Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 37:8

Διότι οι οσφύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς. Επειδή, λέγει, έβλεπα πλέον τους εχθρούς μου να με εμπαίζουν· και εννοεί τους νοητούς εχθρούς. Κακοπάθησα και ταπεινώθηκα πάρα πολύ. Από εκείνη, λέγει, την επιθυμία αποκόμισα το να σκύβω στη γη και να οδύρομαι διαρκώς εξαιτίας των πικρών οδυνών της καρδιάς. Για τον λόγο αυτόν, αφού μετέβαλα την ενέργεια της επιθυμίας, την κατέστησα υπηρέτρια του θείου θελήματος. Διότι πρόσθεσε το εξής: Βρυχιόμουν από τον στεναγμό της καρδιάς μου. Μαστιγώνοντας τη συνείδηση, έκανα την καρδιά μου να αναδίδει στεναγμούς.

Εμπαίκτες δε θα κυριεύσουν εκείνους που παρέδωσαν τους εαυτούς τους ως δούλους στην αμαρτία. Διότι, εάν ο κοινός εχθρός γίνει κύριός τους, δεν τους μεταχειρίζεται ως δικούς του, αλλά τους καταχράται ως ξένους. Διότι ο κοινός μας πολέμιος διαπομπεύει αυτόν που έχει παγιδευτεί από την αμαρτία, καταπατώντας μας και επαιρόμενος εναντίον μας, και όχι μόνο εναντίον μας, αλλά και εναντίον του Κυρίου μας, από τον οποίο μας οδήγησε σε αποστασία· και φανερώνοντας δημόσια την ασχημία μας, δεν παύει να θριαμβολογεί επί των αιχμαλώτων και να εμπαίζει τους υποχειρίους του. Διότι, επειδή ο ίδιος έχει πλαστεί για να εμπαίζεται (διότι λέγει: «Αυτή είναι η αρχή της δημιουργίας του Κυρίου, που πλάστηκε για να εμπαίζεται από τους Αγγέλους του»· και ο ψαλμός: «Αυτός ο δράκοντας, τον οποίο έπλασες για να τον εμπαίζεις»), αφού έστρεψε σε εμάς αυτά που ο ίδιος όφειλε να υφίσταται, μας εξουσιάζει μέσω των εμπαιγμών. Γι' αυτό και εκείνος, που αισθάνθηκε την αμαρτία που ενεργήθηκε μέσα του από τον διάβολο, λέγει: «Διότι οι ψόες μου γέμισαν από εμπαιγμούς».

Διότι οι οσφύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς, και δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου. Κακοπάθησα και ταπεινώθηκα υπερβολικά, βρυχιόμουν από τον στεναγμό της καρδιάς μου. Κύριε, ενώπιόν σου βρίσκεται όλη η επιθυμία μου, και ο στεναγμός μου δεν κρύφτηκε από εσένα. Αντί του χωρίου «οι οσφύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς», ο μεν Ακύλας το απέδωσε «διότι γέμισαν οι λαγόνες από ατιμία», ο δε Σύμμαχος «διότι οι οσφύες μου γέμισαν από ατιμία».

Και γι' αυτό, ενθυμούμενος την αισχρή και άτιμη πράξη, επειδή το αισθητήριο της ψυχής του διατηρούνταν ακμαίο, έλεγε τα εξής: Εξέπεμψαν δυσωδία και σάπισαν οι μώλωπές μου εξαιτίας της αφροσύνης μου. Το γιατί όμως εξέπεμψαν δυσωδία, το προσθέτει λέγοντας: Διότι η οσφύς μου γέμισε από εμπαιγμούς, ή τα λαγόνια μου από ατιμία· με αυτά δε υπονόησε το είδος της αισχρής πράξεως. Έπειτα, ανακτώντας τον εαυτό του, έλεγε: Δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου.

Επειδή, λοιπόν, οι ψόαι μου γέμισαν από εμπαιγμούς, για τον λόγο αυτόν, λέγει, αφού οδηγήθηκα σε μετάνοια για τα πεπραγμένα, παιδεύω και τιμωρώ τη σάρκα μου· γι' αυτό λέγω: Δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου· ώστε να μπορέσει κάποτε, έχοντας επιτύχει το κατόρθωμα, να πει: Και αν ακόμη ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός όμως ανακαινίζεται.

