Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 38:4

Είθε, εφόσον τα επιθυμούμε αυτά, υποκινούμενοι από τη θέα και την απόλαυσή τους, να τα αποκτήσουμε με φλογερό πόθο για την τήρηση των θείων εντολών μέσα σε μακροθυμία, πραότητα, ταπεινοφροσύνη και καθαρότητα καρδιάς. Από την οποία γεννιέται προσευχή απερίσπαστη και αθόλωτη, η οποία παρουσιάζει τον νου γυμνό από κάθε υλική έννοια στον Θεό, τον επόπτη των κρυφών, αδιάφθορο από δαιμονικές απάτες και προσβολές. Διότι ο απατεώνας εχθρός επιθυμεί διακαώς, κατά τις δεήσεις της καρδιάς προς τον Θεό, να ενωθεί μαζί της με τρόπο μοιχικό και να σπείρει φθοροποιά σπέρματα που την αποσπούν από τη θεία ένωση, ώστε να μην αναφλεγεί κατά την ενασχόλησή της με αυτήν φωτιά που θα καταναλώσει τα τεχνάσματά του —διότι ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον—, και καθιστά την ψυχή που συνομιλεί μαζί Του με καθαρότητα και διαύγεια, έστω κι αν είναι παγωμένη από τις αμαρτίες, θερμή και ικανή να παράγει φωτιά κατακαίουσα για τους δαίμονες· όπως ακριβώς και ο ήλιος, όταν λάμπει δυνατά σε γυάλινο σκεύος γεμάτο με νερό, εξάγει από εκεί φωτιά μέσω κάποιας αντανάκλασης και διάθλασης, εφόσον βέβαια και εμείς παρουσιάσουμε τον ναό του Πνεύματος καθαρό σαν γυαλί, και όχι πήλινο ή οστράκινο και ανεπίδεκτο της θείας ακτίνας, ενώπιον του ήλιου της δικαιοσύνης, ο οποίος, θέλοντας να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας, ακτινοβολεί σε όλους ανεμπόδιστα τη χάρη της δικής του αίγλης.

Η δε ανάμνηση της αμαρτίας έγινε σαν φωτιά γύρω από την καρδιά μου. Και κατά τη μελέτη μου θα αναφλεγεί φωτιά. Ανακαλώντας στη μνήμη μου το αμάρτημα, λέγει, καιγόμουν από τη φωτιά. Μίλησα με τη γλώσσα μου: Γνώρισέ μου, Κύριε, το τέλος μου. Το «με τη γλώσσα», σημαίνει κατά κάποιον τρόπο ήρεμα και ψιθυριστά, και χωρίς να κοινοποιώ τον λόγο σε πολλούς.

Και αφού θερμανθεί, αποκτά πόθο για τα μελλοντικά αγαθά. Και έπειτα, η μελέτη σου περιστρέφεται γύρω από αυτά, και εξαιτίας αυτής της μέριμνας απομακρύνεται από εσένα ο αισθητός ύπνος. Και τότε λες μαζί με τον Δαβίδ: «Και κατά τη μελέτη μου θα ανάψει πυρ». Αφού ρώτησες, λοιπόν, για τα δύο πάθη, άκουσες συνοπτικά για όλα τα πάθη, διότι αυτά μοιάζουν με ξερόκλαδα και κατακαίονται από το πνευματικό πυρ. Διότι, εάν σου μιλήσω για τον πνευματικό βίο χωρίς να είναι παρούσα η εγρήγορση του ηγεμονικού λογισμού, όλα αυτά λογαριάζονται μάταια για τον άνθρωπο. Κοπίασε, λοιπόν, και μελέτησέ τα αυτά και θα βρεις τη βασιλική οδό για να βαδίζεις άφοβα εν Κυρίω. Αυτά σου έγραψα, και πίστεψέ με όταν σου λέω ότι, εάν δω τον κατά Θεόν ζήλο σου, θα προσεύχομαι θερμά για εσένα προς τον Κύριο αδιαλείπτως, ώστε να σε σώσει από τον θάνατο και να σε οδηγήσει στην αιώνια ζωή, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα εις τους αιώνας. Αμήν.

