Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 37:2

Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου και μην με παιδεύσεις με την οργή σου. [Οι δαίμονες που υπηρετούν στις κολάσεις, και οι τιμωρητικές δυνάμεις, ονομάζονται οργή και θυμός του Θεού. Ικετεύει, λοιπόν, να μην ελεγχθεί μέσω πονηρών δυνάμεων, ούτε να παιδευθεί με την αποστολή σκυθρωπών αγγέλων, αλλά μέσω σωτηρίων λόγων.] Μας παιδεύει ο Κύριος, οδηγώντας μας στην ανάμνηση της αρετής. Ο δε άγιος δεν αποποιείται τον έλεγχο ή την παιδεία, αλλά εκείνη που γίνεται με οργή και θυμό.

«Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου, και μην με παιδεύσεις με την οργή σου». Με αυτά τα λόγια και τις συλλαβές αρχίζει παρόμοια και ο έκτος ψαλμός, και τα υπόλοιπα μέρη του έκτου τυγχάνουν συγγενή με όσα αναφέρονται στον προκείμενο ψαλμό. Διότι έλεγε στον έκτο ψαλμό ότι τα οστά του ταπεινώθηκαν και η ψυχή του κόπιασε μέσα στους στεναγμούς του, και πρόσθετε λέγοντας: «Κάθε νύχτα θα λούζω την κλίνη μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου», και τα όσα συνάπτονται με αυτά. Παρόμοια όμως με εκείνα είναι και τα του προκείμενου ψαλμού, μέσω των οποίων έχει λεχθεί: «Δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου, και δεν υπάρχει ειρήνη στα οστά μου εξαιτίας των αμαρτιών μου· διότι οι ανομίες μου υψώθηκαν πάνω από το κεφάλι μου», και όσα ακολουθούν αυτά σε ολόκληρο τον ψαλμό, στα οποία θρηνεί τη δική του ταλαιπωρία. Διότι και ο ίδιος αυτή τη λέξη χρησιμοποίησε, λέγοντας: «Ταλαιπωρήθηκα και κυρτώθηκα πάρα πολύ έως το τέλος· όλη την ημέρα πορευόμουν σκυθρωπός». Αλλά στον έκτο ψαλμό η επιγραφή ανέφερε: «Εις το τέλος εν ύμνοις υπέρ της ογδόης ψαλμός τω Δαυίδ»· ενώ στον παρόντα δεν υπάρχει τίποτε από αυτά, παρά έχει λεχθεί μόνον: «Ψαλμός τω Δαυίδ εις ανάμνησιν». Η προσθήκη, βέβαια, «εις ανάμνησιν», φαίνεται να μας παραπέμπει στην επιγραφή του έκτου ψαλμού· ώστε τα παρόντα να σημαίνουν: «Εις το τέλος, και εν ύμνοις υπέρ της ογδόης». Διότι το «Εις ανάμνησιν» θα μπορούσε να είναι ενδεικτικό όλων αυτών.

Αλλά επειδή, εξετάζοντας όσα περιλαμβάνονται στον έκτο ψαλμό, έχουμε ήδη αναφερθεί στην επιγραφή, ας προχωρήσουμε και εμείς στο παρόν στην υπενθύμισή τους. Μου φαίνεται δε ότι ο Δαβίδ, αφού εξομολογήθηκε σε διάφορα και πολλά σημεία για το αμάρτημα που διέπραξε, αφιέρωσε ειδικά τον παρόντα ψαλμό εις ανάμνησιν, ώστε να τον έχει πάντοτε και διαρκώς στο στόμα του· και να τον χρησιμοποιεί αντί για επωδή, για τη θεραπεία της ψυχής του. Αναπέμπει, λοιπόν, ικεσία προς τον Θεό, μέσω της οποίας αποτρέπει μεν την οργή που επικρέμαται πάνω σε όλους όσοι αμαρτάνουν, εξιλεώνει δε τον αγαθό Κύριο με τις φωνές της υπερβάλλουσας εξομολόγησής του. Λέγοντας δε, «Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με», δεν αρνείται τον έλεγχο, αλλά τον έλεγχο μετά θυμού· και με το «μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με», δεν αποφεύγει την παιδαγωγία, αλλά παρακαλεί να τύχει της παιδαγωγίας χωρίς οργή. Όπως ακριβώς αν κάποιος έλεγε σε έναν ιατρό, ο οποίος του προσφέρει θεραπείες με καυτηριασμό, με νυστέρι και με πικρά αντίδοτα για τη θεραπεία κάποιας υποκείμενης πάθησης: «Μη με θεραπεύσεις με φωτιά, ούτε με νυστέρι και τομές, αλλά με ήπια και πραότερα φάρμακα»· διότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν αρνείται τη θεραπεία, αλλά την οδύνη των θεραπευτικών μέσων.

