Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 38:2

Ας είναι σώφρων και η γλώσσα μαζί με το στόμα· ας λέει τα δίκαια· ας απέχει δε από τα απαγορευμένα, τις ύβρεις, τις συκοφαντίες, την άδικη κατηγορία, την καταλαλιά εναντίον των αδελφών, τη βλασφημία προς τον Θεό· ας προφέρει όσα είναι επαινετά, όσα είναι ευσεβή, όσα έχουν συμβουλή για αγαθές πράξεις· και ας λέει κάθε άνθρωπος τα λόγια του ιεροψάλτη: Είπα·

«Θα φυλάξω τις οδούς μου, για να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου»· και το: «Με τις γλώσσες τους δολιεύονταν»· και το: «Γιατί καυχάσαι για την κακία, εσύ ο δυνατός στην ανομία; Όλη την ημέρα η γλώσσα σου λογάριασε αδικία· σαν ακονισμένο ξυράφι έπραξες δόλο». Ας γεύεται το στόμα αυτά που ωφελούν. Ας σωφρονεί και η μύτη, χωρίς να οσφραίνεται πάντοτε την τρυφή και χωρίς να ανασύρει προς το κεφάλι τους ατμούς ευωδίας από πολυτελή μύρα. Διότι τέτοιων πραγμάτων και ο Ησαΐας είναι σφοδρός κατήγορος. Ας θυμάται και το χέρι τις εντολές, για να μην αγγίζει τα πάντα ανεμπόδιστα. Ας εκτείνεται προς την ελεημοσύνη και όχι προς την αρπαγή. Ας κρατά τα δικά του και ας μη συγκεντρώνει τα ξένα. Ας αγγίζει σώματα αδύναμα και ταλαιπωρημένα μέσω αγαθής επίσκεψης, και όχι τα σφριγηλά και όσα έχουν παραδοθεί στις πορνείες.

Εις τον Ψαλμόν 38, 2 Αστέριος. Επειδή είπε [λέγει]: «Γνώρισέ μου, Κύριε, το τέλος μου και ποιος είναι ο αριθμός των ημερών μου», πράγμα που κανένας από τους αγίους δεν ζήτησε —διότι, όπως ακριβώς ο Θεός απέκρυψε από τους ανθρώπους τη συντέλεια αυτού του αιώνα, έτσι και το τέλος του καθενός— γι' αυτό: «Είπα: Θα φυλάξω τις οδούς μου», δηλαδή τους λογισμούς, μέσω των οποίων σε μια στιγμή χρόνου περιέρχεται κανείς τα σύμπαντα, «ώστε να μην αμαρτάνω με τη γλώσσα μου». Διότι, αν σκεφτόμαστε κάτι κακό, εάν το αποκλείσουμε και δεν επιτρέψουμε να προχωρήσει περαιτέρω διαμέσου της γλώσσας, δεν αμαρτάνουμε και με τη γλώσσα. Οδοί του Δαβίδ είναι και τα λόγια του και οι διδασκαλίες του.

Για να μην του πει, λοιπόν, κάποιος: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, δεν διδάσκεις τον εαυτό σου; Εσύ που λέγεις να μη μοιχεύουν, μοιχεύεις;». Γι' αυτό λέει: «Είπα: Θα προφυλάξω τις οδούς μου, για να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου». Και φανερώνοντας αυτό, ο Παύλος έγραφε στους Κορινθίους: «Σας έστειλα τον Τιμόθεο, ο οποίος θα σας υπενθυμίσει τις οδούς μου».

Είπα: Θα φυλάξω τις οδούς μου. Σαφής απόδειξη μιας εδραιωμένης καρδιάς. Έθεσα φρουρά στο στόμα μου, όταν στάθηκε απέναντί μου ο αμαρτωλός. Διότι, καθώς παραστέκονταν δίπλα του οι νοητοί εχθροί, του ονείδιζαν την αμαρτία του.

Εάν κάποιος σου απευθύνει ελέγχους, ονειδισμούς ή ύβρεις, να παραμένεις ατάραχος, σαν να είσαι φιμωμένος και άλαλος, επαναλαμβάνοντας πάντοτε αυτόν τον στίχο του ψαλμού: «Είπα, θα φυλάξω τις οδούς μου, για να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου. Έβαλα φρουρά στο στόμα μου, όταν ο αμαρτωλός στάθηκε απέναντί μου· έγινα κωφός και ταπεινώθηκα». Ακόμη, εκτός από αυτά, να μελετάς προπάντων τούτο το τέταρτο και να το τηρείς, το οποίο μπορεί να κοσμήσει και τα τρία προαναφερθέντα: το να κάνεις τον εαυτό σου μωρό και άφρονα σε τούτον τον αιώνα, σύμφωνα με το αποστολικό παράγγελμα, για να γίνεις σοφός· δηλαδή να μην κρίνεις τίποτα ούτε να διστάζεις σε όσα προσταχθείς, κάνοντας υπακοή με απλότητα και πίστη. Να θεωρείς ως το μόνο άγιο των αγίων, και να πιστεύεις ως σοφό και συμφέρον, εκείνο που έχει προσταχθεί σε εσένα από τον Πατέρα σου. Διότι, αφού ασφαλίσεις την καρδιά σου με μια τέτοια διάθεση, θα μπορέσεις να υπομείνεις μέχρι τέλους τον ζυγό της υποταγής του Χριστού, και κανένας από τους πειρασμούς και τα τεχνάσματα του διαβόλου δεν θα μπορέσει να σε κλονίσει από την επιστήμη αυτού του βίου.

Ο Κύριος λοιπόν ως Θεός εφίμωνε τους δαίμονες· εμείς όμως, έχοντας διδαχθεί από τους αγίους, πρέπει να πράττουμε όπως εκείνοι και να μιμούμαστε την ανδρεία τους. Διότι και εκείνοι, βλέποντας αυτά, έλεγαν: «Όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου, κώφευσα, και ταπεινώθηκα, και σιώπησα ακόμη και για τα αγαθά»· και πάλι: «Εγώ όμως, σαν κωφός, δεν άκουγα, και σαν άλαλος που δεν ανοίγει το στόμα του».