Απόκριση του Βαρσανουφίου: Μακάριος είσαι, αδελφέ, εάν πράγματι αισθανθείς ότι έχεις αμαρτίες. Διότι εκείνος που το αισθάνεται, οπωσδήποτε τις βδελύσσεται και απομακρύνεται από αυτές. Και αποτελεί μέρος της μετάνοιας το να τις αισθανθεί κανείς και να ζητήσει βοήθεια από τους Πατέρες, ώστε, μέσω των προσευχών τους προς τον Θεό, να λυτρωθεί από αυτές και από τις κολάσεις που τον περιμένουν. Εμείς, λοιπόν, προσευχόμαστε, και εσύ κάνε κατά τη δύναμή σου για να αποκτήσεις ταπείνωση και υποταγή. Και μην κρατήσεις για τον εαυτό σου το ίδιο σου το θέλημα σε τίποτα, διότι από αυτό γεννιέται η οργή. Και μην κρίνεις ούτε να εξουθενώσεις κανέναν, διότι εξαιτίας αυτού αμβλύνεται η καρδιά και τυφλώνεται ο νους, και από εκεί προέρχεται η αμέλεια και γεννιέται η σκληροκαρδία. Αλλά να έχεις πάντοτε πνευματική εγρήγορση μελετώντας τον θείο νόμο, από τον οποίο θερμαίνεται η καρδιά με το επουράνιο πυρ. Διότι λέγει η Γραφή: «Και κατά τη μελέτη μου θα αναφλεγεί πυρ.» Και μην λυπάσαι, διότι από τον Θεό προέρχεται η κλήση σου, αδελφέ. Και μην γίνεις νωθρός ούτε να παραλύσεις πνευματικά, διότι ο Θεός δεν απαιτεί από εσένα πράγματα πάνω από τη δύναμή σου, αλλά σύμφωνα με τις δυνατότητές σου. Φύλαξε το στόμα σου από αργολογία και ματαιολογία, και από το να διαλογίζεσαι στην καρδιά σου κακούς λογισμούς. Και κατάθεσε τη δύναμή σου μαζί με την προσευχή των αγίων ενώπιον του Θεού λέγοντας: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό.»

Ως προς αυτό θα πούμε όπως διδάσκει ο σοφός Πέτρος: «Να μην ανταποδίδετε σε κανέναν κακό αντί κακού, ή λοιδορία αντί λοιδορίας.» Και ο Παύλος είπε ότι: «Όταν μας καταρώνται ευλογούμε, όταν μας δυσφημούν παρακαλούμε.» Και για τον Σωτήρα ο Πέτρος λέει: «Ο οποίος λοιδορούμενος δεν ανταπέδιδε τη λοιδορία, πάσχοντας δεν απειλούσε, αλλά παρέδιδε τον εαυτό του σε εκείνον που κρίνει δίκαια.» Το δε «από τα αγαθά», κατ' ευφημισμόν έθεσε τα αγαθά αντί των κακών· όπως ακριβώς συνηθίζεται πολλές φορές να ονομάζουμε αυτούς που έχουν υποστεί βλάβη στην όραση, βλέποντες. Και μπορείς να το κατανοήσεις και με άλλον τρόπο. Διότι δεν είμαι, λέει, και εγώ ένας από εκείνους που εκ φύσεως συνηθίζεται να ατιμάζονται, οι οποίοι έχουν την ανάγκη, έστω και παρά τη θέλησή τους, να υπομένουν τους ονειδισμούς των ισχυρών, αλλά όντας ένας από αυτούς που διαθέτουν όλα τα αγαθά, εφόσον μάλιστα είμαι στεφανωμένος με βασιλική δόξα, εντούτοις υπέμεινα την ατιμία, και έβαλα φυλακή στο στόμα μου. Αλλά ούτε το έπαθα αυτό από αναισθησία, αλλά από την επιλογή μου να φιλοσοφώ και να ταπεινώνω τον εαυτό μου στα μάτια του Θεού. <Θερμάνθηκε η καρδιά μου μέσα μου.> (A f. 215, B f. 141, L f. 106 b, I f. 195 b) Η μνήμη της αμαρτίας, λέει, έγινε σαν φωτιά στην καρδιά μου. Ή, επειδή συνηθίζεται όσοι οργίζονται να ανάβουν, καθώς το αίμα γύρω από την καρδιά τους βράζει, λέει, «Θερμάνθηκε η καρδιά μου» για όσα με λοιδορούσαν.

