Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 38:10

«Κώφευσα, και δεν άνοιξα το στόμα μου, διότι εσύ το έπραξες». Ενώ λοιδορούμουν, λέει, σιωπούσα, γνωρίζοντας με ακρίβεια γι' αυτό, ότι εσύ είσαι εκείνος που, χάριν τιμωρίας ή παιδαγωγίας, με όρισες για αυτό ακριβώς, δηλαδή στο να ονειδίζομαι. «Απομάκρυνε από εμένα τις μάστιγές σου». Εννοεί τις τιμωρίες που του προκαλούνταν από τους δαίμονες, χωρίς να τους το επιτρέπει ο Θεός. (Reg. 1 sic.) Τις τιμωρίες που του προκαλούνταν από τους δαίμονες τις θεωρεί ως προερχόμενες από τον Θεό, με την έννοια ότι Εκείνος παραχώρησε να υποφέρει εξαιτίας της αμαρτίας του. «Διότι από τη δύναμη του χεριού σου εγώ εξέλιπα». Πολλές φορές έχουμε ήδη αναφέρει ότι χέρι του Θεού ονομάζεται η τιμωρός δύναμή Του.

Επομένως, ακόμη και αν ο Θεός παιδαγωγεί με σύμμετρη δοκιμασία, εντούτοις ο ίδιος αναδεικνύεται χορηγός καρτερίας και υπομονής σε αυτούς που πάσχουν· διότι αυτό δηλώνει η λέξη υπόσταση. Αν πάλι κάποιος πει ότι μέσω της λέξης υπόστασης δηλώνεται και η ύπαρξη και η κατασκευή της φύσεως ή και η προσδοκία, ούτε αυτό είναι λάθος· διότι από τον Θεό ήρθαμε στην ύπαρξη, και αυτόν έχουμε προσδοκία και ελπίδα. <Από όλες τις ανομίες μου λύτρωσέ με.> (B f. 142, I f. 105 b) Εσύ μου έχεις χαρίσει το να μπορώ να υπομένω, το να μην πω ούτε να κάνω τίποτα εξαιτίας ανθρώπινης αδυναμίας· και εσύ, αφού με παιδαγώγησες, με έκανες να τα υποστώ αυτά και να μπορώ να τα αντέξω. Η δε σύνταξη του προκείμενου ρητού είναι η εξής: Από όλες τις ανομίες μου λύτρωσέ με, διότι εσύ με εποίησες, δηλαδή με έπλασας, και ως δημιουργός γνωρίζεις την αδυναμία που ενυπάρχει στην ανθρώπινη φύση. Είναι δε γραμμένο και αλλού, ότι «Φθαρτό σώμα βαραίνει την ψυχή, και το γεώδες σκήνος πιέζει τον γεμάτο φροντίδες νου.» Θα βρούμε επίσης και τον πολυπαθή Ιώβ να χρησιμοποιεί τέτοια λόγια: «Θυμήσου, λέει, ότι από χώμα με έπλασας.» Και πάλι: «Ή μήπως δεν με άρμεξες σαν γάλα και δεν με έπηξες σαν τυρί, με δέρμα και σάρκα με έντυσες, και με οστά και νεύρα με έπλεξες;» Και πάλι ο ίδιος ο Δαβίδ: «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα· του ανθρώπου οι ημέρες είναι σαν το χορτάρι· σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει· διότι πνεύμα (άνεμος) πέρασε από μέσα του και δεν θα υπάρχει πια.»

Ζητεί λοιπόν συγχώρηση, θεωρώντας ότι έχει ήδη παιδαγωγηθεί επαρκώς. <Έγινα κωφός και δεν άνοιξα το στόμα μου.> (K f. 80 b) Υπομένω, λέει, τώρα που ονειδίζομαι, και δεν αντιλέγω καθόλου, επειδή γνωρίζω ότι εσύ το θέλεις αυτό, ώστε να ασκηθώ πνευματικά μέσα από τους ονειδισμούς. <Άφησέ με να ανακουφιστώ, πριν αναχωρήσω.> (A f. 218) Ίσως όμως και παρακαλεί να παύσουν επιτέλους κάποτε τα λυπηρά γεγονότα και οι αιτίες των δακρύων· όχι σε βαθμό τέλειας μακαριότητας (διότι αυτή δεν υφίσταται στην παρούσα ζωή), αλλά σε βαθμό αναψυχής και παρηγοριάς, την οποία αναζητούμε στον σύντομο βίο, τον οποίο ζούμε πάνω στη γη σαν ξένοι και πάροικοι, έχοντας κληρονομήσει από τους πατέρες μας την υποταγή στην αμαρτία, και κατεχόμενοι από τις ταλαιπωρίες που προκαλεί η αμαρτία και από τον θάνατο που προήλθε από τον Αδάμ· πριν λοιπόν επέλθει αυτός, παρακαλούμε να υπάρξει κάποια ανάπαυση από τους πόνους.