«Γιατί εσύ διηγείσαι τα προστάγματά μου και παίρνεις τη διαθήκη μου στο στόμα σου;» 6. Διότι τα πάντα κάνουν (και μιλούν και θορυβούν και υποκρίνονται και προκαλούν ταραχή) προς εξαπάτηση των ακεραίων. Κάνουν, λοιπόν, χτύπους και κρότους και γελούν άφρονα και σφυρίζουν. Εάν όμως κανείς δεν τους δίνει σημασία, τότε κλαίνε και θρηνούν σαν ηττημένοι. 1. Ο μεν Κύριος, λοιπόν, ως Θεός, φίμωνε τους δαίμονες· εμείς όμως, έχοντας διδαχθεί από τους αγίους, πρέπει να πράττουμε όπως εκείνοι και να μιμούμαστε την ανδρεία τους. 2. Διότι και εκείνοι, βλέποντας αυτά, έλεγαν: «Όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου, κώφευσα και ταπεινώθηκα και σίγησα από τα αγαθά». 3. Και πάλι: «Εγώ όμως σαν κωφός δεν άκουγα, και σαν άλαλος που δεν ανοίγει το στόμα του. Και έγινα σαν άνθρωπος που δεν ακούει». 4. Επομένως, και εμείς ούτε να τους ακούμε, επειδή είναι ξένοι προς εμάς, ούτε να τους υπακούμε, ακόμη κι αν μας σηκώνουν για προσευχή, ακόμη κι αν μιλούν για νηστείες. Απεναντίας, ας προσηλωνόμαστε περισσότερο στον σκοπό της δικής μας ασκήσεως και ας μην εξαπατώμαστε από εκείνους, οι οποίοι τα πάντα πράττουν με δόλο. 5. Και δεν πρέπει να τους φοβόμαστε, ακόμη κι αν φαίνεται ότι μας επιτίθενται, ακόμη κι αν απειλούν με θάνατο· διότι είναι ανίσχυροι και δεν μπορούν να κάνουν τίποτε άλλο παρά μόνο να απειλούν. 1. Ήδη, λοιπόν, παρεμπιπτόντως έχω μιλήσει για αυτό το θέμα· αλλά και τώρα δεν πρέπει να διστάσω να πω τα ίδια εκτενέστερα, διότι η υπενθύμιση θα είναι για εσάς ασφαλής.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΗʹ. Αν είναι καλό να ασκεί κανείς γενικά τη σιωπή. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Το καλό της σιωπής δοκιμάζεται ανάλογα με την κατάλληλη στιγμή και το πρόσωπο, όπως διδασκόμαστε από τη θεόπνευστη Γραφή. Ως προς την κατάλληλη στιγμή μεν, όπως όταν λέει: «Ο συνετός εκείνον τον καιρό θα σιωπήσει, διότι ο καιρός είναι πονηρός»· και πάλι: «Έβαλα φύλακα στο στόμα μου, όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου». Ως προς το πρόσωπο δε, όπως όταν γράφει ο Απόστολος: «Εάν όμως αποκαλυφθεί κάτι σε άλλον που κάθεται, ο πρώτος ας σιωπήσει»· και πάλι: «Οι γυναίκες σας μέσα στις εκκλησίες ας σιωπούν». Υπάρχουν μάλιστα περιπτώσεις που και για τους πιο ασυγκράτητους στη γλώσσα, οι οποίοι δεν μπορούν να τηρήσουν το, «Κανένας σάπιος λόγος ας μην εκπορεύεται από το στόμα σας, αλλά μόνον όποιος είναι αγαθός, για την οικοδομή της πίστεως», είναι αναγκαία η τέλεια σιωπή, έως ότου μέσω αυτής θεραπευθούν από το πάθος της προπετείας στα λόγια, και μπορέσουν να μάθουν εν ησυχία πότε, τι, και πώς πρέπει να μιλούν, ώστε, καθώς είναι γραμμένο, να «δώσει χάρη σε αυτούς που ακούν».

Μήπως προβάλλεις τη δικαιολογία ότι σε παρόξυνε κάνοντας αυτός την αρχή; Και ποιας συγγνώμης είναι αυτό άξιο; Διότι ούτε ο πόρνος, όταν μεταθέτει την αιτία στην πόρνη ως εκείνη που τον ερέθισε προς την αμαρτία, κρίνεται λιγότερο άξιος κατακρίσεως. Ούτε στεφάνια υπάρχουν χωρίς ανταγωνιστές, ούτε πτώσεις χωρίς αντιπάλους. Άκουε τον Δαβίδ που λέει: «Όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου, δεν παροξύνθηκα ούτε αμύνθηκα, αλλά έγινα σαν κουφός και ταπεινώθηκα, και σιώπησα ακόμη και από τα καλά». Εσύ όμως, από τη μια πλευρά παροξύνεσαι, θεωρώντας τη λοιδορία ως κάτι φαύλο, από την άλλη πάλι τη μιμείσαι σαν να ήταν κάτι αγαθό. Διότι, ιδού, έπεσες στα ίδια για τα οποία κατηγορείς τον άλλον. Ή μήπως το μεν ξένο κακό το παρατηρείς με επιμέλεια, ενώ τη δική σου αισχρότητα δεν την υπολογίζεις καθόλου; Είναι πονηρή η ύβρις; Απόφευγε τη μίμησή της. Διότι βεβαίως το ότι έκανε την αρχή ο άλλος δεν αποτελεί ικανή δικαιολογία. Αντιθέτως, είναι πιο δίκαιο, όπως φρονώ, να είναι μεγαλύτερη η αγανάκτηση εναντίον σου, διότι εκείνος μεν δεν είχε μπροστά του κάποιο παράδειγμα για να τον συνετίσει· εσύ όμως, ενώ έβλεπες αυτόν που οργιζόταν να ασχημονεί, δεν προφυλάχθηκες από το να του μοιάσεις, αλλά αγανακτείς και εξαγριώνεσαι και ανταποδίδεις την οργή· και έτσι, το πάθος σου γίνεται δικαιολογία γι' αυτόν που προηγήθηκε. Διότι, με τα ίδια που πράττεις, και εκείνον απαλλάσσεις από την ενοχή και τον εαυτό σου κατακρίνεις. Επειδή, αν μεν ο θυμός είναι κάτι πονηρό, γιατί δεν απέφυγες το κακό; Αν πάλι είναι άξιος συγγνώμης, γιατί εξοργίζεσαι με αυτόν που θυμώνει;