Στη συνέχεια αναφέρει αυτό που συμβαίνει με τη φωτιά. Διότι της φωτιάς προηγείται η θερμότητα της φλόγας. Πρώτα λοιπόν θερμάνθηκε και έπειτα άναψε. Ενώ μελετούσα την αρετή, προφανώς δε την ανεξικακία, μέσα στα σπλάγχνα μου άναψε φωτιά. Διότι οι λύπες καταφλέγουν ακόμη και αυτές τις ίδιες τις ψυχές των αγίων, αλλά δεν φτάνει σε ολοκλήρωση τίποτα από όσα προέρχονται από θυμό και οργή. Και αυτό, νομίζω, σημαίνει το «Οργίζεσθε, και μη αμαρτάνετε». Διότι το να μην δεχθεί κανείς καθόλου την οργή, ούτε καν να θερμανθεί, είναι ίσως ανώτερο από τη φύση μας και μάλλον δεν εξαρτάται από εμάς. Το να μπορεί όμως να την ανακόψει με τους λογισμούς που οδηγούν στο καλό, είναι εφικτό στους αγίους. Θερμάνθηκε λοιπόν, λέει, η καρδιά μου στο εσωτερικό της, όμως δεν εκδήλωσα την οργή προς τα έξω, αλλά τη συγκράτησα μέσα μου και σαν να την έπνιξα, χωρίς να πω και χωρίς να πράξω τίποτα από θυμό, παρά μόνο καθώς μελετούσα και αναλογιζόμουν τη λοιδορία, κατακαιγόμενος εσωτερικά από τη λύπη.

Ότι δε αυτό είναι το άριστο των κατορθωμάτων, το διδάσκει ο Σολομών λέγοντας: «Εκείνος που συγκρατεί την οργή του είναι ανώτερος από εκείνον που κυριεύει πόλη». [«Μίλησα με τη γλώσσα μου». Για τα όσα σιώπησα, λέει, μην έχοντας αναγνωρισμένη τη δικαίωση, ζήτησα από τον Κύριο να λάβω αναμφίβολη πληροφορία σχετικά με την τέτοιου είδους σιωπή και κώφευση, καθώς και για όλα τα άλλα που πρέπει να πράττονται στον βίο, ώστε να διαγνώσω με βεβαιότητα ποιο ακριβώς είναι το υστέρημα της κατά αρετήν τελειότητας, προκειμένου, σε αναλογία με το σφάλμα, να επιδείξω και τη μετάνοια και τη διόρθωση.] «Για να γνωρίσω σε τι υστερώ εγώ». (A f. 215 b. B f. 141. I f. 194) Εγώ νομίζω ότι το απίθανο ενυπάρχει στους λόγους αυτούς εκείνων που ερμήνευσαν κατ' αυτόν τον τρόπο.

Να ζέουν δε τω πνεύματι παραγγέλλει και ο Παύλος. Αλλά και «άζυμους άρτους με πικρά χόρτα θα φάνε», λέει, υποδηλώνοντας αινιγματικά ότι όσοι έχουν γίνει μέτοχοι του Χριστού οφείλουν να τρέφουν την ψυχή τους σαν με άζυμα και με τις πιο καθαρές επιθυμίες, συνηθίζοντας σε μια ζωή άδολη και αμιγή από κάθε κακία. Και να μην αποφεύγουν γι' αυτό τον λόγο τις πίκρες που προέρχονται από τους πειρασμούς, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από κάποιον: «Τέκνο, αν προσέρχεσαι να δουλέψεις τον Θεό, ετοίμασε την ψυχή σου για πειρασμό, κατηύθυνε την καρδιά σου και κάνε υπομονή». Και προσθέτει, «δεν θα φάτε από αυτό ωμό». Τι άραγε είναι και αυτό; Αυτός που τρώει κάτι ωμό, δεν το τρώει για να το χωνέψει, αλλά ούτε και υποχωρεί καθόλου στα δόντια αυτού του είδους η τροφή. Αυτό λοιπόν θα έκαναν εύλογα όσοι δεν αναλύουν με έρευνα τον λόγο για τον Χριστό, πυρώνοντάς τον και δοκιμάζοντάς τον, σύμφωνα με αυτό που ψάλλεται από τον Δαβίδ: «Και μέσα στη μελέτη μου θα ανάψει πυρ». Από την άλλη, εμποδίζει να το φάνε βρασμένο σε νερό, υποδηλώνοντας ότι η νερωμένη και χαλαρή αντίληψη γι' αυτόν δεν θα είναι καλή τροφή για τις διάνοιες των πιστών.