Και τώρα ποια είναι η υπομονή μου; Δεν είναι ο Κύριος; Ο δε Σύμμαχος απέδωσε τα προκείμενα ρητά ως εξής: Τώρα λοιπόν τι προσδοκώ, Δέσποτα; Η αναμονή μου βρίσκεται σε εσένα. Από όλες τις αθετήσεις μου απάλλαξέ με, μην με καταστήσεις αντικείμενο ονειδισμού για τον άφρονα. Έγινα άλαλος, δεν θα ανοίξεις το στόμα μου· διότι εσύ το έπραξες.

Μετά από όλα τα προλεχθέντα, λέει, τίποτε δεν μου απομένει, ω Κύριε, παρά να προσδοκώ εσένα και να έχω τις ελπίδες μου σε εσένα· διότι από εσένα προέρχεται η υπόσταση της ψυχής. Γι' αυτό δέομαι και ικετεύω να ελευθερωθώ από τα παρόντα κακά, και να λυτρωθώ από τις ανομίες μου. Διότι κάποτε περιέπεσα σε άφρονα, για τον οποίο και πιο πάνω έλεγα: «Όταν στάθηκε ο αμαρτωλός ενώπιόν μου, κουφάθηκα, και ταπεινώθηκα και σιώπησα από αγαθά». Αμέσως λοιπόν, αφού παραδόθηκα στην αφροσύνη, έγινα επονείδιστος· εύλογα λοιπόν, καθώς αναγνώριζα το σφάλμα μου για όσα αμάρτησα, κουφάθηκα και δεν άνοιξα το στόμα μου, διότι εσύ το έκανες. Διότι ο δικός σου φόβος με έκανε να κουφαθώ, πλήττοντάς με για όσα αμάρτησα, και αναγκάζοντάς με να σιγήσω ώστε να μη φθέγγομαι. Αντί όμως του «με έδωσες ως όνειδος σε άφρονα», ο μεν Ακύλας λέει: «μη με θέσεις ως όνειδος σε αυτόν που απορρέει», ο δε Σύμμαχος: «μη με δώσεις επονείδιστο σε άφρονα»· και η πέμπτη έκδοση: «όνειδος σε άφρονα μη με δώσεις». Αυτό φανερώνει την παράκληση εκείνου που έχει αμαρτήσει, ο οποίος ικετεύει να μην παραδοθεί σε ονειδισμό από άφρονα. Αν δε ο ίδιος ο Κύριος παραδίδει τον αμαρτήσαντα σε άφρονα, για να ονειδίζεται από αυτόν, και αυτό θα μπορούσες να πεις ότι γίνεται προς ωφέλεια εκείνου που ονειδίζεται, ώστε, καθώς κακουχείται, να κάνει μεγαλύτερη την εξομολόγηση για τα αμαρτήματά του· πράγμα το οποίο ο Δαβίδ αξίωνε να μην πάθει, καθώς έπραττε από μόνος του όλα όσα είναι αρεστά στον Θεό.