Διότι εκείνος που έχει κατορθώσει την άκρα ταπείνωση, έχοντας από πριν καταδικάσει τον εαυτό του σε μεγαλύτερη ευτέλεια απέναντι στις λοιδορίες, δεν θα ταραχθεί στην ψυχή του από τα προσβλητικά λόγια· αλλά, αν μεν ακούσει ότι είναι φτωχός, γνωρίζει ότι είναι όντως φτωχός, ότι τα πάντα του λείπουν και ότι έχει ανάγκη την καθημερινή χορηγία του Κυρίου· αν δε ακούσει ότι είναι ταπεινής καταγωγής και από άσημους προγόνους, έχει ήδη αποδεχθεί βαθιά στην καρδιά του το γεγονός ότι έχει πλαστεί από πηλό. Γι' αυτό, εκεί μεν λέει: «Είπα, θα φυλάξω τις οδούς μου», και διηγείται την επίθεση του αμαρτωλού και τη δική του μακροθυμία· «Διότι, όταν στάθηκε», λέει, «ο αμαρτωλός εναντίον μου, έγινα σαν κωφός, ταπεινώθηκα και σιώπησα ακόμη και για τα αγαθά»· έπειτα, προχωρώντας, λέει: «Όμως, τα σύμπαντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος»· και στη συνέχεια, «Θησαυρίζει, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει». Στον προκείμενο δε ψαλμό αρχίζει εκφράζοντας μια απορία, σαν να συνομιλεί με τη δική του ψυχή, ως συνέχεια των προηγουμένων. Διότι, για να μην υποταχθεί η ψυχή στο φρόνημα της σάρκας και ερεθιστεί σε οργές και λύπες, λέει: «Γιατί να κάνω την ψυχή μου δούλη των πονηρών παθών, αυτήν στην οποία ο Θεός που την έπλασε έχει εμπιστευθεί την ηγεμονία του σώματος και των παθών που βρίσκονται σε αυτό;» Πρέπει, λοιπόν, να εξουσιάζει μεν τα πάθη, να είναι δε δούλη του Θεού. Διότι είναι αδύνατον να κυβερνάται ταυτόχρονα και από την αμαρτία και από τον Θεό· αλλά πρέπει αφενός να κυριαρχεί επί της κακίας, αφετέρου να είναι υποταγμένη στον Δεσπότη των όλων.

Του Κυρίλλου. Διότι σαφής απόδειξη σταθερού νου και τελειότατης φρόνησης είναι το να μην έχει κανείς τίποτε το επιπόλαιο στη γλώσσα του, δηλαδή να μην ανέχεται ποτέ να αθυροστομεί· αλλά μάλλον να θεωρεί άξιο κάθε λόγου το να γνωρίζει να μιλάει καλά και να λέει πράγματα γεμάτα από κάθε έπαινο. Είναι λοιπόν πράγμα πάρα πολύ ταιριαστό, προπαντός σε όσους έχουν επιλέξει να ζουν ενάρετα, το να μιλούν με σοφία· διότι είναι απορριπτέα για τους αγίους η μωρολογία, και εντελώς ασυνήθιστο το να χρησιμοποιούν ευτραπελίες ή αισχρολογίες, «οι οποίες δεν αρμόζουν», όπως λέει ο πάνσοφος Παύλος. Αντίθετα, είναι αγαπητό σε αυτούς, και το επιδιώκουν με προθυμία, το να μιλούν συνετά· διότι θυμούνται διαρκώς, όπως είναι φυσικό, την Αγία Γραφή που λέει: «Ο λόγος σας ας είναι πάντοτε με χάρη, αρτυμένος με αλάτι, για να δώσει χάρη σε όσους ακούνε». Και πάλι: Η θεόπνευστη Γραφή αποδέχεται την επιείκεια στα λόγια, και κατακρίνει πολύ δικαιολογημένα την ακράτεια της γλώσσας. Διότι λέει: «Αν κάποιος δεν σφάλλει στα λόγια, αυτός είναι τέλειος άνδρας, ικανός να χαλιναγωγήσει και ολόκληρο το σώμα του». Και κάπου ψάλλει ο Δαβίδ: «Θέσε, Κύριε, φυλακή στο στόμα μου, και θύρα προστασίας γύρω από τα χείλη μου». Και πάλι: «Είπα: Θα φυλάξω τις οδούς μου, για να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου». Διότι άριστη φυλακή είναι το να διατηρεί κανείς τη γλώσσα του χωρίς σφάλματα. Μην καταλαλείτε ο ένας τον άλλον, αδελφοί· εκείνος που καταλαλεί αδελφό, και κρίνει τον αδελφό του, καταλαλεί τον νόμο, και κρίνει τον νόμο.

Διότι δεν κατανοούσε καθόλου το μυστήριο της σιωπής. Θα παρατηρήσεις όμως ότι και σε αυτό εκπληρώνεται τέλεια εκείνο που προαναγγέλθηκε μέσω της φωνής του προφήτη: «Διότι σαν πρόβατο», λέει, «οδηγήθηκε στη σφαγή, και όπως ο αμνός είναι άφωνος μπροστά σε εκείνον που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του, μέσα στην ταπείνωσή του η κρίση του άρθηκε». Και αυτά μεν μας τα είπε ο μακάριος Ησαΐας. Λαμβάνοντας δε το πρόσωπο του Χριστού, λέει κάπου πάλι ο μελωδός εν Πνεύματι: «Έθεσα φυλακή στο στόμα μου, όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου. Κώφευσα και ταπεινώθηκα και σιώπησα από αγαθά». Θα κατανοήσεις δε το «από αγαθά» αντί του «από κακά». Διότι η θεία Γραφή συνηθίζει να λέει τέτοια πράγματα με εύφημο τρόπο, όταν αναφέρεται στο ίδιο το θείο πρόσωπο. <Αποκρίθηκε σε αυτόν ο Ιησούς: Δεν θα είχες καμία εξουσία εναντίον μου, αν δεν σου είχε δοθεί άνωθεν. Γι' αυτό, εκείνος που με παραδίδει σε σένα έχει μεγαλύτερη αμαρτία.> Το ποιος είναι ή από πού προέρχεται ή από ποιον πατέρα γεννήθηκε, δεν το λέει πιο καθαρά.

Και αυτό, νομίζω, διδάσκει λέγοντας ο μακάριος Δαβίδ: «Έβαλα φύλακα στο στόμα μου όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου, κώφευσα και ταπεινώθηκα, και σιώπησα και από τα καλά ακόμη λόγια». <Και μπήκε ο Ελιακείμ ο γιος του Χελκία, ο οικονόμος, και ο Σομνάς ο γραμματέας της δυνάμεως, και ο Ιωάχ ο υπομνηματογράφος στον Εζεκία με σκισμένους τους χιτώνες, και του ανήγγειλαν τα λόγια του Ραψάκη. Και συνέβη, όταν τα άκουσε ο βασιλιάς Εζεκίας, έσκισε τα ιμάτιά του, ντύθηκε με σάκο και ανέβηκε στον οίκο του Κυρίου.> Εξαιτίας των μεγαλοστομιών του Ραψάκη και των αχαλίνωτων φλυαριών του περί του Θεού, έσκισαν τους χιτώνες τους εκείνοι που είχαν σταλεί σε αυτόν, και αναγγέλλουν στον βασιλιά όσα ανάρμοστα ειπώθηκαν από την περσική αλαζονεία. Εκείνος δε, έσκισε το ένδυμά του, και ντύθηκε με σάκο, δηλαδή, πένθιμο ρούχο, και ανέβηκε, λέει, στον οίκο του Κυρίου.

