Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 38:1

Στον Ψαλμό 38, 1, Αστέριος. Η επιγραφή «Εις το τέλος» μάς παραπέμπει εκεί, επειδή στο τέλος της ωδής λέγεται: «Άφες με να αναπαυθώ προτού αναχωρήσω και δεν θα υπάρχω πλέον». Διότι αυτός είναι ο σκοπός της ωδής και της ικεσίας, το να επιτύχουμε δηλαδή την άφεση των αμαρτιών και την ανάπαυση που επιφυλάσσεται στους αγίους στον μέλλοντα αιώνα.

ΨΑΛΜΟΣ ΛΗ'. Εις το τέλος, στον Ιδιθούμ, ωδή του Δαυίδ. Υπόθεση. Όντας ιεροψάλτης ο Ιδιθούμ και στεφανωμένος με προφητική χάρη, αναπέμπει ωδή, εισάγοντας την προσωποποιία του ίδιου του Δαυίδ, ο οποίος εξομολογείται την αμαρτία του.

Και από αυτούς, εκείνοι μεν που έχουν την επιγραφή «Εις το τέλος, ψαλμός τω Ασάφ» είναι οι εξής: οδ΄, οε΄, οστ΄, οθ΄, π΄· εκείνοι δε που έχουν μόνο την επιγραφή «Ψαλμός τω Ασάφ», είναι οι εξής: οβ΄, οη΄, πα΄· εκείνος με το «Εν ύμνοις», ο οε΄· εκείνοι με το «Ωδή ψαλμού τω Ασάφ», οι οθ΄, πβ΄· εκείνοι με το «Συνέσεως», οι ογ΄, οζ΄· εκείνος με το «Υπέρ των ληνών», ο π΄· εκείνος με το «Υπέρ των αλλοιωθησομένων», ο οθ΄· εκείνος με το «Ψαλμός ωδής», ο οδ΄· εκείνοι δε που έχουν την επιγραφή «Αλληλούια», είναι οι εξής: ρδ΄, ρε΄, ρστ΄, ρι΄, ρια΄, ριβ΄, ριγ΄, ριδ΄, ριε΄, ριστ΄, ριζ΄, ριη΄, ρλδ΄, ρλε΄, ρμε΄, ρμστ΄, ρμζ΄, ρμη΄, ρμθ΄, ρν΄. Από αυτούς, την επιγραφή «Αγγαίου και Ζαχαρίου» έχουν οι ρμε΄, ρμζ΄, ρμη΄. Εκείνοι δε που έχουν την επιγραφή «Τοις υιοίς Κορέ» είναι οι εξής: μα΄, μγ΄, μδ΄, με΄, μστ΄, μζ΄, μη΄, πγ΄, πδ΄, πστ΄, πζ΄. Και από αυτούς πάλι, εκείνοι μεν που έχουν την επιγραφή «Εις το τέλος τοις υιοίς Κορέ» είναι οι εξής: μα΄, μγ΄, μδ΄, μη΄, πγ΄, πδ΄· εκείνοι δε με το «Εις το τέλος υπέρ των υιών Κορέ», οι με΄, μστ΄· εκείνοι με το «Ψαλμός ωδής τοις υιοίς Κορέ», οι μζ΄, πστ΄, πζ΄· εκείνος με το «Συνέσεως Αιθάμ τω Ισραηλίτη», ο πη΄· εκείνοι με το «Εις το τέλος, τω Ιδιθούμ ωδή», οι λη΄, ξα΄. Εκείνοι δε με την επιγραφή «Των αναβαθμών», είναι όλοι ωδές, και είναι οι εξής: ριθ΄, ρκ΄, ρκα΄, ρκβ΄, ρκγ΄, ρκδ΄, ρκε΄, ρκστ΄, ρκζ΄, ρκη΄, ρκθ΄, ρλ΄, ρλα΄, ρλβ΄, ρλγ΄. Και από αυτούς, εκείνος με την επιγραφή «Τω Σαλομών» είναι ο ρκστ΄· ενώ με την επιγραφή «Τω Δαβίδ» είναι οι ρλ΄, ρλα΄, ρλβ΄. Αυτή, λοιπόν, είναι η διαίρεση των επιγραφών που υπάρχουν στους ψαλμούς.