Επειδή, δυναμωμένος από τη χάρη του Θεού, απέκτησε κάποτε μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του, σε σημείο να αυθαδιάσει και να πει: «Εγώ δε είπα στην ευημερία μου: Δεν θα κλονιστώ ποτέ»· για τον λόγο αυτόν παραδόθηκε δικαιολογημένα στον πειράζοντα, ο οποίος, πλήττοντας την ψυχή του, τον ζημίωσε περισσότερο και από τον Ιώβ. Τα δε λόγια, τα οποία υπενθυμίζουν τη δικαιοκρισία Του και διδάσκουν για την οργή που επικρέμαται σε όσους αμαρτάνουν, είναι πιο αιχμηρά από βέλη, καθώς νύσσουν τη συνείδηση, την πληγώνουν και την κεντρίζουν. Και έτσι θα μπορούσε να πει κανείς ότι ο Δαβίδ, κεντριζόμενος από αυτά τα ιερά και θεία λόγια, εύλογα απεύχεται τον έλεγχο με θυμό και την παιδαγωγία με την οργή του Θεού. Διότι λέγει: «Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό Σου, ούτε να με παιδαγωγήσεις με την οργή Σου». Γιατί; «Διότι τα βέλη Σου καρφώθηκαν πάνω μου». Επειδή τα βέλη που προήλθαν από Εσένα και με έπληξαν, έχοντας συμπεριλάβει την οργή και τον θυμό, με τιμωρούν αρκετά και με κολάζουν επαρκώς. Γι' αυτό ικετεύει να μην δοκιμάσει άλλη οργή ούτε θυμό, λέγοντας: «Διότι τα βέλη Σου καρφώθηκαν πάνω μου» ή «με έπληξαν», σύμφωνα με τον Σύμμαχο.

Και εστήριξες επάνω μου τη χείρα σου. Νόησε δε τη χείρα του Κυρίου που τον έπληξε, όπως και εκείνη που φανερώθηκε στην περίπτωση του Ιώβ. Αυτή δε η χείρα του Κυρίου συγκλόνισε εκ θεμελίων όλο τον οίκο του Δαβίδ, οδηγώντας στην παραφροσύνη τον πρωτότοκο από τους γιους του, τον Αμνών, εξαιτίας του έρωτά του για την αδελφή του, και φλογίζοντας τον Αβεσσαλώμ με οργή κατά του αδελφού του, ώστε να φονεύσει τον Αμνών και έπειτα να στασιάσει και εναντίον του ίδιου του πατέρα του· καθώς και όλα τα υπόλοιπα γεγονότα που παρουσιάζονται στην ιστορία, η εν λόγω χείρα τα προκάλεσε. Η χείρα σου με έπληξε διαμέσου των αλλεπάλληλων συμφορών. Ικετεύω, λέγει, να μην ελεγχθώ με άλλον θυμό, ούτε να παιδευθώ με χειρότερη οργή.

«Διότι εγώ είμαι έτοιμος για μάστιγες, και ο πόνος μου είναι διαρκώς ενώπιόν μου. Διότι εγώ θα αναγγείλω την ανομία μου και θα μεριμνήσω για την αμαρτία μου». Ενώ στην αρχή είπε: «Μην με ελέγξεις με τον θυμό σου», στο παρόν σημείο λέει: «Διότι εγώ είμαι έτοιμος για μάστιγες». Επομένως, παρακαλεί μεν να αποφύγει την οργή και τον θυμό, δηλώνει δε ότι είναι έτοιμος να μαστιγωθεί· διότι γνωρίζει ότι «όποιον αγαπά ο Κύριος τον παιδαγωγεί, και μαστιγώνει κάθε υιό τον οποίο αποδέχεται».