ΨΑΛΜΟΣ ΛΗ'. <Ωδή του Δαβίδ· εις το τέλος, στον Ιδιθούμ.> (A f. 214) Όντας ιεροψάλτης ο Ιδιθούμ και στεφανωμένος με προφητική χάρη, ανακρούει ωδή, εισάγοντας την προσωποποιία του ίδιου του Δαβίδ που εξομολογείται για την αμαρτία του. Ή ο Δαβίδ συνέταξε την ωδή και την έδωσε στον Ιδιθούμ για να την ψάλλει· μας παραπέμπει δε «εις το τέλος», επειδή θρηνεί την ευτέλεια της ανθρώπινης φύσης και υποδεικνύει το τέλος της. Ο Δαβίδ είπε τον ψαλμό όταν καταδιωκόταν από τον Αβεσσαλώμ και χλευαζόταν από τον Σεμεΐ. Υπάρχει δε μεγάλη ομοιότητα της παρούσας ωδής με τον προηγούμενο ψαλμό· αλλά εκείνον μεν ο Δαβίδ τον συνέταξε για ανάμνηση του εαυτού του, ενώ τούτην την παρέδωσε σε άλλους, ώστε όσοι έχουν αμαρτήσει να μιμηθούν την ίδια μετάνοια. <Είπα· θα φυλάξω τις οδούς μου, για να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου, κ.τ.λ., σιώπησα από τα αγαθά.> (A f. 214, B f. 140 b, I f. 192 b) Σαφής απόδειξη μιας σταθερής καρδιάς. Διότι, επειδή η αμαρτία που ενεργείται μέσω της γλώσσας είναι πολύτροπη, και σχεδόν κάθε αμαρτίας η αρχή γίνεται μέσω του λόγου, έκανα, λέει, συμφωνία με τον εαυτό μου να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα, λόγω του ότι πρόκειται να δώσουμε λόγο και για κάθε αργό λόγο, και από τα δικά μας λόγια είτε να δικαιωθούμε είτε να κατακριθούμε. Αλλά θα μπορούσε να πει κάποιος: Και πώς θα ήταν αμαρτία το να αντιμιλάς σε αυτούς που σε ονειδίζουν;

Ως προς αυτό θα πούμε όπως διδάσκει ο σοφός Πέτρος: «Να μην ανταποδίδετε σε κανέναν κακό αντί κακού, ή λοιδορία αντί λοιδορίας.» Και ο Παύλος είπε ότι: «Όταν μας καταρώνται ευλογούμε, όταν μας δυσφημούν παρακαλούμε.» Και για τον Σωτήρα ο Πέτρος λέει: «Ο οποίος λοιδορούμενος δεν ανταπέδιδε τη λοιδορία, πάσχοντας δεν απειλούσε, αλλά παρέδιδε τον εαυτό του σε εκείνον που κρίνει δίκαια.» Το δε «από τα αγαθά», κατ' ευφημισμόν έθεσε τα αγαθά αντί των κακών· όπως ακριβώς συνηθίζεται πολλές φορές να ονομάζουμε αυτούς που έχουν υποστεί βλάβη στην όραση, βλέποντες. Και μπορείς να το κατανοήσεις και με άλλον τρόπο. Διότι δεν είμαι, λέει, και εγώ ένας από εκείνους που εκ φύσεως συνηθίζεται να ατιμάζονται, οι οποίοι έχουν την ανάγκη, έστω και παρά τη θέλησή τους, να υπομένουν τους ονειδισμούς των ισχυρών, αλλά όντας ένας από αυτούς που διαθέτουν όλα τα αγαθά, εφόσον μάλιστα είμαι στεφανωμένος με βασιλική δόξα, εντούτοις υπέμεινα την ατιμία, και έβαλα φυλακή στο στόμα μου. Αλλά ούτε το έπαθα αυτό από αναισθησία, αλλά από την επιλογή μου να φιλοσοφώ και να ταπεινώνω τον εαυτό μου στα μάτια του Θεού. <Θερμάνθηκε η καρδιά μου μέσα μου.> (A f. 215, B f. 141, L f. 106 b, I f. 195 b) Η μνήμη της αμαρτίας, λέει, έγινε σαν φωτιά στην καρδιά μου. Ή, επειδή συνηθίζεται όσοι οργίζονται να ανάβουν, καθώς το αίμα γύρω από την καρδιά τους βράζει, λέει, «Θερμάνθηκε η καρδιά μου» για όσα με λοιδορούσαν.

ιβʹ. Ο ίδιος έλεγε ότι τα αμαρτήματα των δικαίων εντοπίζονται στα χείλη, ενώ των ασεβών προέρχονται από ολόκληρο το σώμα. Γι' αυτό ψάλλει ο Δαβίδ: «Τοποθέτησε, Κύριε, φρουρά στο στόμα μου και θύρα προστασίας γύρω από τα χείλη μου». Και: «Είπα, θα προσέξω την πορεία μου, για να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου».

Είπα: Θα φυλάξω τις οδούς μου. Κατά τον καιρό αυτόν, λέγει, του πειρασμού, καθώς επιτίθετο εναντίον μου εκείνος που ενεργεί την αμαρτία, εγώ έλεγα: Θα φυλάξω τις οδούς μου, ώστε να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου. Τότε λοιπόν έθεσα φρουρά στο στόμα μου· και έγινα σαν κουφός και ταπεινώθηκα, και σιώπησα ακόμη και από τα αγαθά. Ο δε Σύμμαχος το ερμήνευσε ως εξής: Είπα: Θα φυλάξω τις οδούς μου, για να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου. Θα φυλάξω το στόμα μου με φίμωτρο, όσο ο ασεβής βρίσκεται ακόμη απέναντί μου. Έγινα άλαλος σιωπώντας, σώπασα μη βρισκόμενος σε αγαθή κατάσταση.