Επομένως, ο Δαβίδ φαίνεται ότι παρέδωσε μια θεραπευτική διδασκαλία στον Ιδιθούμ, ο οποίος είχε υποπέσει σε κάποιον πειρασμό, ίσως και σε κάποιο ολίσθημα, προκειμένου να συνέλθει και να αναρρώσει από το σφάλμα που του συνέβη. Τον δίδασκε, λοιπόν, στον τριακοστό όγδοο (ληʹ) ψαλμό να συμβουλεύει τον εαυτό του, να συνομιλεί με τον εαυτό του και να λέει: «Είπα: Θα φυλάξω τις οδούς μου, για να μην αμαρτάνω με τη γλώσσα μου. Έθεσα φρουρά στο στόμα μου, όταν στάθηκε ο αμαρτωλός μπροστά μου. Έγινα κωφός και ταπεινώθηκα, και σιώπησα από τα αγαθά, και ο πόνος μου ανανεώθηκε», και τα όσα ακολουθούν αυτά. Ανάμεσα σε αυτά ήταν και το: «Από όλες τις ανομίες μου λύτρωσέ με· με παρέδωσες ως όνειδος στον άφρονα. Έγινα κωφός και δεν άνοιξα το στόμα μου, διότι εσύ το έπραξες»· και πάλι: «Απομάκρυνε από εμένα τις μάστιγές σου. Από τη δύναμη του χεριού σου εγώ εξαντλήθηκα». Αυτά και τα παρόμοια διδασκόταν να λέει και τέτοιου είδους προσευχές να αναπέμπει προς τον Θεό ο Ιδιθούμ σε εκείνον τον ψαλμό· και στον προκείμενο ψαλμό επίσης, ο Δαβίδ διδάσκει τον ίδιο άνδρα να συνομιλεί με τον εαυτό του και να λέει: «Δεν θα υποταχθεί στον Θεό η ψυχή μου; Διότι από αυτόν προέρχεται η σωτηρία μου». Αυτό υποδηλώνει ότι εκείνος είχε κλονιστεί και είχε υποστεί κάποια ταραχή στην ψυχή του.

Διάψαλμα: προτροπή του λόγου σε άλλο νόημα. Ωστόσο, διότι όπως ακριβώς βλέπει κανείς μέσα σε καθρέφτη την εικόνα του, έτσι και ο ανθρώπινος βίος παρέρχεται σαν σκιά ή σαν καπνός (ύπνος). Παρά μόνο μάταια όσοι πλουτίζουν από αρπαγή και πλεονεξία. Θησαυρίζει. Διότι ο βίος είναι άδηλος και με άδηλο τρόπο τρέχουν όσοι τέρπονται σε αυτόν· διότι πετάει μακριά (εξαφανίζεται) σαν φτερό. Και τώρα ποιος; Οι πιστοί και όσοι αποκτούν τις ψυχές τους με υπομονή, βοούν ακατάπαυστα με αυτόν τον τρόπο. Και η υπόσταση. Διότι από τον Θεό ορίζονται (πορίζονται) τη ζωή οι πιστοί. Από όλες. Ο Χριστός εκ μέρους του προσώπου του ανθρώπου βοά προς τον Πατέρα. Όνειδος. Διότι ως άφρονες οι Ιουδαίοι επιχειρούσαν να ονειδίσουν τον Χριστό βλασφημώντας. Κώφευσα. Δηλαδή, επειδή έτσι θέλησες, λέει ο Υιός προς τον Πατέρα. Απομάκρυνε. Είναι δε αυτό, όταν έλεγε ο Κύριος: Πατέρα, εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο. Το έλεγε δε βεβαιώνοντας την ανθρώπινη φύση. Από την ισχύ. Ο λόγος αφορά τον Ιούδα, ότι επειδή απωθήθηκε από το χέρι του Θεού, εξέπεσε από τη μαθητεία. Με ελέγχους. Όταν ο Χριστός βούτηξε το ψωμί, το έδωσε στον Ιούδα και αποκάλυψε την παράνομη και δυσσεβή γνώμη του. Και έλιωσες. Διότι όπως η αράχνη είναι ανυπόστατη, έτσι και η ψυχή του Ιούδα καθαιρέθηκε από κάθε δύναμη.

«Μας κατέστησες αντικείμενο αντιλογίας στους γείτονές μας.» Για το τρίτο, μάρτυρας είναι ο μελωδός που λέει: «Κώφευσα και δεν άνοιξα το στόμα μου, και του έβαλα φρουρά, όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου.» Και πάλι: «Οι υπερήφανοι παρανομούσαν υπερβολικά, εγώ όμως δεν παρεξέκλινα από τη θεωρία σου.» Από αυτούς, ο μεσαίος χρησιμοποιεί συχνά τον πρώτο τρόπο, εξαιτίας της έλλειψης προετοιμασίας. Ο πρώτος δεν έχει ακόμη τη δύναμη να αποκρούσει τους εχθρούς με τον δεύτερο τρόπο. Ο τρίτος, όμως, περιφρόνησε εντελώς τους δαίμονες.

