρούσαν αποστρέφοντας το πρόσωπό τους· δεν τον εγκατέλειπαν βέβαια εντελώς, αλλά στεκόμενοι από μακριά αναστέναζαν· αυτό ακριβώς διδάσκει και ο ίδιος, λέγοντας: Οι φίλοι μου και οι πλησίον μου πλησίασαν και στάθηκαν απέναντί μου. Και οι πιο κοντινοί μου στάθηκαν από μακριά.

Όταν αυτοί απομακρύνθηκαν από εμένα, κάποιοι άλλοι, οι οποίοι διέπρατταν την αμαρτία, βρέθηκαν κοντά μου, ασκούσαν βία και ενέπαιζαν την ψυχή μου. Γι' αυτό προσθέτει, λέγοντας: «Ασκούσαν βία αυτοί που ζητούσαν την ψυχή μου· και αυτοί που επιζητούσαν τα κακά για εμένα μίλησαν μάταια πράγματα, και όλη την ημέρα μελετούσαν δολιότητες». Διότι αυτοί από παλιά διψούσαν για το αίμα μου, και επί πολλά χρόνια εύχονταν να δουν την πτώση μου. Σαν να βρήκαν την κατάλληλη ευκαιρία, όταν είδαν ότι με εγκατέλειψε η δύναμή μου, ότι το φως των οφθαλμών μου έφυγε από εμένα, και ότι οι φίλοι μου και οι πλησίον μου βρέθηκαν μακριά μου· αμέσως όρμησαν επάνω μου, εκβίαζαν την ψυχή μου και, από κακοβουλία, «μίλησαν μάταια πράγματα», υποβάλλοντας εσωτερικά στην ψυχή μου μάταιους λόγους· αλλά και θέλγοντας και απατώντας με δόλο, με δελέαζαν παρουσιάζοντάς τα ως αγαθά, παρασύροντάς με προς την αμαρτία.

Μην αφήνεις πάλι απέξω, αγαπητέ, τον Πατέρα από τη θεία Οικονομία, ούτε πάλι το Άγιο Πνεύμα, μη πεις ότι ο Πατέρας δεν γνώριζε ότι πάσχει ο Υιός. Αλλά και γνώριζε και προέβλεπε και συνευδοκούσε, δεν συμπάσχονταν όμως, ούτε το Πνεύμα· διότι μόνος ο Υιός ανέλαβε την Οικονομία για χάρη μας. Αλλά ούτε και αυτός έπαθε φυσικά ως προς τη θεότητα, αλλά, στο πλαίσιο της οικονομίας υπέρ ημών, δέχθηκε επάνω του τα πάθη· δεν έπαθε όμως, επειδή ήταν Θεός. «Πατητήρι», λέει, «πάτησα ολομόναχος και από τα έθνη δεν υπήρχε κανείς άνδρας μαζί μου». Ούτε προφήτης, ούτε δίκαιος, ούτε πατριάρχης, ούτε όσιος. Διότι λέει κάπου: «Οι φίλοι μου και οι πλησίον μου με πλησίασαν αντίκρυ μου και στάθηκαν απέναντι». «Πατητήρι πάτησα ολομόναχος». Διότι, «απομάκρυνες», λέει, «τους γνωστούς μου από εμένα» και «από τα έθνη δεν υπήρχε κανείς άνδρας μαζί μου». Θέλεις να μάθεις ότι κανείς από τα έθνη δεν ήταν μαζί του; Αναλογίσου τον καιρό του πάθους· διότι, όταν ο Χριστός σταυρωνόταν, ο Πέτρος και ο Ιωάννης και οι άλλοι τον άφησαν και έφυγαν, και έτρεξαν πάλι στην αλιεία των ιχθύων. Μήπως υπήρχε κανείς από τα έθνη μαζί του; «Πατητήρι πάτησε ολομόναχος και από τα έθνη δεν υπήρχε κανείς άνδρας μαζί μου». Φάνηκα δυνατός, λέει, στην πάλη μόνος μου, φάνηκα δυνατός στη νίκη μόνος μου, αλλά και ολομόναχος νίκησα. Στους δικούς μου ανθρώπους δωρίζω τη νίκη· διότι, αν και κατά προαίρεση ήταν εχθροί, εντούτοις κατά την ουσία αποτελούσαν δικό μου δημιούργημα. «