Διδάσκει, λοιπόν, μέσα από όσα του συνέβησαν, έχοντας περιπέσει στο ολίσθημα της αμαρτίας· για τον λόγο αυτόν κάνει και την πλήρη εξομολόγησή του. Ταλαιπωρήθηκα, λοιπόν, και κυρτώθηκα, και πορευόμουν σκυθρωπός, και ταπεινώθηκα, και βρυχιόμουν από τον στεναγμό της καρδιάς μου. Σε όλα αυτά έχω περιέλθει· διότι κάποια στιγμή η καρδιά μου ταράχθηκε, και με εγκατέλειψε η δύναμή μου, και το φως των οφθαλμών μου, ούτε και αυτό δεν είναι μαζί μου.

Διότι, λέγει, όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο ανθίζει, ενώ όταν βρίσκεται σε λύπη, γίνεται σκυθρωπό. Βεβαίως, η συνείδηση τους ευφραίνει σε όλα τα άριστα, μαρτυρώντας γι' αυτούς λαμπρή εντιμότητα βίου και ειλικρινή και αξιέπαινη ζωή· τους προξενεί όμως όχι μικρό πόνο και κάνει το πρόσωπό τους σκυθρωπό, όταν τους κατηγορεί για σφάλματα και καταπληγώνει τον νου με πικρούς ελέγχους. <«Διότι οι ψόες μου γέμισαν από εμπαιγμούς, και δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου.»> (A f. 208 b, B f. 135 b) Εκτός από αυτά, δηλώνει και κάποια άλλη αθλιότητα που συμβαίνει σε όσους αμαρτάνουν. Διότι, λέγει, η ψυχή μου γέμισε από εμπαιγμούς. Εμπαιγμό δε ονομάζει η θεόπνευστη Γραφή τη χλεύη εκ μέρους κάποιων, δηλαδή τον χλευασμό από τους εχθρούς. Διότι υπάρχουν, υπάρχουν ανάμεσά μας κάποιοι σκαιοί και χλευαστές, φιλοκατήγοροι και φοβεροί· και για τα δικά τους αμαρτήματα δεν δίνουν απολύτως καμία σημασία, ενώ εμπαίζουν τους άλλους, εάν τυχόν συμβεί να παραστρατήσουν και να παρασυρθούν. Γι' αυτόν τον λόγο λέγει ότι η ψυχή του έχει γεμίσει από τέτοιους εμπαιγμούς, εξαιτίας των συκοφαντιών, δηλαδή των λοιδοριών, εκείνων που συνηθίζουν την αθυροστομία, καθώς οπωσδήποτε τον κατηγορούν οι προαναφερθέντες.

Όλη την ημέρα πορευόμουν σκυθρωπός, διότι η ψυχή μου γέμισε από εμπαιγμούς εκείνων που χλευάζουν. Θα το κατανοήσεις δε και ως εξής: εφόσον έχει επισημάνει εκ των προτέρων στην επιγραφή ότι ο ψαλμός είναι «εις ανάμνησιν», εύλογα αναπολεί και επαναλαμβάνει τα όσα του συνέβησαν στο παρελθόν. Και διδάσκει με την κατάσταση στην οποία περιήλθε, έχοντας υποπέσει στο ολίσθημα της αμαρτίας, για το οποίο και κάνει όλη αυτή την εξομολόγηση. Διότι σε όλα αυτά έχω περιέλθει, λέει, επειδή κάποια στιγμή ταράχθηκε η καρδιά μου και με εγκατέλειψε η δύναμή μου, και το φως των οφθαλμών μου, ούτε και αυτό δεν ήταν πλέον μαζί μου.