Και ο Ησαΐας και ο Ιερεμίας, ο Ιεζεκιήλ και ο Δανιήλ, καθώς και οι υπόλοιποι προφήτες, προφήτευαν τόσο για τον λαό όσο και για τα έθνη τα θλιβερά δεινά που επρόκειτο να επέλθουν σε αυτούς, ανάλογα με την αμαρτία του καθενός, προαναγγέλλοντας συγχρόνως τις αιτίες και τις συμφορές. Διότι λέγει: Επειδή έλεγαν αυτά και έπρατταν αυτά, ας επέλθουν σε αυτούς αυτά και αυτά. Και στον ψαλμό ο μακάριος Δαβίδ, καθιστώντας το αυτό φανερό, έλεγε: «Γνώρισα, Κύριε, ότι οι κρίσεις σου είναι δικαιοσύνη, και με αλήθεια με ταπείνωσες.» Και πάλι: «Με παρέδωσες ως όνειδος σε άφρονα· κώφευσα, και δεν άνοιξα το στόμα μου, διότι εσύ το έπραξες.» Γι' αυτό και εμείς, για όσα ακούσαμε από τον δικαστή, οφείλουμε να λέμε προς τον Θεό τα λόγια του αγίου Δαβίδ, το: «Κώφευσα και δεν άνοιξα το στόμα μου, διότι εσύ το έπραξες», και να ευχαριστούμε που έστειλε αυτόν τον έλεγχο των πονηρών λογισμών που είναι κρυμμένοι μέσα μας, ώστε, εξετάζοντας με ακρίβεια τους λογισμούς μας, να διορθώσουμε τον εαυτό μας και να μην αμφιβάλλουμε ότι αγνοούμε το μεγαλύτερο μέρος της δικής μας κακίας.

Ο ψαλμός είναι γενικότατος, χρήσιμος σε καθέναν που προαιρείται να τον οικειοποιηθεί. Διότι βεβαίως το Άγιο Πνεύμα δεν τα υπέδειξε αυτά διά στόματος του Δαβίδ μόνο προς τον Δαβίδ, αλλά και προς όλους εμάς. «Όμως τα πάντα είναι ματαιότητα, και κάθε άνθρωπος που ζει» με αμέλεια. «Ασφαλώς ως εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος, όμως μάταια ταράζεται». Διότι παρέρχεται, λέει, σαν σκιά, και για ποιον λόγο ταράζεται ώστε να πλουτίσει και να δοξαστεί πρόσκαιρα, «θησαυρίζοντας και μη γνωρίζοντας για ποιον τα συγκεντρώνει. Και τώρα ποια είναι η προσδοκία μου;» δηλαδή, τι μου έχει απομείνει; «δεν είναι ο Κύριος; και η υπόσταση» της ζωής μου «βρίσκεται σε εσένα. Από όλες τις ανομίες μου λύτρωσέ με, με παρέδωσες ως ονειδισμό στον άφρονα», δηλαδή, επέτρεψες να εμπλακώ. «Εγώ όμως κώφευσα χωρίς να ανοίξω το στόμα μου, επειδή εσύ έκανες» αυτήν την οικονομία και την παραχώρηση. Αλλά· «Απομάκρυνε από εμένα τις μάστιγές σου· διότι από τη δύναμη του χεριού σου εγώ εξέλιπα», δηλαδή, παραχωρήθηκε να παραδοθώ σε πειρασμούς. «Με ελέγχους για την ανομία παιδαγώγησες τον άνθρωπο».

Και εμείς τα λέμε αυτά στην υποσημείωση περί των λογισμών της βλασφημίας. Και κάτι άλλο, επειδή αυτοί, μέσω μιας τέτοιας περιφρόνησης, παραμένουν εντελώς απρόσβλητοι από τους κακούς λογισμούς και τους δαίμονες, λέγοντας μαζί με τον Προφήτη Δαβίδ: «Κώφευσα και δεν άνοιξα το στόμα μου»· και «Έβαλα φρουρά στο στόμα μου, όταν ο αμαρτωλός στάθηκε απέναντί μου».