Διότι με ποιον τρόπο του συνέβη να παρεκτραπεί, το αποδεικνύει πάρα πολύ καλά. Διότι θόρυβος, δηλαδή ταραχή, εισέδυσε στην καρδιά μου, και σκοτίστηκε και ο νους μου. Επειδή, όσο διάστημα η καρδιά παραμένει ακυρίευτη από τις φαύλες ηδονές, και διατηρεί σταθερή την απόφασή της να επιθυμεί με κάθε επιείκεια να διανύει τον καλό και εξαίρετο δρόμο της ζωής, έχει ευδία, γαλήνη και τεράστια αταραξία μέσα της· και επιπλέον, της αστράφτει καθαρό το φως της νήψης που προέρχεται από τον Θεό. Διότι, όπως γράφει ο πάνσοφος Παύλος: «Η ειρήνη του Χριστού, η οποία υπερέχει από κάθε νου, θα φρουρήσει τις καρδιές σας και τα νοήματά σας». Όταν όμως η καρδιά γίνει σχεδόν αιχμάλωτη, καθώς η άτοπη και πονηρή ηδονή ξεχύνεται μέσα της, τότε ο Σατανάς τη γεμίζει με ταραχές και γεννά πονηρούς λογισμούς, την καταθολώνει και αμέσως την καθιστά γεμάτη από νοητό σκοτάδι, και τη γεμίζει σχεδόν με πόλεμο και μάχη, αφενός επειδή οι αγαθοί λογισμοί απομακρύνονται από αυτήν ώστε να μην προσηλώνεται στην αρετή, και αφετέρου επειδή ο νόμος της αμαρτίας την παρασύρει στο σφάλμα. Ίσως όμως υπονοεί και το εξής, ότι δηλαδή ακόμη και το μεσημέρι, εξαιτίας της αθυμίας ζούσα σαν σε σκοτάδι, και από τον πολύ θρήνο έχασα τη δύναμή μου. «Οι φίλοι μου και οι πλησίον μου πλησίασαν και στάθηκαν απέναντί μου κ.λπ.»

λ.> (A f. 210) Λέει ότι υπάρχει και κάτι άλλο που ενίοτε συνηθίζει να συμβαίνει στους αγίους, και γενικά σε όσους παιδαγωγούνται από τον Θεό εξαιτίας των αμαρτιών τους· διότι αποσύρει από αυτούς τη χάρη Του, ώστε να φτάσουν σε τέτοιο σημείο ταλαιπωρίας, που να μην μπορούν να βρουν απολύτως κανέναν παραστάτη ή κάποιον που να συμπάσχει με αδελφική αγάπη· αντίθετα, τίθενται μάλλον σε μοίρα εχθρών, ακόμη και όσοι βρίσκονται κοντά τους λόγω συγγένειας ή διάθεσης ή κάποιου άλλου τρόπου φιλίας και οικειότητας. Από τους φίλους μου λοιπόν, λέει, και τους πλησίον μου, ορισμένοι πλησίασαν και στάθηκαν φανερά απέναντί μου, δηλαδή μου αντιστάθηκαν, όπως ο Αβεσσαλώμ και ο Αχιτόφελ· ενώ άλλοι, το πιο φιλάνθρωπο, στάθηκαν από μακριά, απομακρυνόμενοι όσο το δυνατόν περισσότερο από την καλή διάθεση προς εμένα. <Και ασκούσαν βία όσοι ζητούσαν την ψυχή μου.> (A f. 210, B f. 137 b) Επιπροσθέτως, όσοι ζητούσαν την ψυχή μου άσκησαν βία· και εκείνοι που επιθυμούσαν το κακό μου, εξέφρασαν ματαιότητες και μελετούσαν δολιότητες όλη την ημέρα. Διότι, αφού κανένας δεν τον υπερασπιζόταν ούτε τον σπλαγχνιζόταν, δηλαδή δεν του συμπαραστεκόταν, οι εχθροί ασκούσαν βία και τον συνέτριβαν, αφενός με συκοφαντίες, αφετέρου με ψευδείς καταλαλιές, επινοώντας και δόλους, δηλαδή στήνοντας παγίδα. Και τι δεν μηχανεύονταν με ποικίλους τρόπους από τα συνήθη κακά; Και αυτά συνέβη να τα υποστούν οι περισσότεροι από τους αγίους.