Μετά από όλα τα προλεχθέντα, λέει, τίποτε δεν μου απομένει, ω Κύριε, παρά να προσδοκώ εσένα και να έχω τις ελπίδες μου σε εσένα· διότι από εσένα προέρχεται η υπόσταση της ψυχής. Γι' αυτό δέομαι και ικετεύω να ελευθερωθώ από τα παρόντα κακά, και να λυτρωθώ από τις ανομίες μου. Διότι κάποτε περιέπεσα σε άφρονα, για τον οποίο και πιο πάνω έλεγα: «Όταν στάθηκε ο αμαρτωλός ενώπιόν μου, κουφάθηκα, και ταπεινώθηκα και σιώπησα από αγαθά». Αμέσως λοιπόν, αφού παραδόθηκα στην αφροσύνη, έγινα επονείδιστος· εύλογα λοιπόν, καθώς αναγνώριζα το σφάλμα μου για όσα αμάρτησα, κουφάθηκα και δεν άνοιξα το στόμα μου, διότι εσύ το έκανες. Διότι ο δικός σου φόβος με έκανε να κουφαθώ, πλήττοντάς με για όσα αμάρτησα, και αναγκάζοντάς με να σιγήσω ώστε να μη φθέγγομαι. Αντί όμως του «με έδωσες ως όνειδος σε άφρονα», ο μεν Ακύλας λέει: «μη με θέσεις ως όνειδος σε αυτόν που απορρέει», ο δε Σύμμαχος: «μη με δώσεις επονείδιστο σε άφρονα»· και η πέμπτη έκδοση: «όνειδος σε άφρονα μη με δώσεις». Αυτό φανερώνει την παράκληση εκείνου που έχει αμαρτήσει, ο οποίος ικετεύει να μην παραδοθεί σε ονειδισμό από άφρονα. Αν δε ο ίδιος ο Κύριος παραδίδει τον αμαρτήσαντα σε άφρονα, για να ονειδίζεται από αυτόν, και αυτό θα μπορούσες να πεις ότι γίνεται προς ωφέλεια εκείνου που ονειδίζεται, ώστε, καθώς κακουχείται, να κάνει μεγαλύτερη την εξομολόγηση για τα αμαρτήματά του· πράγμα το οποίο ο Δαβίδ αξίωνε να μην πάθει, καθώς έπραττε από μόνος του όλα όσα είναι αρεστά στον Θεό.

Επομένως, ο Δαβίδ φαίνεται ότι παρέδωσε μια θεραπευτική διδασκαλία στον Ιδιθούμ, ο οποίος είχε υποπέσει σε κάποιον πειρασμό, ίσως και σε κάποιο ολίσθημα, προκειμένου να συνέλθει και να αναρρώσει από το σφάλμα που του συνέβη. Τον δίδασκε, λοιπόν, στον τριακοστό όγδοο (ληʹ) ψαλμό να συμβουλεύει τον εαυτό του, να συνομιλεί με τον εαυτό του και να λέει: «Είπα: Θα φυλάξω τις οδούς μου, για να μην αμαρτάνω με τη γλώσσα μου. Έθεσα φρουρά στο στόμα μου, όταν στάθηκε ο αμαρτωλός μπροστά μου. Έγινα κωφός και ταπεινώθηκα, και σιώπησα από τα αγαθά, και ο πόνος μου ανανεώθηκε», και τα όσα ακολουθούν αυτά. Ανάμεσα σε αυτά ήταν και το: «Από όλες τις ανομίες μου λύτρωσέ με· με παρέδωσες ως όνειδος στον άφρονα. Έγινα κωφός και δεν άνοιξα το στόμα μου, διότι εσύ το έπραξες»· και πάλι: «Απομάκρυνε από εμένα τις μάστιγές σου. Από τη δύναμη του χεριού σου εγώ εξαντλήθηκα». Αυτά και τα παρόμοια διδασκόταν να λέει και τέτοιου είδους προσευχές να αναπέμπει προς τον Θεό ο Ιδιθούμ σε εκείνον τον ψαλμό· και στον προκείμενο ψαλμό επίσης, ο Δαβίδ διδάσκει τον ίδιο άνδρα να συνομιλεί με τον εαυτό του και να λέει: «Δεν θα υποταχθεί στον Θεό η ψυχή μου; Διότι από αυτόν προέρχεται η σωτηρία μου». Αυτό υποδηλώνει ότι εκείνος είχε κλονιστεί και είχε υποστεί κάποια ταραχή στην ψυχή του.

Λέγει δε προς τον Κύριο: «Απομακρύνσου από εμένα· δεν επιθυμώ να γνωρίζω τις οδούς σου». Καθώς λοιπόν ο Ιδιθούμ βρισκόταν σε τέτοιου είδους απορίες, όπως ήταν φυσικό, άλλοτε ο Δαβίδ και άλλοτε ο Ασάφ, ως δάσκαλοι και ιατροί, παρείχαν διδασκαλίες ικανές να θεραπεύσουν μια τέτοια αντίληψη. Γι' αυτό, στον τριακοστό όγδοο ψαλμό τον δίδασκε να λέγει τα εξής: «Είπα: Θα προφυλάξω τις οδούς μου, ώστε να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου».

Έθεσα φρουρά στο στόμα μου, όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου· κώφευσα και ταπεινώθηκα και σιώπησα, και όσα ακολουθούν αυτά· τα οποία βεβαίως, αφού τα παραθέσαμε στους οικείους τόπους, τα διασαφηνίσαμε. Στον δε εξηκοστό πρώτο (ξα΄) ψαλμό πάλι ο ίδιος, μιλώντας, δίδασκε το ίδιο: Δεν θα υποταχθεί στον Θεό η ψυχή μου; Διότι από Αυτόν προέρχεται η σωτηρία μου. Επειδή Αυτός είναι ο Θεός μου και ο Σωτήρας μου, ο αντιλήπτοράς μου, δεν πρόκειται να κλονιστώ περισσότερο. Έως πότε θα επιτίθεστε εναντίον ανθρώπου, φονεύετε όλοι εσείς; Και το ποιο νόημα έχουν και αυτά, έχει ερμηνευθεί σύμφωνα με τη χάρη που δόθηκε.

Προς τον Ευγένιο «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα», λέει ο Εκκλησιαστής· γι' αυτό «έβαλα φρουρά στο στόμα μου», όταν ήταν καιρός, και «ιδού, δεν θα εμποδίσω τα χείλη μου», επειδή τώρα είναι ο καιρός γι' αυτό. Διότι «σιώπησα», λέει η Γραφή· μήπως όμως θα σιωπώ για πάντα; Σιώπησα μεν για τον εαυτό μου, θα μιλήσω όμως στους άλλους. Κι εκείνοι, αν μεν πουν όσα πρέπει, έχει καλώς· ειδάλλως, θα κλείσουμε και τα αυτιά μας.