Τα λόγια βέβαια του έκτου ψαλμού τυγχάνουν συγγενικά με αυτά που παρατίθενται στον προκείμενο. Αλλά στον έκτο η επιγραφή ανέφερε: «εις το τέλος, εν ύμνοις, υπέρ της ογδόης»· ενώ στον παρόντα δεν υπάρχει τίποτα από αυτά, παρά μόνο έχει επιγραφεί «Ψαλμός τω Δαυίδ εις ανάμνησιν». Και φαίνεται πως η προσθήκη μας παραπέμπει σε ανάμνηση της επιγραφής που υπάρχει στον έκτο, ώστε να είναι και τα παρόντα, εις τέλος και εν ύμνοις υπέρ της ογδόης. Μου φαίνεται δε, ότι ο Δαυίδ, έχοντας εξομολογηθεί ποικιλοτρόπως σε πολλά σημεία για το σφάλμα που διέπραξε, ξεχώρισε ειδικά τον παρόντα ψαλμό ως ανάμνηση, ώστε να τον έχει πάντοτε στο στόμα του, και να τον χρησιμοποιεί αντί για επωδή προς θεραπεία της δικής του ψυχής. Αναπέμπει, λοιπόν, ικεσία στον Θεό, μέσω της οποίας αφενός αποτρέπει την οργή που επικρέμαται σε όλους όσους αμαρτάνουν, αφετέρου εξευμενίζει τον αγαθό Κύριο με τις φωνές της υπερβάλλουσας εξομολόγησης. <Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό σου, μήτε να με παιδεύσεις με την οργή σου.> (A f. 204 b, B f. 133 b) Σαν να έλεγε κάποιος σε ιατρό που προσφέρει βοήθεια με καυτηριασμό, με νυστέρι και με πικρά αντίδοτα για τη θεραπεία μιας πάθησης: μη με θεραπεύσεις με φωτιά, μήτε με καυτηριασμό και τομές, αλλά με ήπια και πραότερα φάρμακα. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν αρνείται τη θεραπεία, αλλά τον πόνο των ιατρικών μέσων. Ώστε, νομίζω, πως καθένας θα θαύμαζε πολύ δικαιολογημένα την επιείκεια της ψυχής των αγίων.

«Μη, λοιπόν, με τον θυμό σου», λέει, «και μη με την οργή σου με παιδεύσεις». Γιατί; «Διότι τα βέλη σου μπήχτηκαν βαθιά μέσα μου»· επειδή τα βέλη που έρχονται από εσένα, δηλαδή οι τιμωρητικές δυνάμεις, έχοντας παραλάβει τον θυμό και την οργή, με τιμωρούν επαρκώς· γι' αυτό ικετεύω να μη δοκιμάσω άλλη οργή. <Δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου εξαιτίας της οργής σου, δεν υπάρχει ειρήνη στα οστά μου.> (A f. 206) Πιο απλά, επεκτείνει την εξήγηση της πληγής που του προκλήθηκε από τα θεία βέλη και του ότι βάρυνε πάνω του το χέρι του Θεού· και λέει ότι δεν θα μπορούσε να επινοηθεί κανένας απολύτως τρόπος ίασης ικανός να επαρκέσει για την κάκωση της σάρκας, δηλαδή για την καταπόνηση των οστών που έχουν σχεδόν εξαρθρωθεί. Διότι το να μην έχουν αυτά ειρήνη μεταξύ τους, δηλώνει το ότι έχουν εξαρθρωθεί και τρόπον τινά απομακρύνονται από τη φυσιολογική τους αρμονία. Και στις πιο σφοδρές κακώσεις έχουμε κατά κάποιο τρόπο συνηθίσει να λέμε και αυτό, ότι «εξαρθρώθηκαν τα οστά μου». Επομένως, λέει ότι το αρρώστημα της σάρκας του έφτασε σχεδόν στο σημείο να γίνει ανίατο, είτε επειδή έχει καταπονηθεί από έγνοιες και έχει λιώσει από πικρές μέριμνες, είτε επειδή μαραίνεται με άλλον τρόπο εξαιτίας νηστειών, μακρών περιόδων ασιτίας και αϋπνίας. Δεν είναι άλλωστε καθόλου άτοπο να αποκαλεί κανείς «οστά» τους οικείους του.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ ΛΖʹ. Εις ανάμνησιν. Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή σου. Με τις ίδιες λέξεις και τις ίδιες συλλαβές αρχίζει παρομοίως και ο έκτος ψαλμός, και τα υπόλοιπα μέρη του έκτου τυγχάνουν συγγενή προς όσα αναφέρονται στον προκείμενο. Αλλά στον μεν έκτο ψαλμό η επιγραφή περιελάμβανε: «Εἰς τὸ τέλος, ἐν ὕμνοις, ὑπὲρ τῆς ὀγδόης· ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ»· ενώ στον παρόντα δεν υπάρχει τίποτε από αυτά, παρά μόνο δηλώνεται: Ψαλμός του Δαβίδ εις ανάμνησιν. Όμως η προσθήκη «εις ανάμνησιν» φαίνεται να μας παραπέμπει στην επιγραφή του έκτου ψαλμού, ώστε και τα παρόντα να νοούνται «εις το τέλος», και «εν ύμνοις», και «υπέρ της ογδόης»· διότι η έκφραση «εις ανάμνησιν» θα μπορούσε να υποδηλώνει όλα αυτά.