Ας αναζητηθούν, λοιπόν, από εμάς οι μαρτυρίες περί του πάθους του Χριστού. Διότι έχουμε συγκεντρωθεί τώρα όχι για να κάνουμε θεωρητική ερμηνεία των Γραφών, αλλά μάλλον για να βεβαιωθούμε περί αυτών που έχουμε πιστέψει. Για την παρουσία του Ιησού, λοιπόν, έλαβες πρώτα τις μαρτυρίες. Και για το ότι περπάτησε πάνω στη θάλασσα (διότι είναι γραμμένο: «μέσα στη θάλασσα είναι η οδός σου»), και για τις διάφορες θεραπείες έλαβες μαρτυρία άλλη φορά. Ξεκινώ, λοιπόν, από εκεί που άρχισε το πάθος. Ο Ιούδας ήταν ο προδότης, ο οποίος ήλθε από απέναντι και στάθηκε, λέγοντας ειρηνικά λόγια αλλά απεργαζόμενος πολεμικά έργα. Λέει, λοιπόν, γι' αυτόν ο ψαλμωδός: «οι φίλοι μου και οι πλησίον μου με πλησίασαν από απέναντι και στάθηκαν». Και πάλι: «έγιναν πιο απαλά και από το λάδι τα λόγια τους, αλλά αυτά είναι βέλη».

Και πάλι στον 〈λζ〉 ψαλμό λέει: Οι φίλοι μου και οι πλησίον μου πλησίασαν και στάθηκαν απέναντί μου. 〈μδ〉 Ότι θα πει ο Ιούδας: Χαίρε ραββί — Ο Δαβίδ στον 〈νδ〉 ψαλμό λέει: Έγιναν πιο απαλά από το λάδι τα λόγια του, κι όμως αυτά είναι βέλη. Απόθεσε στον Κύριο τη μέριμνά σου, και αυτός θα σε διαθρέψει.

Και: «Αυτόν που βδελύσσονται τα έθνη, οι δούλοι των αρχόντων· βασιλείς θα τον δουν και θα εγερθούν, άρχοντες και θα τον προσκυνήσουν». Και αλλού λέγει: «Εγώ δε δεν απειθώ ούτε αντιλέγω. Την πλάτη μου παρέδωσα σε μαστιγώσεις, και τις σιαγόνες μου σε ραπίσματα, το δε πρόσωπό μου δεν το απέστρεψα από την ταπείνωση των εμπτυσμών». 〈μθ'〉 Ότι θα τραπούν σε φυγή οι απόστολοι — ο Δαβίδ στον 〈λζ'〉 ψαλμό λέγει: «Οι φίλοι μου και οι πλησίον μου πλησίασαν και στάθηκαν απέναντί μου».

Και κάτι άλλο, λέει, φοβερό συνέβη σε εμένα: Διότι το φως των οφθαλμών μου (και αυτό ήταν το προφητικό πνεύμα, που φώτιζε την όραση της ψυχής του) ούτε αυτό ήταν μαζί μου, αφού με εγκατέλειψε και αναχώρησε· επειδή σε κακόβουλη ψυχή δεν θα εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα καταχρεωμένο στις αμαρτίες· διότι το άγιο Πνεύμα της παιδείας θα αποφύγει τον δόλο και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς. Αλλά και οι προηγούμενοι φίλοι του και οι κοντινοί του, αυτοί που βρίσκονταν μαζί του καθ’ όλο τον χρόνο, τον άφησαν και στάθηκαν από μακριά, μη μπορώντας πλέον να είναι μαζί του, θρηνώντας από μακριά για τη συμφορά σαν για δικό τους φίλο. Και ποιοι ήταν αυτοί παρά εκείνοι που χαίρονταν για τα προηγούμενα αγαθά του, δηλαδή οι αγαθοί άγγελοι και λειτουργοί του Θεού, οι οποίοι συνηθίζουν να χαίρονται με τη σωτηρία των ανθρώπων; Όταν αυτοί απομακρύνθηκαν από εμένα, κάποιοι άλλοι που ενεργούσαν την αμαρτία, αφού με πλησίασαν, μου ασκούσαν βία και ενέπαιζαν την ψυχή μου.