Εμείς όμως ας προχωρήσουμε στη συνέχεια του κειμένου, μέσω της οποίας μου φαίνεται ότι το νόημα, όταν εξετάζεται σύμφωνα με την υψηλότερη φιλοσοφία, βρίσκεται σε οικεία σχέση με το ρητό. Διότι έχει τεθεί πρώτα ο καιρός της σιωπής και μετά τη σιωπή έδωσε τον καιρό της ομιλίας. Πότε, λοιπόν, και για ποια πράγματα είναι προτιμότερη η σιωπή; Κάποιος από αυτούς που αποβλέπουν στο ήθος θα μπορούσε να πει ότι σε πολλές περιπτώσεις η σιωπή είναι πιο ευπρεπής από τον λόγο, όπως ακριβώς διακρίνει τον κατάλληλο καιρό της σιωπής και του λόγου ο Παύλος, άλλοτε νομοθετώντας τη σιωπή και άλλοτε επιτρέποντας την ομιλία. «Κανένας σαπρός λόγος ας μην εκπορεύεται από το στόμα σας»· αυτός είναι ο νόμος της σιωπής. «Αλλά εάν υπάρχει κάποιος καλός για την οικοδομή της πίστεως, ώστε να δώσει χάρη σε όσους ακούν»· αυτός είναι ο καιρός της ομιλίας. «Οι γυναίκες ας σιωπούν μέσα στις εκκλησίες»· πάλι έδωσε στη σιωπή τον καιρό της. «Αν όμως θέλουν να μάθουν κάτι από όσα αγνοούν, ας ρωτούν τους δικούς τους άνδρες στο σπίτι»· πάλι υπέδειξε την ευκαιρία του λόγου. «Μην ψεύδεσθε μεταξύ σας»· και αυτή είναι ευκαιρία σιωπής. «Ας λέει ο καθένας την αλήθεια στον πλησίον του»· πάλι η εξουσία του λόγου. Και πολλά τέτοια μπορεί να αναφέρει κανείς και από την παλαιότερη Γραφή: «Όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου, κώφευσα και ταπεινώθηκα και σιώπησα από αγαθά», και «Σαν τον κουφό δεν άκουγα και σαν τον άλαλο που δεν ανοίγει το στόμα του».

Και όταν παρουσιάζεται ο αμαρτωλός, μένει άφωνος εκείνος που παραμένει ακίνητος στην ανταπόδοση του κακού, ενώ σε όσα αρμόζει να χρησιμοποιήσει τον λόγο, ανοίγει το στόμα του με παραβολές, φθέγγεται αινίγματα, γεμίζει το στόμα του με αίνεση και κάνει τη γλώσσα του γραφίδα. Αλλά τι χρειάζεται, εφόσον υπάρχουν μύρια παραδείγματα στη Γραφή, να αναλύουμε με λεπτομέρειες τα κοινώς ομολογούμενα; Εκείνο όμως που μου ήρθε στον νου πριν από αυτά, ότι δηλαδή η κατάλληλη στιγμή για τη σιωπή και την ομιλία συμφωνεί με τη θεωρία που αναπτύχθηκε για το σκίσιμο και τη ραφή, αυτό επιθυμώ να επαναλάβω και να αναπτύξω με λίγα λόγια. Διότι, όπως εκεί ο λόγος, αφού απέσπασε την ψυχή που είχε προσκολληθεί κακώς στο αντίθετό της, την οδήγησε στη γνώση του Όντως Όντος μέσω της προσκολλήσεώς της σε Αυτό, πράγμα το οποίο η προηγούμενη ανάλυση απέδειξε ότι υπερβαίνει κάθε λόγο, έτσι και εδώ μου φαίνεται ότι για αυτόν ακριβώς τον λόγο προτάσσεται η σιωπή. Τούτο συμβαίνει επειδή εκείνο που είναι υπεράνω κάθε νοήματος και ονόματος, το οποίο η ψυχή που αποκόπηκε από το κακό αναζητά διαρκώς και ποθεί να συρραφεί με αυτό που ανακάλυψε, είναι υψηλότερο από κάθε ερμηνευτική φωνή. Όποιος λοιπόν φιλονικεί να το υποβιβάσει στα όρια της σημασίας του ανθρώπινου λόγου, αμαρτάνει ανεπίγνωστα απέναντι στο Θείο· διότι αυτό που πιστεύεται ότι είναι υπεράνω των πάντων, είναι οπωσδήποτε και υπεράνω του λόγου.

Εις το τέλος, για τον (υπέρ του) Ιδιθούμ· ωδή του Δαβίδ. Η λέξη Ιδιθούμ ερμηνεύεται ως απάτη. Στο τέλος λοιπόν, ο Χριστός μέσω του ανθρώπινου σχήματος εξαπάτησε τον διάβολο, δελεάζοντάς τον με τη σάρκωση (τη σάρκα). Για τον λόγο αυτό το Πνεύμα προανήγγειλε αυτή την ωδή (οδό), υποδηλώνοντας τα όσα αφορούν τους έσχατους καιρούς (τον έσχατο καιρό). Είπα· θα φυλάξω. Ο τέλειος άνθρωπος που ζει (σώζεται) κατά Θεόν ασφαλίζει πάντοτε τη γλώσσα του. Διότι είναι γεγραμμένο ότι αυτή είναι που μολύνει ολόκληρο το σώμα. Όποιος λοιπόν συγκρατεί τη γλώσσα του, φυλάσσει στην αλήθεια τις οδούς του. Διότι όλα τα κακά γίνονται μέσω αυτής. Έθεσα στο στόμα. Διότι ο Χριστός εκουσίως σιωπά (εσιώπα) όταν ερωτάτο από τον Πιλάτο. Όταν στάθηκε. Διότι απέναντι στον Πιλάτο στεκόταν ο δίκαιος κριτής του κόσμου. Έγινα κωφός. Διότι ως απλός άνθρωπος θεωρήθηκε από τους Ιουδαίους ως κωφός, ως ταπεινός, ως μη έχων εξουσία σε τίποτα, ενώ ήταν ο εξουσιαστής του αιώνος. Και ο πόνος. Διότι πονούσα προηγουμένως (πρώτα) για τον Αδάμ, και πάλι πονώ για τους Ιουδαίους, καθώς αυτοί τολμούν τέτοια πράγματα εναντίον του Δεσπότη τους. Θερμάνθηκε. Με τον ζήλο υπέρ αυτών κάηκε· αλλά αυτοί δεν κατάλαβαν εξαιτίας της απιστίας. Και κατά τη μελέτη. Διότι, μη έχοντας πειστεί από τη μακροθυμία του Θεού, τους περιμένει το πυρ της γέεννας. Μιλάει όμως και για εκείνους που μελετούν με ζέση (προθυμία) τον νόμο του Θεού.