Και θύρες μιας τέτοιας οικίας είναι οι αισθήσεις που υπάρχουν μέσα μας, μέσω των οποίων μεταδίδεται στις καρδιές όλων η ποιότητα των πραγμάτων. Προστάζει δε να τρώγονται τα κρέατα αυτή τη νύχτα, δηλαδή κατά τον παρόντα αιώνα. Διότι νύχτα τον ονόμασε και ο Παύλος, λέγοντας: «Η νύχτα προχώρησε, και η ημέρα πλησίασε», ονομάζοντας ημέρα τον μέλλοντα αιώνα. Εφόσον λοιπόν είμαστε σε αυτόν τον κόσμο, τρώμε την αγία σάρκα του Χριστού μέσω της Θείας Μεταλήψεως. Όταν όμως αναχωρήσουμε από εδώ, θα τον μεταλάβουμε με άλλον τρόπο. Διατάζει δε να τρώνε τα κρέατα ψημένα στη φωτιά, δηλαδή με τη φωτιά του πνεύματος και της αγάπης του Χριστού. Αλλά και να φάνε άζυμους άρτους μαζί με πικρά χόρτα, δηλαδή να τρέφουν την ψυχή τους με άζυμες και καθαρές επιθυμίες, απαλλαγμένες από κακία, και να αποδέχονται τις πίκρες που προέρχονται από τους πειρασμούς. «Δεν θα φάτε δε», λέει, «από αυτά ωμό». Διότι το ωμό δεν κόβεται εύκολα με τα δόντια, ούτε τρώγεται για να χωνευτεί. Ωμό, πάντως, τρώνε όσοι δεν εξετάζουν με ακριβή έρευνα το μυστήριο του Χριστού, κομματιάζοντάς το με τα δόντια της διάνοιας, πυρώνοντάς το και δοκιμάζοντάς το, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον Δαβίδ: «Και μέσα στη μελέτη μου θα ανάψει φωτιά.» Εμποδίζει δε και το να το τρώνε βρασμένο σε νερό, υποδηλώνοντας ότι η νερουλή και χαλαρή αντίληψη περί αυτού δεν θα αποτελέσει καλή τροφή.

«Θερμάνθηκε η καρδιά μου μέσα μου». Ενθυμούμενος, λέει, την αμαρτία, καταφλεγόμουν από τη φωτιά της θλίψης, πυρπολούμενος από την ίδια μου τη συνείδηση. «Μίλησα με τη γλώσσα μου· Γνώρισέ μου, Κύριε, το τέλος μου». Και μετά την εξομολόγηση, ζητώ να μάθω ποιο τέλος θα επιτύχω. Αυτά δε τα έλεγε επειδή ένιωθε βεβαρημένος, θεωρώντας την πρόσκαιρη και θνητή ζωή πάρα πολύ μακρά, εξαιτίας της δυσβάσταχτης φύσης της. Γι' αυτό ποθούσε να του γνωστοποιηθεί ο χρόνος της απαλλαγής, ώστε να αναθαρρήσει, λαμβάνοντας τη χαρμόσυνη είδηση της ελευθερίας από τα επίγεια και της απαλλαγής από τους πειρασμούς. Και προχωρώντας στα επόμενα έλεγε: «Πάροικος είμαι εγώ ενώπιόν σου και παρεπίδημος, όπως όλοι οι πατέρες μου. Ιδού, σπιθαμιαίες όρισες τις ημέρες μου, και η υπόστασή μου είναι σαν ένα τίποτα ενώπιόν σου».

Αποκομίζοντας δε την ευσέβεια μέσω της απόκτησης της αληθινής σοφίας (σύμφωνα με όσα λέγονται στον Ιώβ: «Ιδού, η ευσέβεια είναι σοφία»), διαμέσου αυτής, όπως δηλώσαμε λίγο πιο πάνω περιγράφοντας την καθαρότητα της πίστης του, ανήλθε αφενός στον τρίτο ουρανό, κατά το παράδειγμα του Παύλου, και αφετέρου αποθησαύρισε αθάνατη μνήμη και διαρκή δόξα στους κόλπους της Εκκλησίας. Για αυτόν δε, η μελέτη των θείων Γραφών άναψε από τη δαβιδική λαμπάδα, καθώς εκείνος λέει: «Κατά τη μελέτη μου θα ανάψει πυρ». Διότι ο έρωτας για την πνευματική θεωρία, αφού τον κυρίευσε, ανύψωσε τον πόθο του σε μετέωρη φλόγα.