Διότι αυτοί, επειδή από παλιά διψούσαν για το αίμα μου και εδώ και πολλά χρόνια εύχονταν να δουν την πτώση μου, σαν να βρήκαν την κατάλληλη ευκαιρία όταν είδαν ότι με εγκατέλειψε η δύναμή μου, και ότι το φως των ματιών μου έφυγε από εμένα, και οι φίλοι και οι πλησίον μου απομακρύνθηκαν, μου επιτέθηκαν αμέσως και ασκούσαν βία στην ψυχή μου. Και ως κακοπροαίρετοι μου μίλησαν για ματαιότητες, υποβάλλοντας μέσα στην ψυχή μου μάταιους λογισμούς· αλλά και γοητεύοντας και απατώντας με με δόλο, με δελέαζαν με δήθεν αγαθά, παρασύροντάς με στην αμαρτία.

Εάν όμως επιδιώκουμε την τρυφή, ας εντρυφήσουν εις βάρος μας εκείνοι που μας μισούν· διότι με τίποτε άλλο βαρύτερο δεν θα μπορούσα να καταραστώ τον εαυτό μου. Όσον αφορά τους φίλους, άλλοι μεν, χωρίς καν να κακοπαθούν, γνωρίζω καλά ότι θα μας αποφύγουν (διότι η κοινή αδικία τούς έχει κάνει να συμπάσχουν)· ενώ για άλλους έχουμε ήδη ασκηθεί, όταν μας περιφρονούν, να υπομένουμε την περιφρόνηση. Διότι από τους φίλους και τους πλησίον μας, άλλοι μεν πλησίασαν και στάθηκαν φανερά απέναντί μας· άλλοι δε —και αυτό είναι το πιο φιλάνθρωπο— στάθηκαν από μακριά, και μέσα σε τούτη τη νύχτα όλοι σκανδαλίσθηκαν. Παρά λίγο να με αρνηθεί και ο Πέτρος· και ίσως ούτε καν κλαίει πικρά, για να θεραπεύσει την αμαρτία του.

Γ΄. Αυτοί, όταν ήταν παρόντες, με έκαναν λαμπρό, ο δικός μου πλούτος, η δική μου αγαθή απόλαυση, και όταν απουσίαζαν με ταπείνωναν. Αυτά συνέθλιβαν την ψυχή μου, αυτά την τάραζαν. Εξαιτίας αυτών πορευόμουν πενθώντας και σκυθρωπάζοντας· για αυτούς τους λόγους, μαζί με τα άλλα τερπνά, απέρριψα και τον λόγο· διότι με απώθησαν οι αγαπημένοι, και έστρεψαν προς εμένα τα νώτα τους και όχι το πρόσωπό τους, και έγιναν ποίμνιο πιο ανεξέλεγκτο από τον ποιμένα, για να μην πω πιο ανυπότακτο· διότι μετατράπηκε σε πίκρα για εμένα η άμπελος η αληθινή, η οποία είχε καθαριστεί άριστα από τον καλό γεωργό και παρήγαγε την καλή σοδειά στα θεία πατητήρια· διότι οι φίλοι μου και οι πλησίον μου πλησίασαν και στάθηκαν απέναντί μου, και οι πιο κοντινοί μου στάθηκαν από μακριά· διότι διαιρέσαμε τον Χριστό, εμείς οι λίαν φιλόθεοι και φιλόχριστοι, και στο όνομα της αλήθειας κατασυκοφαντήσαμε ο ένας τον άλλον, και για χάρη της αγάπης καλλιεργήσαμε το μίσος, και στο όνομα του ακρογωνιαίου λίθου διαλυθήκαμε, και στο όνομα της πέτρας κλονιστήκαμε· διότι πολεμήσαμε για την ειρήνη περισσότερο από όσο έπρεπε, και στο όνομα Εκείνου που υψώθηκε στο ξύλο κατακρημνιστήκαμε, και στο όνομα Εκείνου που ετάφη και αναστήθηκε, θανατωθήκαμε.