Αυτούς δε τους μώλωπες ανέλαβε ο Χριστός, γι' αυτό λέει: και με τον μώλωπά του εμείς όλοι ιαθήκαμε. «Εταλαιπώρησα». Ο Χριστός θεωρήθηκε από αυτούς ως κακούργος, υπομένοντας και δεσμά για χάρη του ανθρώπου. «Όλην την ημέραν». Πενθώντας για την έκπτωση των Ιουδαίων. «Ότι αι ψόαι». Αναφέρει τις ψόες, υποδηλώνοντας τη σάρκα την οποία ανέλαβε· και ως εμπαιγμούς εννοεί τις μαστιγώσεις. «Και ουκ έστιν ίασις». Διότι ήταν ανάγκη αυτή να σταυρωθεί· γι' αυτό τον λόγο και για αυτόν τον σκοπό ήλθα, λέει ο Κύριος, για να σώσω τον άνθρωπο. «Εκακώθην». [Παραδίδοντας τον εαυτό μου στα πάθη (στο πάθος) οικειοθελώς.] «Ωρυόμην». Όταν κραυγάζοντας ο Χριστός (ο Κύριος) πάνω στον σταυρό, παρέδωσε το πνεύμα. «Και εναντίον». Διότι ο Υιός προσήλθε στο πάθος με το θέλημα και τη βουλή του Πατέρα. «Και ο στεναγμός». Διότι, λέει ο Κύριος, αφού από αυτόν ανέλαβα τον γεμάτο στεναγμούς άνθρωπο, σε αυτόν αποδίδω τον στεναγμό. «Η καρδία». Όταν πάνω στον σταυρό η θεότητα (η ψυχή) εγκατέλειψε τον άνθρωπο, κατήλθε στον Άδη, για να ελευθερώσει τις ψυχές που κρατούνταν εκεί. «Και το φως». Διότι ήταν ανάγκη το σώμα να παραμείνει άπνουν πάνω στον σταυρό ως νεκρό, ώστε να μη θεωρηθεί φάντασμα. «Οι φίλοι μου». Διότι όλοι οι γνωστοί του [καθώς είναι γεγραμμένο] στέκονταν από μακριά, θεωρώντας τον πάνω στον σταυρό και πενθώντας. «Και οι έγγιστα». Οι απόστολοι· διότι έφυγαν [όλοι] εγκαταλείποντάς τον πάνω στον σταυρό.

Όλη την ημέρα πορευόμουν σκυθρωπός. Και για ποιο λόγο ήταν σκυθρωπή η χαρά του κόσμου, μας το διδάσκουν τα όσα ακολουθούν. Διότι οι ψύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς και δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου. Εμπαιγμούς ονομάζει τα πάθη του σταυρού, επειδή οι γιοι των Ιουδαίων τα έπρατταν αυτά χλευάζοντας. Από αυτά, λέει, γέμισε, έχοντας σκοπό να θεραπεύσει τα αμαρτήματα των ανθρώπων. Αλλά για τους Ιουδαίους δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου, δηλαδή στα πάθη της δικής μου σάρκας· διότι προσκόπτουν στον σταυρό, στον οποίο και μόνο βρίσκεται η σωτηρία για τους αμαρτωλούς. Γι' αυτό τον λόγο, εύλογα ήταν σκυθρωπός.

Διότι, εάν όσοι ζουν αυτόν τον στρατιωτικό βίο τα απαρνούνται όλα, και όπου τους καλεί ο πόλεμος, εκεί παρευρίσκονται και οδοιπορούν, και τα υπομένουν όλα με προθυμία· πολύ περισσότερο εμείς, οι στρατιώτες του Χριστού, πρέπει να προετοιμαζόμαστε με αυτόν τον τρόπο και να παρατασσόμαστε για τον πόλεμο των παθών. Δεν υπάρχει διωγμός τώρα, και μακάρι να μην υπάρξει ποτέ· αλλά υπάρχει άλλος πόλεμος, αυτός της φιλαργυρίας, της βασκανίας και των άλλων παθών. Περιγράφοντας αυτόν τον πόλεμο, ο Παύλος λέει: «Δεν είναι η πάλη μας προς αίμα και σάρκα». Αυτός ο πόλεμος είναι πάντοτε παρών. Γι' αυτό θέλει να στεκόμαστε πάντοτε οπλισμένοι. «Σταθείτε, λοιπόν», λέει, «περιζωσμένοι»· φράση που δηλώνει ενεστώτα χρόνο· και με αυτό φανέρωσε ότι πρέπει διαρκώς να οπλιζόμαστε. Διότι μεγάλος είναι ο πόλεμος μέσω της γλώσσας, μεγάλος και μέσω των οφθαλμών· αυτόν, λοιπόν, ας τον ελέγξουμε· μεγάλος είναι και ο πόλεμος των επιθυμιών. Γι' αυτό από εκεί ξεκινά να καθοπλίζει τον στρατιώτη του Χριστού. «Σταθείτε, λοιπόν», λέει, «έχοντας περιζωσμένη την οσφύ σας»· και πρόσθεσε: «εν αληθεία». Γιατί «εν αληθεία»; Διότι η επιθυμία είναι εμπαιγμός και ψεύδος, όπως κάπου είπε και ο Δαβίδ: «Οι οσφύες μου επλήσθησαν εμπαιγμάτων». Δεν είναι ηδονή το πράγμα, αλλά σκιά ηδονής. Γι' αυτό λέει, «περιζωσμένοι την οσφύ σας εν αληθεία»· δηλαδή με την αληθινή ηδονή, με τη σωφροσύνη, με την κοσμιότητα.