Σύμφωνα λοιπόν με το πρώτο μυστήριο του Σταυρού, το οποίο είναι η φυγή από τον κόσμο και ο αποχωρισμός από τους κατά σάρκα συγγενείς, εφόσον εμποδίζουν την ευσέβεια και τον σύμφωνο με αυτήν βίο, καθώς και η σωματική εργασία, την οποία ο Παύλος λέει ότι είναι ωφέλιμη έστω και για λίγο, σύμφωνα με αυτά λοιπόν ο κόσμος και η αμαρτία σταυρώνονται για εμάς, καθώς εμείς τα αποφεύγουμε. Κατά το δεύτερο μυστήριο του Σταυρού, εμείς σταυρωνόμαστε για τον κόσμο και τα πάθη, καθώς αυτά απομακρύνονται από εμάς. Δεν είναι όμως δυνατόν να φύγουν εντελώς από εμάς, ώστε να μην ενεργούν μέσα μας μέσω των λογισμών, αν δεν φτάσουμε στη θεωρία του Θεού. Διότι όταν μέσω της πρακτικής αρετής προχωρήσουμε στη θεωρία και καλλιεργήσουμε και καθαρίσουμε τον εσωτερικό μας άνθρωπο, αναζητώντας τον κρυμμένο μέσα μας θείο θησαυρό και ενατενίζοντας τη βασιλεία του Θεού που βρίσκεται μέσα μας, τότε εμείς σταυρωνόμαστε για τον κόσμο και τα πάθη. Διότι μέσα από αυτήν τη μελέτη δημιουργείται μια θέρμη στην καρδιά, η οποία διώχνει σαν μύγες τους πονηρούς λογισμούς και προξενεί πνευματική ειρήνη και παρηγοριά στην ψυχή, παρέχοντας αγιασμό στο σώμα, σύμφωνα με αυτόν που είπε: «Θερμάνθηκε η καρδιά μου μέσα μου, και κατά τη μελέτη μου θα ανάψει φωτιά».

Αλλά εμείς, συγκεντρωμένοι στον ναό του Θεού, «αφού αναζωστείτε την οσφύ της διανοίας σας, σύμφωνα με τη φωνή του κορυφαίου των Αποστόλων Πέτρου, και έχοντας τέλεια νήψη, ελπίστε στη χάρη που σας προσφέρεται κατά την αποκάλυψη του Ιησού Χριστού». Διότι δεν είναι δυνατόν, αυτός που στέκεται στην ιερή εκκλησία του Θεού, συγκεντρώνει τον νου του, τον υψώνει προς τον Θεό και εμβαθύνει στο νόημα των ιερών ασμάτων από την αρχή μέχρι το τέλος με προσήλωση, να μην υποστεί τη θεία αλλοίωση, αναλόγως με τη μελέτη του προς τον Θεό και τα θεία λόγια. Επειδή κάποια θέρμη γεννιέται στην καρδιά μέσω αυτής της μελέτης, η οποία διώχνει τους πονηρούς λογισμούς σαν μύγες, φέρνει πνευματική ειρήνη και παρηγοριά στην ψυχή και παρέχει αγιασμό στο σώμα, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Θερμάνθηκε η καρδιά μου μέσα μου και κατά τη μελέτη μου άναψε φωτιά». Και αυτό είναι που μας δίδαξε και κάποιος από τους θεοφόρους πατέρες λέγοντας: «Κάνε κάθε δυνατή προσπάθεια, ώστε η εσωτερική σου εργασία να είναι κατά Θεόν, και τότε θα νικήσεις τα εξωτερικά πάθη».

Εις το τέλος, για τον (υπέρ του) Ιδιθούμ· ωδή του Δαβίδ. Η λέξη Ιδιθούμ ερμηνεύεται ως απάτη. Στο τέλος λοιπόν, ο Χριστός μέσω του ανθρώπινου σχήματος εξαπάτησε τον διάβολο, δελεάζοντάς τον με τη σάρκωση (τη σάρκα). Για τον λόγο αυτό το Πνεύμα προανήγγειλε αυτή την ωδή (οδό), υποδηλώνοντας τα όσα αφορούν τους έσχατους καιρούς (τον έσχατο καιρό). Είπα· θα φυλάξω. Ο τέλειος άνθρωπος που ζει (σώζεται) κατά Θεόν ασφαλίζει πάντοτε τη γλώσσα του. Διότι είναι γεγραμμένο ότι αυτή είναι που μολύνει ολόκληρο το σώμα. Όποιος λοιπόν συγκρατεί τη γλώσσα του, φυλάσσει στην αλήθεια τις οδούς του. Διότι όλα τα κακά γίνονται μέσω αυτής. Έθεσα στο στόμα. Διότι ο Χριστός εκουσίως σιωπά (εσιώπα) όταν ερωτάτο από τον Πιλάτο. Όταν στάθηκε. Διότι απέναντι στον Πιλάτο στεκόταν ο δίκαιος κριτής του κόσμου. Έγινα κωφός. Διότι ως απλός άνθρωπος θεωρήθηκε από τους Ιουδαίους ως κωφός, ως ταπεινός, ως μη έχων εξουσία σε τίποτα, ενώ ήταν ο εξουσιαστής του αιώνος. Και ο πόνος. Διότι πονούσα προηγουμένως (πρώτα) για τον Αδάμ, και πάλι πονώ για τους Ιουδαίους, καθώς αυτοί τολμούν τέτοια πράγματα εναντίον του Δεσπότη τους. Θερμάνθηκε. Με τον ζήλο υπέρ αυτών κάηκε· αλλά αυτοί δεν κατάλαβαν εξαιτίας της απιστίας. Και κατά τη μελέτη. Διότι, μη έχοντας πειστεί από τη μακροθυμία του Θεού, τους περιμένει το πυρ της γέεννας. Μιλάει όμως και για εκείνους που μελετούν με ζέση (προθυμία) τον νόμο του Θεού.