Αυτούς δε τους μώλωπες ανέλαβε ο Χριστός, γι' αυτό λέει: και με τον μώλωπά του εμείς όλοι ιαθήκαμε. «Εταλαιπώρησα». Ο Χριστός θεωρήθηκε από αυτούς ως κακούργος, υπομένοντας και δεσμά για χάρη του ανθρώπου. «Όλην την ημέραν». Πενθώντας για την έκπτωση των Ιουδαίων. «Ότι αι ψόαι». Αναφέρει τις ψόες, υποδηλώνοντας τη σάρκα την οποία ανέλαβε· και ως εμπαιγμούς εννοεί τις μαστιγώσεις. «Και ουκ έστιν ίασις». Διότι ήταν ανάγκη αυτή να σταυρωθεί· γι' αυτό τον λόγο και για αυτόν τον σκοπό ήλθα, λέει ο Κύριος, για να σώσω τον άνθρωπο. «Εκακώθην». [Παραδίδοντας τον εαυτό μου στα πάθη (στο πάθος) οικειοθελώς.] «Ωρυόμην». Όταν κραυγάζοντας ο Χριστός (ο Κύριος) πάνω στον σταυρό, παρέδωσε το πνεύμα. «Και εναντίον». Διότι ο Υιός προσήλθε στο πάθος με το θέλημα και τη βουλή του Πατέρα. «Και ο στεναγμός». Διότι, λέει ο Κύριος, αφού από αυτόν ανέλαβα τον γεμάτο στεναγμούς άνθρωπο, σε αυτόν αποδίδω τον στεναγμό. «Η καρδία». Όταν πάνω στον σταυρό η θεότητα (η ψυχή) εγκατέλειψε τον άνθρωπο, κατήλθε στον Άδη, για να ελευθερώσει τις ψυχές που κρατούνταν εκεί. «Και το φως». Διότι ήταν ανάγκη το σώμα να παραμείνει άπνουν πάνω στον σταυρό ως νεκρό, ώστε να μη θεωρηθεί φάντασμα. «Οι φίλοι μου». Διότι όλοι οι γνωστοί του [καθώς είναι γεγραμμένο] στέκονταν από μακριά, θεωρώντας τον πάνω στον σταυρό και πενθώντας. «Και οι έγγιστα». Οι απόστολοι· διότι έφυγαν [όλοι] εγκαταλείποντάς τον πάνω στον σταυρό.

Οι φίλοι μου και οι πλησίον μου πλησίασαν απέναντί μου και στάθηκαν, και οι πιο κοντινοί μου στάθηκαν από μακριά. Ως φίλους και πλησίον ίσως εννοεί τους υπόλοιπους Ιουδαίους, φίλους βέβαια όχι επειδή αγαπούσαν τον Ιησού, αλλά επειδή αγαπιούνταν από εκείνον. Διότι, ως Δημιουργός αγαπούσε το δικό του πλάσμα, και ως ποιμένας αγαπά τα χαμένα πρόβατα του Ισραήλ. Τους ονομάζει «πλησίον» εξαιτίας της κατά σάρκα συγγένειας. Πιο κοντινοί από αυτούς, ή μάλλον οι πιο κοντινοί του λόγω της πίστης τους σε αυτόν, ήταν οι απόστολοι. Επομένως, οι μεν Ιουδαίοι, τους οποίους ονόμασε φίλους και πλησίον, από πολλή αναίδεια στέκονταν όχι από μακριά, αλλά από πολύ κοντά, και επιβουλεύονταν τον Ιησού. Οι δε πιο κοντινοί, δηλαδή οι εγγύτατοι (και είπαμε ότι αυτοί είναι οι άγιοι), στέκονταν από μακριά κατά τον καιρό του πάθους, όχι επειδή τον επιβουλεύονταν οι ίδιοι, αλλά επειδή φοβούνταν αυτούς που τον επιβουλεύονταν.

Είδες από πού αναζητά τη συμμαχία; Άλλοι, λέει, εξυφαίνουν δόλους και συκοφαντίες και επιβουλές· εγώ, όμως, καταφεύγω στο ακαταμάχητο τείχος, στην ασφαλή άγκυρα, στο ατρικύμιστο λιμάνι, στην προσευχή, μέσω της οποίας όλες οι δυσκολίες μου γίνονται ελαφριές και εύκολες. Κάποιος άλλος, πάλι, καταφρονείται και παραβλέπεται από εκείνους που προηγουμένως τον υπηρετούσαν, και εγκαταλείπεται από τους φίλους του, και αυτό ακριβώς συγχέει και ταράσσει υπερβολικά τον λογισμό του. Αλλά και αυτός, εάν το θελήσει, προσερχόμενος εδώ θα ακούσει αυτόν τον μακάριο άνδρα να λέει: «Οι φίλοι μου και οι πλησίον μου ήλθαν και στάθηκαν απέναντί μου, και οι πιο κοντινοί μου στάθηκαν από μακριά, και ασκούσαν βία εκείνοι που ζητούσαν την ψυχή μου· και εκείνοι που επιζητούσαν το κακό μου μίλησαν με ματαιότητες, και όλη την ημέρα μελετούσαν δολιότητες». Είδες να εξυφαίνουν τις επιβουλές μέχρι και τον ίδιο τον θάνατο, και να διεξάγουν αδιάκοπο πόλεμο; Διότι το «όλη την ημέρα» αυτό υποδηλώνει, ότι δηλαδή το έπρατταν καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής. Τι, λοιπόν, έπραττε ο ίδιος, ενώ εκείνοι επιβουλεύονταν και μηχανεύονταν αυτά;