Ψαλμός ΛΗ'. «Είπα: Θα φυλάξω τις οδούς μου.» Αυτό ταιριάζει σε κάθε προφήτη και δάσκαλο, να φυλάει τις δικές του οδούς, δηλαδή τους δρόμους και τις πορείες των πράξεών του, ώστε να μην παρεκκλίνει προς την κακία, ούτε να αμαρτάνει με τη γλώσσα, πράττοντας αντίθετα προς τα δικά του λόγια. Διότι αληθινά αμαρτάνει με τη γλώσσα εκείνος που με τα λόγια κατηγορεί την κακία, ενώ με τα έργα του την εφαρμόζει, μέσα από αυτά που ο ίδιος διαπράττει, και διαψεύδει τη διδασκαλία του με τον τρόπο ζωής του. «Έγινα κωφός, και ταπεινώθηκα.» Βλέπεις ότι πρώτα εξαιτίας της παρακοής έγινε κωφός, και αφού έγινε κωφός ταπεινώθηκε. Διότι τίποτα δεν ταπεινώνει τόσο τον άνθρωπο όσο η αναισθησία, και έπειτα από αυτήν η παρακοή.

Εδώ, όμως, επιθυμώ να σου επιλύσω και ένα ζήτημα· διότι γνωρίζω την επιθυμία σου για την επίλυση τέτοιων ζητημάτων. Ποιο είναι, λοιπόν, αυτό το ζήτημα; Εάν θεωρούσε τον θάνατο ελαφρότερο από την αθυμία, γιατί εγκατέλειψε και την πατρίδα και τον λαό και δραπέτευσε, για να μην περιπέσει στον θάνατο; Και πώς, ενώ τότε τον απέφευγε, τώρα τον επιζητεί; Για να κατανοήσεις και από αυτό κυρίως πόσο βαρύτερη είναι η αθυμία από τον θάνατο. Διότι, όταν εκείνος ο φόβος τον συγκλόνισε από μόνος του, εύλογα έπραττε τα πάντα, ώστε να τον αποφύγει. Όταν όμως αυτή (η αθυμία), αφού εγκαταστάθηκε μέσα του, επέδειξε την πραγματική της φύση, κατατρώγοντας, φθείροντας και αναλώνοντάς τον με τα δόντια της, και του έγινε ανυπόφορη, τότε ακριβώς θεώρησε ότι το πιο βαρύ από όλα είναι ελαφρότερο από αυτήν. Έτσι και ο Ιωνάς, προσπαθώντας να αποφύγει εκείνη, κατέφυγε σε αυτόν. Και ο ίδιος ζητά τον θάνατο λέγοντας: «Πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι είναι προτιμότερο για εμένα να πεθάνω παρά να ζω». Και ο Δαβίδ, επίσης, είτε μιλώντας εκ μέρους του είτε εκ μέρους κάποιων άλλων που οδύρονταν, γράφοντας τον ψαλμό, αυτό ακριβώς καταδεικνύει: «Όταν στάθηκε απέναντί μου ο αμαρτωλός, έγινα κωφός και ταπεινώθηκα και σιώπησα στερούμενος τα αγαθά, και ο πόνος μου ανανεώθηκε».

Η πολυλογία είναι το κάθισμα της κενοδοξίας, μέσω του οποίου αυτή συνηθίζει να εμφανίζεται και να επιδεικνύεται. Η πολυλογία είναι τεκμήριο άγνοιας, θύρα καταλαλιάς, οδηγός της ευτραπελίας, υπηρέτης του ψεύδους, διάλυση της κατάνυξης, προσκλητήριο της ακηδίας, πρόδρομος του ύπνου, διασκορπισμός της περισυλλογής, αφανισμός της εσωτερικής φυλακής, ψυγείο της πνευματικής θέρμης, αμαύρωση της προσευχής. Αντίθετα, η ενσυνείδητη σιωπή είναι μητέρα της προσευχής, ανάκληση από την αιχμαλωσία, διαφύλαξη του πνευματικού πυρός, επιτηρητής των λογισμών, σκοπιά εναντίον των εχθρών, δεσμωτήριο του πένθους, φίλη των δακρύων, εργάτης της μνήμης του θανάτου, ζωγράφος της κολάσεως, ερευνητής της κρίσεως, υπηρέτης της πνευματικής αγωνίας, εχθρός της παρρησίας, σύζυγος της ησυχίας, αντίπαλος της φιλοδιδασκαλίας, προσθήκη της γνώσεως, δημιουργός θείων θεωριών, αφανής προκοπή, κρυφή ανάβαση. Εκείνος που έχει επίγνωση των παραπτωμάτων του, ελέγχει τη γλώσσα του. Ο πολύλογος, όμως, δεν έχει ακόμη γνωρίσει τον εαυτό του όπως πρέπει. Ο φίλος της σιωπής πλησιάζει τον Θεό, και συνομιλώντας μυστικά μαζί Του, φωτίζεται από τον Θεό. Η σιωπή του Ιησού καταντροπίασε τον Πιλάτο, και η ησυχία του ανθρώπου κατήργησε την κενοδοξία. Ο Πέτρος, λέγοντας έναν λόγο, θρήνησε πικρά, επειδή λησμόνησε εκείνον που είχε πει: «Είπα, θα φυλάξω τις οδούς μου για να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου», και τον άλλον που δήλωσε: «Καλύτερα να πέσει κανείς από ύψος στη γη, παρά να πέσει εξαιτίας της γλώσσας του». Και εγώ δεν επιθυμώ να γράψω πολλά για αυτά, έστω και αν οι πανουργίες των παθών με προτρέπουν να το πράξω.

«Μας κατέστησες αντικείμενο αντιλογίας στους γείτονές μας.» Για το τρίτο, μάρτυρας είναι ο μελωδός που λέει: «Κώφευσα και δεν άνοιξα το στόμα μου, και του έβαλα φρουρά, όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου.» Και πάλι: «Οι υπερήφανοι παρανομούσαν υπερβολικά, εγώ όμως δεν παρεξέκλινα από τη θεωρία σου.» Από αυτούς, ο μεσαίος χρησιμοποιεί συχνά τον πρώτο τρόπο, εξαιτίας της έλλειψης προετοιμασίας. Ο πρώτος δεν έχει ακόμη τη δύναμη να αποκρούσει τους εχθρούς με τον δεύτερο τρόπο. Ο τρίτος, όμως, περιφρόνησε εντελώς τους δαίμονες.