«Μίλησα με τη γλώσσα μου». Ο πιστός άνθρωπος επιζητεί μέσω της προσευχής προς τον Θεό να γνωρίσει το τέλος των ημερών του, ώστε να αγωνίζεται ενόψει της εξόδου, όπως ακριβώς και ο Παύλος: καλό είναι να αναχωρήσω και να είμαι μαζί με τον Χριστό. «Και τον αριθμό». Διότι αυτό επιθυμεί να γνωρίσει καθένας από τους δικαίους, προκειμένου να ξέρει πώς πρέπει να αγωνίζεται. «Ιδού παλαιστάς». Η παλαιστή είναι ένα ελάχιστο γυναικείο μέτρο στα υφάσματα, και λέει: τέτοιες έκανες τις ημέρες μου. Αναφέρεται δε στις ημέρες του πάθους πάνω στον σταυρό, το ότι δηλαδή έγινε ημέρα, έπειτα σκοτάδι, και έπειτα πάλι ημέρα. «Και η υπόστασις». Διότι ο Χριστός επέλεξε εκούσια πτωχεία. Με το «ενώπιον» εννοεί το θέλημα του Πατρός. «Πλην τα σύμπαντα». Δηλαδή κάθε άνθρωπος που δεν πίστεψε στην παρουσία του Χριστού και Θεού, διάγει τη ζωή του μάταια και εις κενόν.

Συμβαίνει λοιπόν, και όπως ακριβώς όταν δεν εφαρμόζεται κανένα φάρμακο από τη θεία εντολή, η σήψη παραμένει. Γι' αυτό τον λόγο δεν επέμεινε στη σιωπή, αλλά, αφού συνήλθε, την απώθησε ως ψυχοφθόρα. Δηλώνοντας αυτό, προσέθεσε λοιπόν: Θερμάνθηκε η καρδιά μου.

Διότι, αυτό που είπε εκείνος, ότι δηλαδή «δεν είμαι εγώ καλύτερος από τους πατέρες μου», αυτό ακριβώς άφησε να εννοηθεί και τούτος λέγοντας: «Γνώρισέ μου, Κύριε, το τέλος μου, για να μάθω τι μου λείπει». Για ποιο λόγο, λέει, εγκαταλείφθηκα εγώ, και υστερώ, και περνώ τον χρόνο μου στον παρόντα βίο, ενώ οι άλλοι έχουν αναχωρήσει; Και τόσο πολύ το επιζητεί, είτε ο ίδιος είτε εκείνοι των οποίων το πρόσωπο χρησιμοποιεί και ομιλεί, ώστε, αν και δεν είναι παρόν, επιθυμεί να μάθει τον καιρό της ελεύσεώς του: «Γνώρισέ μου», λέει, «το τέλος μου», ώστε και από αυτό να αποκομίσει τη μέγιστη ευχαρίστηση. Έτσι, το φοβερό γίνεται ποθητό εξαιτίας της αφόρητης οδύνης της αθυμίας και του πυρός που αναφλέγεται μέσα στη διάνοια. «Διότι κατά τη μελέτη μου», λέει, «θα αναφλεγεί πυρ». Υπομένοντας, λοιπόν, μια τέτοια τιμωρία, να προσδοκάς μεγάλες αμοιβές, πολλά βραβεία, ανέκφραστες ανταποδόσεις, λαμπρούς και ολάνθιστους τους στεφάνους για τόσους αγώνες. Διότι δεν έχει πολλές αμοιβές και μεγάλα έπαθλα μόνο το να πράξει κανείς κάτι αγαθό, αλλά και το να υπομείνει κάτι κακό.