«Η καρδιά μου ταράχθηκε» από την προαίσθηση των δεινών, «με εγκατέλειψε η ισχύς μου και το φως των οφθαλμών μου, και αυτό δεν είναι πλέον μαζί μου». Και αυτά μεν αφορούν την αμαρτία και τους αμαρτωλούς ανθρώπους. Τα επόμενα, όμως, σχετίζονται μεν και με τον Δαβίδ, αλλά διατηρούν την αναφορά τους στον Χριστό. «Οι φίλοι μου και οι πλησίον μου», λέει, «πλησίασαν και στάθηκαν απέναντί μου· και οι πιο κοντινοί μου στάθηκαν από μακριά», υποδηλώνοντας την από απέναντι προσέγγιση του φίλου, του Ιούδα, και την από μακριά απόσταση των μαθητών. «Και ασκούσαν βία όσοι ζητούσαν την ψυχή μου και όσοι ζητούσαν το κακό μου» και μη βρίσκοντας τίποτα «είπαν ματαιότητες και μελέτησαν δολιότητες όλη την ημέρα.»

Προς τον μαθητή Γελάσιο. Ω τέκνο μου, αββά Γελάσιε, πώς άραγε σε εξόρισε ο αρχέκακος σατανάς από τον κοινοβιακό σου παράδεισο, όπως κάποτε τον Αδάμ από την Εδέμ, επειδή πείστηκες στη βουλή του οφιογνώμονα Αμμούν; Και τώρα κατοικείς σε τόπους τους οποίους δεν επιβλέπει ο Κύριος, φέροντας αγκάθια και κατεργαζόμενος με τον ιδρώτα του προσώπου σου τα πάθη της ατιμίας. Διότι τι καλό έκανες ή κάνεις από τότε που έφυγες; Και τι δεν έκανες που να είναι μάλλον πονηρό και απευκταίο; Έλειψε από εσένα το νοερό φως της καθοδήγησης, έσβησε ο σπινθήρας της πνευματικής φιλίας. Οι φίλοι και οι πλησίον σου (δεν εννοώ μόνο τους αγαπητούς σου αδελφούς, αλλά και τους αγγέλους του Θεού) στάθηκαν απέναντί σου από μακριά, και σε πλησίασαν οι δαίμονες, επιζητώντας να καταστρέψουν τους προηγούμενους ασκητικούς σου κόπους. Πού είναι άραγε η καθαρή σου προσευχή; Πού είναι η ακράδαντη ομολογία σου, η φωτιστική εξομολόγηση, η αγγελική χοροστασία, η θεομίμητη υπακοή, η χριστοφόρος ταπεινοφροσύνη, εκείνο το καλό και τερπνό που ψάλλει ο ψαλμωδός Δαβίδ, η αρμονική συγκατοίκησή σου μαζί με τους αδελφούς;