Όταν τον εισαγάγεις σε αυτά από την παιδική του ηλικία, σιγά-σιγά θα τον οδηγήσεις και στα υψηλότερα. Οι ψαλμοί τα περιέχουν όλα, ενώ οι ύμνοι, αντίθετα, δεν έχουν τίποτα το ανθρώπινο· όταν εκπαιδευτεί μέσα από τους ψαλμούς, τότε θα γνωρίσει και τους ύμνους, ως κάτι το θειότερο. Διότι οι άνω δυνάμεις υμνούν, δεν ψάλλουν· «Δεν είναι ωραίος ο ύμνος», λέει, «στο στόμα του αμαρτωλού»· και πάλι, «Οι οφθαλμοί μου είναι στραμμένοι στους πιστούς της γης, για να κάθονται μαζί μου»· και πάλι, «Δεν κατοικούσε μέσα στην οικία μου όποιος ενεργούσε με υπερηφάνεια»· και πάλι, «Εκείνος που πορευόταν σε οδό άμεμπτη, αυτός με υπηρετούσε». Επομένως, να φροντίζετε να διασφαλίζετε ώστε να μην αναμειγνύονται όχι μόνο με φίλους, αλλά ούτε και με υπηρέτες. Διότι προξενούνται μύρια κακά στους ελεύθερους, όταν τους επιστήσουμε δούλους διεφθαρμένους. Διότι, εάν ενώ απολαμβάνουν την παρουσία του πατέρα και τόση φιλοστοργία και φιλοσοφία, με δυσκολία διασώζονται· όταν τους παραδώσουμε στην ασυδοσία των υπηρετών, τι θα γίνουν; Τους συμπεριφέρονται σαν να είναι εχθροί τους, νομίζοντας ότι η δική τους κυριαρχία θα είναι πιο ήπια, εάν τους καταστήσουν ανόητους και φαύλους και ανάξιους λόγου. Πριν από όλα τα άλλα, λοιπόν, ας επιδιώκουμε αυτά. «Αγάπησα», λέει, «εκείνους που αγαπούν τον νόμο σου». Αυτόν, λοιπόν, ας μιμηθούμε και εμείς, και αυτούς ας αγαπούμε. Και για να διατηρούν οι παίδες τη σωφροσύνη τους, ας ακούν τον Προφήτη που λέει: «Οι οσφύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς»· και πάλι, «Θα εξολοθρεύσεις καθέναν που εκπορνεύεται μακριά από εσένα».