«Θερμάνθηκε η καρδιά μου μέσα μου και κατά τη μελέτη μου θα ανάψει φωτιά». Υποδηλώνει έτσι ότι εκείνη η φωτιά της αθυμίας είναι σφοδρότερη από τούτη τη φωτιά. Γι' αυτό, μη μπορώντας πλέον να υποφέρει τις πληγές και τις οδύνες της, λέει: «Μίλησα με τη γλώσσα μου». Και τι λες, πες μου; Ζητά και αυτός τον θάνατο, λέγοντας: «Γνώρισέ μου, Κύριε, το τέλος μου και ποιος είναι ο αριθμός των ημερών μου, για να γνωρίσω τι μου υπολείπεται», για ποιον λόγο εγκαταλείφθηκα εγώ και καθυστερώ, και παραμένω στον παρόντα βίο, ενώ οι άλλοι έχουν αναχωρήσει. Και τόσο πολύ τον επιζητά —είτε ο ίδιος είτε εκείνοι, το πρόσωπο των οποίων χρησιμοποιεί για να μιλήσει— ώστε, παρόλο που δεν είναι παρών, επιθυμεί να μάθει τον καιρό της έλευσής του. Διότι λέει, γνώρισέ μου το τέλος μου, ώστε και από αυτό να αποκομίσει τη μέγιστη ευχαρίστηση. Έτσι, το φοβερό γίνεται ποθητό εξαιτίας της αφόρητης οδύνης της αθυμίας και της φωτιάς που καίει μέσα στη διάνοια. Διότι, «κατά τη μελέτη μου άναψε φωτιά». Για μια τόσο μεγάλη τιμωρία, λοιπόν, να προσδοκάς μεγάλες αμοιβές, πολλά βραβεία, ανταποδόσεις, και λαμπρά και ολόανθα τα στεφάνια για τέτοιους και τόσους αγώνες.

Είδα δύο να βαδίζουν με τον ίδιο τρόπο και ταυτόχρονα προς τον Κύριο. Και ο ένας από αυτούς ήταν γέροντας, και υπερείχε στους πνευματικούς κόπους. Ο δε άλλος ήταν μαθητής, και έτρεξε πιο γρήγορα από τον γέροντα, και έφτασε πρώτος στο μνημείο της ταπεινώσεως. Ας προσέχουμε όλοι, και πολύ περισσότερο όσοι έχουν πέσει, μην τυχόν και αποδεχθούμε στην καρδιά μας τη νόσο του άθεου Ωριγένη. Διότι αυτή η μιαρή πλάνη, προβάλλοντας τη φιλανθρωπία του Θεού, γίνεται εύκολα αποδεκτή από τους φιλήδονους. Στη μελέτη μου, ή μάλλον στη μετάνοιά μου, θα ανάψει η φωτιά της προσευχής που κατακαίει την ύλη. Ας είναι για εσένα κανόνας, και τύπος, και υπόδειγμα, και εικόνα προς μετάνοια οι προαναφερθέντες άγιοι κατάδικοι, και δεν θα χρειαστείς καθόλου κανένα βιβλίο σε όλη σου τη ζωή, μέχρις ότου σε φωτίσει ο Χριστός, ο Υιός του Θεού και Θεός, κατά την ανάσταση της επιμελούς μετανοίας. Αμήν.

Ψαλμός λη' Εις το τέλος· στον Ιδιθούν· ωδή του Δαβίδ. «Είπα· θα φυλάξω τις οδούς μου για να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου» λέγοντας μάταια και ψευδή· «έβαλα φυλακή στο στόμα μου, όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου»· με τη σιωπή τον ντρόπιασα. «Έγινα κωφός και ταπεινώθηκα και σιώπησα» εκουσίως απέχοντας «από αγαθές» έννοιες, και ο κατά Θεόν «πόνος μου ανανεώθηκε. Θερμάνθηκε η καρδιά μου μέσα μου, και κατά τη μελέτη μου θα ανάψει πυρ» κατανύξεως.

Και φέρνοντας στη μνήμη μου τον θάνατο, «μίλησα με τη γλώσσα μου». «Κάνε μου γνωστό, Κύριε, το τέλος μου και τον αριθμό των ημερών μου, πόσος είναι, για να γνωρίσω» πόσο υπόλοιπο ζωής μου έχει απομείνει και να φροντίσω για τα τελευταία. «Ιδού, σαν παλάμες έθεσες τις ημέρες μου», δηλαδή όσο μια σπιθαμή, «και η ύπαρξή μου» κατά τον βίο αυτόν είναι «σαν ένα τίποτα ενώπιόν σου».