ΤΙΤΛΟΣ ΙΔ΄. — Περί εκείνων που προφυλάσσουν τη γλώσσα τους. «Δεν θα μιλήσουν τα χείλη μου άνομα, ούτε η ψυχή μου θα μελετήσει άδικα.» «Αν φείδεσαι των χειλέων σου, θα είσαι συνετός.» «Όποιος φυλάσσει το στόμα του, διατηρεί την ψυχή του.» «Τη φιλονικία καταπραΰνει ο σιωπηλός.» «Όποιος αγαπά τη ζωή του, φείδεται του στόματός του.» «Αφαίρεσε από τον εαυτό σου το διεστραμμένο στόμα, και απομάκρυνε από εσένα τα άδικα χείλη.» «Ασήμι δοκιμασμένο στο πυρ είναι η γλώσσα του δικαίου. Με δικαιοσύνη λέγονται όλα τα λόγια του στόματός σου. Δεν υπάρχει σε αυτά τίποτα το διεστραμμένο ούτε το στρεβλό.» «Από τους καρπούς του στόματός του θα χορτάσει η ψυχή του ανθρώπου.» «Η θεραπευτική γλώσσα είναι δέντρο ζωής· και όποιος την προφυλάσσει θα πληρωθεί από πνεύμα.» «Κηρήθρες μελιού είναι τα καλά λόγια, και η γλύκα τους είναι θεραπεία της ψυχής.» «Όποιος φυλάσσει το στόμα του και τη γλώσσα του, προφυλάσσει την ψυχή του από τη θλίψη.» «Η ήπια γλώσσα συντρίβει οστά.» «Θάνατος και ζωή βρίσκονται στην εξουσία της γλώσσας, και εκείνοι που την ελέγχουν θα φάνε τους καρπούς της.» «Μακάριος ο άνθρωπος, ο οποίος δεν θα ολισθήσει με το στόμα του.» «Ο γλυκύς λόγος πολλαπλασιάζει τους φίλους τους.» «Ποιος θα βάλει φρουρά στο στόμα μου, και σφραγίδα στα χείλη μου, ώστε να μην πέσω εξαιτίας της, και να μην με καταστρέψει η γλώσσα μου;» «Όποιος μισεί τη φλυαρία, ελαττώνει την κακία.» «Αγαθά απλόχερα χυμένα πάνω σε κλειστό στόμα.» «Είπα: Θα φυλάξω τις οδούς μου, ώστε να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου.» «

Αυτό ίσως γνωρίζοντας, βιώνοντας και πράττοντας ο μέγας Δαβίδ, ο οποίος περισσότερο από όλους είχε πείρα από την παράταξη των νοητών πολέμων, λέει: «όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου, έγινα κωφός και ταπεινώθηκα και σιώπησα απέχοντας από τα αγαθά»· και μετά από αυτόν ο θείος Ιερεμίας, ο οποίος προστάζει τον λαό να μην βγει από την πόλη εξαιτίας της ρομφαίας των εχθρών που παραμονεύει ολόγυρα. Και αυτό ακριβώς, αν ο μακάριος Άβελ το είχε φυλάξει και δεν είχε βγει μαζί με τον Κάιν στο πεδίο, δηλαδή στο πλάτος της φυσικής θεωρίας πριν από την απάθεια, δεν θα ορμούσε εναντίον του να τον σκοτώσει με δόλο, εξαπατώντας τον με τα δεξιά ως προς τη θεωρία των όντων πριν από την τέλεια έξη, ο νόμος της σάρκας, ο οποίος είναι και ονομάζεται Κάιν· τον οποίο απέκτησε ως πρώτο καρπό της παράβασης, σύμφωνα με τη σημασία του ονόματός του, ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ, γεννώντας τον νόμο της αμαρτίας, τον οποίο ο Θεός δεν είχε δημιουργήσει γι' αυτόν μέσα στον παράδεισο· διότι Κάιν ερμηνεύεται «κτήση». Ομοίως δε και η Δείνα, η κόρη του μεγάλου Ιακώβ, αν δεν είχε βγει έξω μαζί με τις κόρες των εγχωρίων, δηλαδή με τις αισθητηριακές φαντασίες, δεν θα ορμούσε εναντίον της ο Συχέμ, ο γιος του Εμμόρ, για να την ταπεινώσει. Συχέμ δε ερμηνεύεται «νώτος», και Εμμόρ «όνος», δηλαδή το σώμα. Ο μεν νώτος λοιπόν, δηλαδή ο Συχέμ, του Εμμόρ, ήτοι του σώματος, είναι ο οπίσθιος νόμος, και όχι ο εμπρόσθιος, δηλαδή είναι μεταγενέστερος και όχι πρώτος.

Ψαλμός λη' Εις το τέλος· στον Ιδιθούν· ωδή του Δαβίδ. «Είπα· θα φυλάξω τις οδούς μου για να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου» λέγοντας μάταια και ψευδή· «έβαλα φυλακή στο στόμα μου, όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου»· με τη σιωπή τον ντρόπιασα. «Έγινα κωφός και ταπεινώθηκα και σιώπησα» εκουσίως απέχοντας «από αγαθές» έννοιες, και ο κατά Θεόν «πόνος μου ανανεώθηκε. Θερμάνθηκε η καρδιά μου μέσα μου, και κατά τη μελέτη μου θα ανάψει πυρ» κατανύξεως.

Και εμείς τα λέμε αυτά στην υποσημείωση περί των λογισμών της βλασφημίας. Και κάτι άλλο, επειδή αυτοί, μέσω μιας τέτοιας περιφρόνησης, παραμένουν εντελώς απρόσβλητοι από τους κακούς λογισμούς και τους δαίμονες, λέγοντας μαζί με τον Προφήτη Δαβίδ: «Κώφευσα και δεν άνοιξα το στόμα μου»· και «Έβαλα φρουρά στο στόμα μου, όταν ο αμαρτωλός στάθηκε απέναντί μου».

Αλλά αυτά, μολονότι επιθυμώ πάρα πολύ να τα ξεστομίσω, για να ξαλαφρώσω λιγάκι την καρδιά μου, τα υπομένω σιωπηλά με καρτερική ψυχή· και τώρα βάζω φυλακή στο στόμα μου, όπως όταν στάθηκε απέναντί μου ο αμαρτωλός, για να μην καταισχύνω το μέγα αξίωμα ή το όνομα της αρχιερωσύνης —διότι η φύση της επιστολής είναι φλύαρη, όπως γνωρίζεις, και δεν κρατά μυστικά—, επειδή από συνιερείς και συνεπισκόπους, οι οποίοι φαίνεται να κρίνουν τον λαό, έχουν απλωθεί τα δίχτυα των θλίψεών μας. Εσύ όμως, τίμιε πατέρα και δέσποτα, προσεύχου εμείς μεν να ξεφύγουμε από τους κινδύνους ανάμεσα σε αυτούς τους ψευδάδελφους, εκείνοι δε να ανανήψουν από την παγίδα του διαβόλου στην οποία αιχμαλωτίστηκαν, και οπωσδήποτε ο αντίπαλός μας να ντροπιαστεί και μέσα από όλα να δοξαστεί ο Θεός, του Οποίου η χάρη ας είναι με το πνεύμα σου, πανίερε και άγιε δέσποτα.