Σταθείτε, λοιπόν, λέει, περιζωσμένοι· πράγμα που και αυτό αναφέρεται σε ενεστώτα χρόνο· και υπέδειξε ότι πρέπει πάντοτε να είμαστε οπλισμένοι. Διότι είναι μεγάλος ο πόλεμος μέσω της γλώσσας, μεγάλος μέσω των ματιών· αυτόν, λοιπόν, ας τον ελέγχουμε· μεγάλος είναι και ο πόλεμος των επιθυμιών. Γι' αυτό από εκεί ξεκινά να εξοπλίζει τον στρατιώτη του Χριστού· «Σταθείτε, λοιπόν», λέει, «έχοντας περιζωσμένη την οσφύ σας», και πρόσθεσε, «με αλήθεια». Γιατί, «με αλήθεια»; Διότι η επιθυμία είναι εμπαιγμός και ψέμα· γι' αυτό λέει ο προφήτης: «Οι ψόες μου γέμισαν από εμπαιγμούς». Δεν είναι ηδονή το πράγμα, αλλά σκιά ηδονής. «Έχοντας περιζωσμένη», λέει, «την οσφύ σας με αλήθεια». Δηλαδή, με την αληθινή ηδονή, με τη σωφροσύνη, με την κοσμιότητα. Γι' αυτό δίνει αυτές τις προτροπές, επειδή γνωρίζει την ατοπία της αμαρτίας, και επειδή επιθυμεί να είναι όλα μας τα μέλη περιφραγμένα· «Διότι», λέει, «ο άδικος θυμός δεν θα αθωωθεί»· και θέλει να φοράμε θώρακα, και ασπίδα. Διότι ο θυμός είναι θηρίο που εύκολα εφορμά, και θα μας χρειαστούν αμέτρητοι περίβολοι και διαφράγματα για να επικρατήσουμε και να τον συγκρατήσουμε. Και για τον λόγο αυτό, ο Θεός οικοδόμησε σε εμάς ιδιαίτερα αυτό το μέρος του σώματος ωσάν από πέτρες, δηλαδή με τα οστά, τοποθετώντας γύρω του ένα στήριγμα, ώστε να μην το διαρρήξει ποτέ, ούτε να το κατακόψει (ο θυμός), και έτσι να καταστρέψει εύκολα ολόκληρο τον οργανισμό. Διότι είναι πυρ, λέει, και μεγάλη ταραχή· και κανένα άλλο μέλος δεν θα μπορούσε να αντέξει αυτήν τη βία.

Και σχετικά με τη σωφροσύνη θα τον ακούσεις να λέει: «Διότι οι οσφύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς»· και πάλι: «Εξολόθρευσες καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα». Όσο για την ανάγκη να χαλιναγωγεί κανείς την κοιλιά του: «Και σκότωσε», λέει, «τους περισσότερους από αυτούς, ενώ η τροφή βρισκόταν ακόμη στο στόμα τους». Και ότι πρέπει να απέχουμε από τα δώρα: «Εάν ρέει ο πλούτος, μην προσκολλάτε την καρδιά σας σε αυτόν». Και να μην επιθυμούμε τη δόξα: «Ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του ακολουθώντας τον». Να μη φθονούμε τους πονηρούς: «Μη φθονείς αυτούς που πράττουν την πονηρία». Να θεωρούμε ως τίποτα τις εξουσίες: «Είδα τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαιρέται σαν τους κέδρους του Λιβάνου· και πέρασα, και ιδού, δεν υπήρχε πια». Να θεωρούμε ως μηδέν τα παρόντα: «Μακάρισαν τον λαό που τα έχει αυτά· μακάριος είναι ο λαός του οποίου Κύριος είναι ο Θεός του». Ότι δεν αμαρτάνουμε χωρίς συνέπειες, αλλά υπάρχει ανταπόδοση, λέει: «Διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και γιατί δεν ανταποδίδει καθημερινά; «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος». Ότι η ταπεινοφροσύνη είναι καλό πράγμα: «Κύριε», λέει, «δεν υψώθηκε η καρδιά μου». Και ότι η υπερηφάνεια είναι κακό: «Γι' αυτό τους κυρίευσε η υπερηφάνεια μέχρι τέλους». Και πάλι: «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους». Ότι η ελεημοσύνη είναι καλό πράγμα: «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς, η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα του αιώνα». Ότι το να ελεεί κανείς είναι αξιέπαινο: «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει».

Η δε ζώνη, επειδή κατασκευάζεται από νεκρά δέρματα και περισφίγγει την οσφύ και τον ομφαλό, συμβολίζει τη νέκρωση μέσω της εγκράτειας και το γεγονός ότι αυτή πρέπει πάντοτε να επιβάλλεται επί της δυνάμεως και της ενεργείας της κακίας· διότι η δύναμη της αντίπαλης κυριαρχίας του πονηρού βρίσκεται, σύμφωνα με τον Ιώβ, στον ομφαλό της κοιλίας, και η οσφύς, κατά τον μακάριο Δαβίδ, γεμίζει από δαιμονικούς εμπαιγμούς· και εμπαιγμοί είναι οι διάφορες ενέργειες της πορνείας.