Εκείνο που παντού μας προετοιμάζει για τους αγώνες είναι ο πόθος για εκείνα για τα οποία αγωνιζόμαστε· διότι αυτός καθιστά τους κόπους ευχάριστους, έστω και αν είναι εξαιρετικά επώδυνοι· τον έρωτα δε για τα αγαθά δεν τον ανάβει τίποτε άλλο παρά η προσήλωση του νου σε αυτά και η κατανόηση του κάλλους τους. Και αυτό είναι το πυρ το οποίο άναψε στην ψυχή του προφήτη από τη μελέτη του Θεού· «Και κατά τη μελέτη μου», λέγει, «θα αναφλεγεί πυρ». Ο ίδιος, δείχνοντας σε άλλο σημείο ποιο είναι το αντικείμενο της μελέτης και ποιου ανθρώπου αποτελεί έργο, λέγει ότι αφενός πρόκειται για τον μακάριο άνθρωπο και αφετέρου για τον νόμο του Θεού· «διότι ο μακάριος ανήρ», λέγει, «ημέρα και νύχτα θα μελετά τον νόμο του Θεού».

Τότε λοιπόν ο άρχοντας αμελεί το έργο του, και αυτό βέβαια ήταν αποκλειστικά έργο εκείνου που μισεί τους μάρτυρες, προκειμένου από την αμέλεια εκείνου, αυτός πλέον να μη φροντίσει για την τέχνη του, να παραμείνει πιο αμελής και ξαφνικά να τον κατατοξεύσει. Αλλά δεν υπερίσχυσε το σχέδιο του πανούργου. Διότι ο Δημήτριος, αν και ήταν υπό φρούρηση, προετοιμάστηκε για τη μάχη του θανάτου, αρπάζοντας την αιώνια ζωή, λέγοντας: «Ω Σωτήρα μου, ιδού η ψυχή μου θερμάνθηκε εσωτερικά, και κατά τη μελέτη μου το δικό σου πυρ θα αναφλεγεί. Ο μεν εχθρός με φρουρεί στο λουτρό, εσύ όμως διατήρησέ με στο δικό σου λουτρό. Διότι από αυτό μεν εξέρχομαι, αλλά από εκείνο, Σωτήρα μου, ας μην εξέλθω ποτέ. Μακάρι να βρεθώ σε αυτό τώρα μαρτυρώντας για σένα, ώστε ο θάνατος να επισφραγίσει το λουτρό μου, και να ζήσω μέσα στο αίμα, όπως ακριβώς πριν, μέσα στο ύδωρ, βρήκα την αιώνια ζωή».

Προς τον Επίσκοπο Πελαγονίας. Ο Λόγος του Θεού μάς ευεργέτησε και σε άλλα, τιμιότατε αδελφέ και συλλειτουργέ, και μάλιστα μας χάρισε και τούτο, να είμαστε παρόντες και εκεί όπου δεν είμαστε, και ενώ έχουμε λάβει φύση περιορισμένη στον χώρο, όσον αφορά τουλάχιστον το ορατό μέρος, να είμαστε σχεδόν απεριόριστοι με τη δύναμη της χάριτος. Έτσι λοιπόν, και εκείνος που τυχαίνει να βρίσκεται στην Αίγυπτο μπορεί να βρεθεί στη Σκυθία, χωρίς ούτε από την πατρίδα του να απομακρυνθεί και στην ξένη γη να βρεθεί με τρόπο θαυμαστό, και αυτό το θαύμα το δημιουργούν οι επιστολές. Επομένως και εγώ, αν και τώρα απουσιάζω από κοντά σου, είμαι παρών μέσω του σώματος αυτής της επιστολής, ιερότατε αδελφέ, και σου μιλώ και σε ασπάζομαι και σε παρακινώ προς το έργο που μας αρμόζει. Και αυτό είναι ο λόγος και η μελέτη των θείων εντολών και των θείων διηγήσεων, από την οποία ανάβει η φωτιά του έρωτα προς την αρετή, όπως αξιόπιστα μαρτυρεί για αυτό ο Δαβίδ λέγοντας: «κατά τη μελέτη μου θα ανάψει φωτιά». Αυτή η φωτιά, καταναλώνοντας κάθε ξυλώδη και φρυγανώδη ύλη, οτιδήποτε μέσα σου είναι χρυσοειδές και θείο —και τέτοιος πιστεύουμε ακράδαντα πως είναι ο νους— θα το λαμπρύνει και θα το καθαρίσει και θα το αναδείξει ελεύθερο από κάθε μολυβδώδη πρόσμειξη. «Δεν καιγόταν», λέει, «η καρδιά μας μέσα μας, καθώς μας μιλούσε στον δρόμο και μας ερμήνευε τις Γραφές;»