ΨΑΛΜΟΣ ΛΗ'. <Ωδή του Δαβίδ· εις το τέλος, στον Ιδιθούμ.> (A f. 214) Όντας ιεροψάλτης ο Ιδιθούμ και στεφανωμένος με προφητική χάρη, ανακρούει ωδή, εισάγοντας την προσωποποιία του ίδιου του Δαβίδ που εξομολογείται για την αμαρτία του. Ή ο Δαβίδ συνέταξε την ωδή και την έδωσε στον Ιδιθούμ για να την ψάλλει· μας παραπέμπει δε «εις το τέλος», επειδή θρηνεί την ευτέλεια της ανθρώπινης φύσης και υποδεικνύει το τέλος της. Ο Δαβίδ είπε τον ψαλμό όταν καταδιωκόταν από τον Αβεσσαλώμ και χλευαζόταν από τον Σεμεΐ. Υπάρχει δε μεγάλη ομοιότητα της παρούσας ωδής με τον προηγούμενο ψαλμό· αλλά εκείνον μεν ο Δαβίδ τον συνέταξε για ανάμνηση του εαυτού του, ενώ τούτην την παρέδωσε σε άλλους, ώστε όσοι έχουν αμαρτήσει να μιμηθούν την ίδια μετάνοια. <Είπα· θα φυλάξω τις οδούς μου, για να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου, κ.τ.λ., σιώπησα από τα αγαθά.> (A f. 214, B f. 140 b, I f. 192 b) Σαφής απόδειξη μιας σταθερής καρδιάς. Διότι, επειδή η αμαρτία που ενεργείται μέσω της γλώσσας είναι πολύτροπη, και σχεδόν κάθε αμαρτίας η αρχή γίνεται μέσω του λόγου, έκανα, λέει, συμφωνία με τον εαυτό μου να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα, λόγω του ότι πρόκειται να δώσουμε λόγο και για κάθε αργό λόγο, και από τα δικά μας λόγια είτε να δικαιωθούμε είτε να κατακριθούμε. Αλλά θα μπορούσε να πει κάποιος: Και πώς θα ήταν αμαρτία το να αντιμιλάς σε αυτούς που σε ονειδίζουν;

Εις το τέλος, στον Ιδιθούμ· ωδή του Δαυίδ ΛΗ΄. Μεγάλη ομοιότητα παρουσιάζουν τα όσα λέγονται στην προκείμενη ωδή με τα λεγόμενα του προηγούμενου ψαλμού. Όμως, εκείνον τον ψαλμό ο Δαυίδ, ψάλλοντάς τον, τον συνέθεσε για δική του ανάμνηση. Αυτόν εδώ, αντίθετα, τον παραδίδει πλέον και σε άλλους που έχουν υποστεί τα ίδια με εκείνον, διδάσκοντάς τους μέσα από την όμοια εξομολόγηση να αποκτήσουν τον ζήλο του και να τον μιμηθούν· εκτός εάν το Άγιο Πνεύμα δίδασκε τον Δαυίδ να τα λέει αυτά μέσω του Ιδιθούμ. Διότι είχε αξιωθεί και ο ίδιος ο Ιδιθούμ προφητικού πνεύματος. Μαθαίνουμε δε μέσα από τα προκείμενα ότι αρμόζει στον καθένα να διαλέγεται με τον εαυτό του και να μην περιμένει τους έξωθεν δασκάλους, συνομιλώντας ο ίδιος, από μόνος του, με τον λογισμό και τη διάνοιά του.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΙΔΙΘΟΥΜ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ ΞΑʹ. «Δεν θα υποταχθεί η ψυχή μου στον Θεό; Διότι από αυτόν προέρχεται η σωτηρία μου.» Ο προκείμενος ψαλμός έχει μεν ειπωθεί από τον Δαβίδ, προτάσσεται όμως σε αυτόν η επιγραφή «υπέρ του Ιδιθούμ»· πράγμα που μας διδάσκει το κείμενο, ότι δηλαδή ο Δαβίδ, αφού συνέταξε τον ψαλμό υπέρ του Ιδιθούμ, του τον παρέδωσε για να τον μελετά και να τον χρησιμοποιεί ως επωδή προς θεραπεία, επειδή του είχε συμβεί κάποια συμφορά. Και ο τριακοστός όγδοος ψαλμός είχε την επιγραφή: «Εις το τέλος, για τον Ιδιθούμ, ωδή του Δαβίδ»· στον οποίο, παρομοίως, ο Δαβίδ παρέδιδε διδασκαλία στον Ιδιθούμ για την ίδια, νομίζω, κατάσταση. Διότι εδώ μεν αναφέρεται: «Δεν θα κλονιστώ περισσότερο.