ΚΑΘΙΣΜΑ ΕΚΤΟ Ψαλμός λζ΄ Ψαλμός του Δαβίδ· εις ανάμνησιν περί του Σαββάτου. Σε όλους μας αρμόζει να λέμε μαζί με τον Δαβίδ: «Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με τιμωρήσεις με την οργή σου», επειδή έπραξα έργα άξια θυμού και οργής. «Διότι» μετά από αυτά «τα βέλη» του φόβου σου «μπήκαν βαθιά μέσα μου, και» εσύ ο ίδιος «στήριξες πάνω μου το χέρι σου», για να μην ανατρέπομαι εύκολα. «Δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου εξαιτίας της οργής σου, δεν υπάρχει ειρήνη στα οστά μου εξαιτίας των αμαρτιών μου». Διότι τέτοιο είναι το πλέον μοχθηρό εργαστήριο της αμαρτίας, το οποίο διώχνει την ειρήνη από το σώμα και παροτρύνει σε οργή τον Θεό. «Διότι οι ανομίες μου ξεπέρασαν το κεφάλι μου, σαν βαρύ φορτίο με βάρυναν. Βρώμισαν και σάπισαν οι πληγές» των αμαρτιών μου «εξαιτίας της αφροσύνης μου». Διότι δεν υπάρχει άλλο έργο πιο άφρον από το έργο των αμαρτιών, από το οποίο προκαλείται δυσοσμία και σήψη και απώλεια της ψυχής. «Ταλαιπωρήθηκα», δηλαδή μόχθησα προς την αμαρτία, «και κάμφθηκα έως τέλους, όλη την ημέρα πορευόμουν σκυθρωπός. Διότι οι οσφύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς», δηλαδή τα νεφρά μου, από τα οποία γεννιέται η επιθυμία και η σπορά, γέμισαν από ύλη που έρρευσε· από τα οποία, αφού κακώθηκα, «ταπεινώθηκα πάρα πολύ, ωρυόμουν από τον στεναγμό της καρδιάς μου» έχοντας έρθει σε συναίσθηση και έχοντας μεταστρέψει την επιθυμία μου προς εσένα. «

Περί μετανοίας, και ποια είναι εκείνα που οφείλει να πράττει αυτός που μόλις έχει εξομολογηθεί. Ούτε εξαιτίας του πλήθους των αμαρτημάτων πρέπει ποτέ να απελπιζόμαστε, ούτε να επαναπαυόμαστε στην τήρηση των επιτιμίων, πνευματικέ αδελφέ, όπως διδαχθήκαμε από τις θείες Γραφές, ώστε ούτε αυτός που στέκεται όρθιος πρέπει να επαναπαύεται ούτε αυτός που έχει πέσει να απελπίζεται· αλλά και εκείνος που έχει αμαρτήσει πολύ να λαμβάνει θάρρος μέσω της μετανοίας, και εκείνος που έχει σφάλει μετρίως να μην νομίζει ότι λαμβάνει την άφεση των σφαλμάτων του μόνο από τα έργα, αλλά να επιδεικνύει μετάνοια και μεταμέλεια, όχι εκείνη που αποδεικνύεται από τα λόγια ή μέσα από την αποχή τροφών και την υδροποσία και τη χαμευνία και τα παρόμοια, αλλά αυτήν που γίνεται με την εσωτερική διάθεση της ψυχής, την οποία και ο μακάριος Δαβίδ επέδειξε ευρισκόμενος μέσα στον κόσμο και στις φροντίδες του βίου· διότι ενθυμούμενος πάντοτε και αναλογιζόμενος μέσα του πόσο αγαθό και εύσπλαχνο Δεσπότη παρόργισε, έχοντας γίνει παραβάτης των εντολών Του και έχοντας φανεί αμνήμων και αχάριστος απέναντι στις πολλές και αναρίθμητες δωρεές και χάριτές Του, «πενθώντας», όπως ο ίδιος έγραψε, «και σκυθρωπάζοντας διαρκώς πορευόταν, κακοπάθησε» δε όχι από άλλον αλλά ο ίδιος συνέτριβε τον εαυτό του και ταπεινωνόταν πάρα πολύ, «ορυόμενος από τον στεναγμό της καρδιάς του», και όσα άλλα στη συνέχεια οι Ψαλμοί μάς διδάσκουν καθώς ψάλλονται καθημερινά. Και αυτά τα έπραττε εκείνος, ο οποίος ήταν βασιλιάς και του είχε ανατεθεί η φροντίδα του λαού, ενώ παράλληλα μεριμνούσε για τη γυναίκα, τα τέκνα και τον οίκο του.