Αλλά επειδή, καθώς εξετάζαμε τα του έκτου ψαλμού, αναφέραμε ήδη αυτά που εμπίπτουν στην επιγραφή του, στην ανάμνηση εκείνων θα παραπέμψουμε και εμείς τον αναγνώστη. Μου φαίνεται δε ότι ο Δαβίδ, αφού εξομολογήθηκε με διάφορους τρόπους σε πολλά σημεία για το αμάρτημα που διέπραξε, αφιέρωσε ιδιαιτέρως τον παρόντα ψαλμό στον εαυτό του ως ανάμνηση, ώστε πάντοτε και διαρκώς να τον φέρει στο στόμα του. Και ότι τον χρησιμοποίησε σαν επωδή για τη θεραπεία της ψυχής του. Αναπέμπει λοιπόν ικεσία στον Θεό, διά της οποίας αφενός αποτρέπει την οργή που επικρέμαται σε όλους όσοι αμαρτάνουν, και αφετέρου εξιλεώνει τον αγαθό Κύριο με τους λόγους της υπερβάλλουσας εξομολόγησής του. Λέγοντας δε: «Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό σου», δεν αποφεύγει τον έλεγχο, αλλά τον έλεγχο που γίνεται με θυμό· ούτε αποφεύγει την παιδαγωγία, αλλά αυτήν που γίνεται με οργή· σαν να έλεγε κάποιος, που υποβάλλεται σε θεραπεία για κάποιο πάθος, προς έναν ιατρό ο οποίος του προσφέρει βοηθήματα με καυτηριασμό, σίδηρο και πικρά αντίδοτα: «Μη με θεραπεύσεις με φωτιά, ούτε με σίδηρο και τομές, αλλά με ήπια και πραότερα φάρμακα». Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν αρνείται τη θεραπεία, αλλά τον επώδυνο τρόπο των βοηθημάτων.