Προς τον επίσκοπο Βιδίνης. Λυπηρά είναι βέβαια τα όσα σου συμβαίνουν, τιμιότατε αδελφέ, και αγγίζουν κάθε καρδιά. Ποιος θα φέρει αντίρρηση; Εξωτερικά υπάρχουν μάχες, εσωτερικά φόβοι. Βοηθός και σύμμαχος πουθενά. Οι μεν εχθροί θορυβούν και σηκώνουν κεφάλι και δίνουν τα νεκρά σώματα των δούλων ως τροφή στα πετεινά του ουρανού. Χύνουν το αίμα τους γύρω από την πόλη μας και δεν υπάρχει κανείς για να τους θάψει. Οι δε φίλοι και οι πλησίον στέκονται απέναντι. Κι αν πλησιάζουν, στέκονται ετοιμάζοντας με χειρότερο τρόπο το ολέθριο αγκίστρι. Διότι, αφού η αγάπη έχει εντελώς ψυχρανθεί, εχθροί του ανθρώπου έγιναν οι ίδιοι οι οικείοι του. Αυτά βέβαια μπορούν να πληγώσουν την ψυχή σε απερίγραπτο βαθμό. Όμως, αν αναλογιστούμε ότι κάθε κεφάλι βρίσκεται σε πόνο και κάθε καρδιά σε λύπη, ο καθολικός χαρακτήρας της συμφοράς θα γίνει για εμάς παρηγοριά. Διότι ποιος, πες μου, έχει άνεση σε αυτές τις πονηρές ημέρες; Εγώ νομίζω, κανένας.

Στον Επίσκοπο Κερκύρας. Πώς να το εκφράσω; Με χαρά έλαβα την επιστολή σου, τιμιότατε δέσποτα, και ενώ όλα είναι καλά στον καιρό τους, πολύ περισσότερο είναι ένας λόγος, και μάλιστα ένας λόγος που αποτελεί γέννημα τέτοιας σκέψης και αποκύημα τέτοιας γλώσσας. Διότι, ενώ βρισκόμουν σε αθυμία, μου ενέσταξες το φάρμακο που λησμονεί τη θλίψη και, ενώ διψούσα, με γλύκανες με το νάμα από την πέτρα και, ως ερμηνευτής του Παρακλήτου, παρηγόρησες τη γεμάτη οδύνη ψυχή μου. Διότι σε υπερβολικό βαθμό πιεζόμαστε, ώστε να έχουμε απελπιστεί ακόμα και για την ίδια τη ζωή μας. Έξωθεν μάχες, έσωθεν φόβοι. Διότι οι εχθροί έχουν ενδυναμωθεί, ενώ από τους φίλους και τους πλησίον άλλοι εναντιώθηκαν, και άλλοι στάθηκαν από μακριά (το πιο φιλάνθρωπο)· αλλά Εκείνος που παρηγορεί τους ταπεινούς και θεραπεύει όσους έχουν συντετριμμένη καρδιά, μας παρηγόρησε με τα λόγια σου, και η δροσιά από εσένα έγινε για εμάς ίαμα. Ας έχει δόξα ο Πατέρας των οικτιρμών και Θεός κάθε παρηγοριάς, διότι σε τόσο πονηρές ημέρες και σε καιρούς άφιλους και θηριώδεις, χάρισε σε εμάς την ιερότητά σου, η οποία φλέγεται από φιλόστοργη φιλαδελφία στα σπλάχνα του Ιησού.

Προς τον κύριο Ιωάννη τον Περιβλεπτηνό. Και πώς δεν πρόκειται να συγχωρήσω εκείνον που κατ' αυτόν τον τρόπο βρήκε το σφάλμα του και έτσι το μίσησε, ώστε να το δημοσιοποιήσει μέσω της δικαιωτικής του ομιλίας; Αν όμως πρέπει να πω την αλήθεια, ούτε καν συγχώρηση συνιστά αυτό, διότι δεν προηγήθηκε κατηγορία. Αλλά και αυτό θα μπορούσαμε να το θεωρήσουμε ως αποτέλεσμα της δικής σου ειλικρίνειας, εξαιτίας της οποίας έγινες ο ίδιος κατήγορος του εαυτού σου από τα πρώτα σου λόγια, καθώς εγώ εκείνη τη μακροχρόνια σιωπή δεν τη θεωρούσα δικό σου έγκλημα, αλλά απόδειξη των δικών μου αμαρτιών, εξαιτίας των οποίων από τους φίλους και τους πλησίον άλλοι στάθηκαν απέναντί μου και, μολονότι βρίσκονταν κοντά, στάθηκαν μακριά, και έλεγα ακριβώς εκείνα τα λόγια του Ιώβ: δεν με αναγνώρισαν οι πιο κοντινοί μου, και όσοι γνώριζαν το όνομά μου με ξέχασαν, και ο Κύριος μου φέρθηκε έτσι, και με αντιμετώπισε με φοβερή οργή.