Γι' αυτό ο Σύμμαχος μετέφρασε «Διαμέσου του Ιδιθούμ» και ο Ακύλας «Επί του Ιδιθούμ». Και τώρα βέβαια ο Ασάφ, έχοντας συντάξει τους προκείμενους λόγους, τους παρέδωσε στον Ιδιθούμ για να τους μελετά, όπως ακριβώς ένας δάσκαλος στον μαθητή του· ή όπως ένας γιατρός δίνει σε αυτόν που έχει ανάγκη θεραπείας το σωτήριο φάρμακο, ώστε να το χρησιμοποιήσει και να ωφεληθεί ο θεραπευόμενος. Στα προηγούμενα όμως, για τον ίδιο άνδρα, ο Δαβίδ έγραφε άλλοτε ωδή και άλλοτε ψαλμό. Γι' αυτό, στον τριακοστό όγδοο ψαλμό υπήρχε η επιγραφή: «Εις το τέλος υπέρ του Ιδιθούμ, ωδή του Δαβίδ». Το ότι ο άνδρας αυτός αναφέρεται πως ήταν σύγχρονος με τον Δαβίδ και τον Ασάφ, το αποδεικνύει το βιβλίο των Παραλειπομένων, όπως δείξαμε στα προηγούμενα. Και μου φαίνεται ότι ο Ιδιθούμ είχε ανάγκη από διδασκαλία σχετικά με το ζήτημα της θείας Προνοίας, επειδή έβλεπε στη ζωή των ανθρώπων πολλούς αθέους και ασεβείς να επαίρονται και να καυχιούνται, απολαμβάνοντας πλούτο και περιουσία· ενώ αντίθετα, τους δικαίους να ταπεινώνονται και να καταπονούνται από τους ασεβείς. Είναι επόμενο, λοιπόν, να δυσανασχετούσε με όλα αυτά και να εξέφρασε κάποιους προβληματισμούς τόσο προς τον ίδιο τον Δαβίδ όσο και προς τον Ασάφ, παρόμοιους με εκείνους που εξέφραζαν και άλλοι από τους παλαιούς, όπως εκείνος που είπε: «Γιατί οι ασεβείς ευημερούν, και γερνούν μέσα στον πλούτο; Οι απόγονοί τους ζουν κατά την επιθυμία της ψυχής τους· και τα παιδιά τους παίζουν, πιάνοντας στα χέρια τους το ψαλτήρι και την κιθάρα».

Εις το τέλος, για τον (υπέρ του) Ιδιθούμ· ωδή του Δαβίδ. Η λέξη Ιδιθούμ ερμηνεύεται ως απάτη. Στο τέλος λοιπόν, ο Χριστός μέσω του ανθρώπινου σχήματος εξαπάτησε τον διάβολο, δελεάζοντάς τον με τη σάρκωση (τη σάρκα). Για τον λόγο αυτό το Πνεύμα προανήγγειλε αυτή την ωδή (οδό), υποδηλώνοντας τα όσα αφορούν τους έσχατους καιρούς (τον έσχατο καιρό). Είπα· θα φυλάξω. Ο τέλειος άνθρωπος που ζει (σώζεται) κατά Θεόν ασφαλίζει πάντοτε τη γλώσσα του. Διότι είναι γεγραμμένο ότι αυτή είναι που μολύνει ολόκληρο το σώμα. Όποιος λοιπόν συγκρατεί τη γλώσσα του, φυλάσσει στην αλήθεια τις οδούς του. Διότι όλα τα κακά γίνονται μέσω αυτής. Έθεσα στο στόμα. Διότι ο Χριστός εκουσίως σιωπά (εσιώπα) όταν ερωτάτο από τον Πιλάτο. Όταν στάθηκε. Διότι απέναντι στον Πιλάτο στεκόταν ο δίκαιος κριτής του κόσμου. Έγινα κωφός. Διότι ως απλός άνθρωπος θεωρήθηκε από τους Ιουδαίους ως κωφός, ως ταπεινός, ως μη έχων εξουσία σε τίποτα, ενώ ήταν ο εξουσιαστής του αιώνος. Και ο πόνος. Διότι πονούσα προηγουμένως (πρώτα) για τον Αδάμ, και πάλι πονώ για τους Ιουδαίους, καθώς αυτοί τολμούν τέτοια πράγματα εναντίον του Δεσπότη τους. Θερμάνθηκε. Με τον ζήλο υπέρ αυτών κάηκε· αλλά αυτοί δεν κατάλαβαν εξαιτίας της απιστίας. Και κατά τη μελέτη. Διότι, μη έχοντας πειστεί από τη μακροθυμία του Θεού, τους περιμένει το πυρ της γέεννας. Μιλάει όμως και για εκείνους που μελετούν με ζέση (προθυμία) τον νόμο του Θεού.

Ψαλμός λη' Εις το τέλος· στον Ιδιθούν· ωδή του Δαβίδ. «Είπα· θα φυλάξω τις οδούς μου για να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου» λέγοντας μάταια και ψευδή· «έβαλα φυλακή στο στόμα μου, όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου»· με τη σιωπή τον ντρόπιασα. «Έγινα κωφός και ταπεινώθηκα και σιώπησα» εκουσίως απέχοντας «από αγαθές» έννοιες, και ο κατά Θεόν «πόνος μου ανανεώθηκε. Θερμάνθηκε η καρδιά μου μέσα μου, και κατά τη μελέτη μου θα ανάψει πυρ» κατανύξεως.