Αυτά, βέβαια, χρονικά προηγούνται της εξομολογήσεως που βρίσκεται στον ν΄ ψαλμό. Ακόμη και ο ξβ΄ ψαλμός ελέχθη από τον Δαβίδ όταν αυτός βρισκόταν στην έρημο της Ιδουμαίας, ενώ ζούσε ακόμη ο Σαούλ. Και παρατήρησε πώς σχεδόν οι περισσότεροι ψαλμοί του δεύτερου μέρους του βιβλίου των Ψαλμών του Δαβίδ, εκτός από τον ν΄, έχουν συμπεριλάβει εκείνους που είχαν ειπωθεί από αυτόν πολύ παλαιότερα, πριν από τα χρόνια της πράξεως εις βάρος του Ουρία. Το πρώτο μέρος, βέβαια, του ίδιου βιβλίου, από τον πρώτο μέχρι και τον μ΄ ψαλμό, είχε την αντίθετη σειρά· διότι εκείνο το μέρος περιελάμβανε τους ψαλμούς που ακολουθούν την εξομολόγηση του ν΄ ψαλμού. Ο τρίτος ψαλμός, λοιπόν, είχε ειπωθεί από τον Δαβίδ, όταν δραπέτευε για να σωθεί από τον γιο του Αβεσσαλώμ. Και διέφευγε από τον γιο του μετά την ιστορία με τον Ουρία. Αλλά και στον στ΄ ψαλμό, εξαιτίας της ίδιας πράξης, θρηνούσε λέγοντας: «Εκοπίασα εν τω στεναγμώ μου, λούσω καθ᾽ εκάστην νύκτα την κλίνην μου, εν δάκρυσί μου την στρωμνήν μου βρέξω». Και ο ζ΄ επίσης: επειδή έχει λεχθεί για τα λόγια του Χουσί, γιου του Ιεμινεί, ανήκει πιθανότατα στους ίδιους χρόνους. Διότι ο Χουσί, αφού είχε γίνει ο πιο στενός φίλος του Δαβίδ, συναναστράφηκε με τον Αβεσσαλώμ. Ακόμη δε και για τον ιζ΄ έχει αποδειχθεί ότι ελέχθη περί τα τέλη της ζωής του Δαβίδ. Αλλά και ο λζ΄, που φέρει την επιγραφή «εις ανάμνησιν» και έχει το ίδιο νόημα με τον στ΄, αρχίζει με τα ίδια λόγια, λέγοντας: «Κύριε, μη τω θυμώ σου ελέγξης με, μηδέ τη οργή σου παιδεύσης με».

Ειπώθηκαν δε με την επιγραφή «στον Δαβίδ εις ανάμνησιν», σαν να λέχθηκαν ακριβώς για αυτόν τον σκοπό, ώστε να τους έχει πρόχειρους στο στόμα του για να τους απομνημονεύει και να τους χρησιμοποιεί στις διάφορες περιστάσεις αντί για επωδή. Δύο δε είναι οι ψαλμοί που έχουν την επιγραφή «εις ανάμνησιν», και αυτός που έχουμε στα χέρια μας, και ο 37ος, ο οποίος επίσης επιγράφεται «εις ανάμνησιν». Αλλά εκείνος μεν δεν παρέπεμπε «εις το τέλος», αλλά ήταν «ψαλμός στον Δαβίδ εις ανάμνησιν»· αυτός όμως φέρει την επιγραφή «εις το τέλος». Ο 37ος, λοιπόν, δεν προαγόρευε μελλοντικά γεγονότα, αλλά υπενθύμιζε περασμένα πράγματα· γι' αυτό και είχε την ίδια αρχή με τον 6ο λέγοντας: «Κύριε, να μη με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή σου». Και οι δύο περιείχαν το ίδιο θέμα. Διότι ο μεν 6ος, προχωρώντας, προσθέτει: «Κουράστηκα με τον στεναγμό μου· θα λούζω κάθε νύχτα το κρεβάτι μου· με τα δάκρυά μου θα βρέξω το στρώμα μου»· ο δε 37ος διδάσκει παρόμοια λέγοντας: «Δεν υπάρχει ειρήνη στα οστά μου εξαιτίας των αμαρτιών μου· διότι οι ανομίες μου ξεπέρασαν το κεφάλι μου και σαν βαρύ φορτίο έπεσαν βαριές πάνω μου. Κακοφόρμισαν και σάπισαν οι πληγές μου εξαιτίας της αφροσύνης μου». Αυτά δε και τα παρόμοια τα ανέφερε εις ανάμνηση του αμαρτήματος που είχε διαπράξει.

«Κύριε, μη με τον θυμό σου»: Το λέει αυτό ο άνθρωπος, δηλαδή ο Αδάμ. Εκ προσώπου του Χριστού φωνάζει ο προφήτης, καθώς ο Χριστός εκ προσώπου του Αδάμ τα πάντα πράττει, πάσχει και προσεύχεται. «Μη με ελέγξεις», λέει, «με την οργή σου, αλλά με φιλανθρωπία ως αγαθός». «Μήτε με την οργή σου»: Αυτό το παρακαλεί και κάθε άνθρωπος (ο καθένας από τους ανθρώπους). «Διότι τα βέλη σου»: Εννοεί τις εντολές σου. Διότι σαν βέλη (έτσι) καρφώνονται στους πιστούς, προκαλώντας σωτήριο πόνο. «Και εστήριξας»: Διότι, αφού άγγιξε τον Αδάμ με την αόρατη (άχραντη) χείρα του, τον στερέωσε ώστε να αντιστέκεται στους δαίμονες. «Και δεν υπάρχει»: Μέσω της οποίας εξόργισα τον Θεό ως παραβάτης. Διότι ο Θεός παραχώρησε στους δαίμονες να τον μαστιγώνουν για ένα διάστημα, ώστε να αναζητήσει αυτόν που θα τον βοηθήσει. «Δεν υπάρχει ειρήνη»: Διότι από τον φόβο των δαιμόνων τα οστά του ανθρώπου έτρεμαν και συγκλονίζονταν, επειδή ήταν γεμάτος από την αμαρτία. «Διότι οι ανομίες»: Επειδή, παραβαίνοντας τον νόμο της εντολής, οι δαίμονες υψώθηκαν πάνω από το κεφάλι του ανθρώπου. «Σαν φορτίο»: Διότι οι δαίμονες πίεζαν τον άνθρωπο, μην επιτρέποντάς του να σηκωθεί, σκεπτόμενοι μήπως (μήποτε) συνέλθει και επιστρέψει. «Βρώμισαν»: Διότι ήταν μεγάλοι οι μώλωπες του Αδάμ, και με τον χρόνο σάπισαν και έγιναν δυσώδεις. «Από το πρόσωπο»: (Διότι έγινε άφρων,) αφού παράκουσε τον Θεό και υπάκουσε στη γυναίκα.

ΚΑΘΙΣΜΑ ΕΚΤΟ Ψαλμός λζ΄ Ψαλμός του Δαβίδ· εις ανάμνησιν περί του Σαββάτου. Σε όλους μας αρμόζει να λέμε μαζί με τον Δαβίδ: «Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με τιμωρήσεις με την οργή σου», επειδή έπραξα έργα άξια θυμού και οργής. «Διότι» μετά από αυτά «τα βέλη» του φόβου σου «μπήκαν βαθιά μέσα μου, και» εσύ ο ίδιος «στήριξες πάνω μου το χέρι σου», για να μην ανατρέπομαι εύκολα. «Δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου εξαιτίας της οργής σου, δεν υπάρχει ειρήνη στα οστά μου εξαιτίας των αμαρτιών μου». Διότι τέτοιο είναι το πλέον μοχθηρό εργαστήριο της αμαρτίας, το οποίο διώχνει την ειρήνη από το σώμα και παροτρύνει σε οργή τον Θεό. «Διότι οι ανομίες μου ξεπέρασαν το κεφάλι μου, σαν βαρύ φορτίο με βάρυναν. Βρώμισαν και σάπισαν οι πληγές» των αμαρτιών μου «εξαιτίας της αφροσύνης μου». Διότι δεν υπάρχει άλλο έργο πιο άφρον από το έργο των αμαρτιών, από το οποίο προκαλείται δυσοσμία και σήψη και απώλεια της ψυχής. «Ταλαιπωρήθηκα», δηλαδή μόχθησα προς την αμαρτία, «και κάμφθηκα έως τέλους, όλη την ημέρα πορευόμουν σκυθρωπός. Διότι οι οσφύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς», δηλαδή τα νεφρά μου, από τα οποία γεννιέται η επιθυμία και η σπορά, γέμισαν από ύλη που έρρευσε· από τα οποία, αφού κακώθηκα, «ταπεινώθηκα πάρα πολύ, ωρυόμουν από τον στεναγμό της καρδιάς μου» έχοντας έρθει σε συναίσθηση και έχοντας μεταστρέψει την επιθυμία μου προς εσένα. «