Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 38:6

Ο δε λόγος του ήταν ερώτημα σχετικά με τις υπόλοιπες ημέρες. Ρωτούσε δε, επιθυμώντας να μάθει εάν ο υπόλοιπος χρόνος των ημερών θα του αρκέσει για μετάνοια. «Ιδού, παλαιστές έθεσες τις ημέρες μου· και η υπόστασή μου είναι ωσεί μηδέν ενώπιόν σου». Ακόμη κι αν παραταθεί σε μάκρος η ζωή μου, λέει, ως μηδέν θα λογισθεί ενώπιόν σου. Διότι, εάν τα χίλια έτη στα μάτια σου είναι σαν μία ημέρα, τι θα μπορούσε να είναι ο χρόνος της ζωής ενός ανθρώπου;

Αυτό, πάλι, ο Σύμμαχος το ερμήνευσε ως εξής: «Ιδού, σαν σπιθαμές έδωσες τις ημέρες μου, και η ζωή μου είναι ως μηδέν ενώπιόν σου». Διότι εσύ μεν είσαι άναρχος και απέραντος· ο δικός μας βίος όμως έχει καταμετρηθεί σαν με κάποιες σπιθαμές και παλάμες. Μέσω αυτού υποδήλωσε το ολιγοχρόνιο της ανθρώπινης ζωής.

Ωστόσο τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος. Πράγματι, ο άνθρωπος πορεύεται σαν σε εικόνα, όμως μάταια ταράζεται. Αν όμως, λέει, ο άνθρωπος πορεύεται μέσα σε εικόνα και όχι στην αλήθεια, ευλόγως μίλησε προηγουμένως για ματαιότητα· επειδή δεν έχουμε την αληθινή ζωή, αλλά ζούμε σαν μέσα σε κάποια εικόνα· ούτε επιδεικνύουμε σπουδή για τα πραγματικά αγαθά· γι' αυτό και ταραζόμαστε μάταια. Ο βίος, λέει, των ανθρώπων επί της γης, καθώς αναλώνεται γύρω από κοσμικές φροντίδες, θα μπορούσε να κριθεί ως ματαιότητα. Ή διαφορετικά: Όλα τα έτη της ζωής μας είναι ατμός ενώπιόν σου· διότι, αντί για τη λέξη «ματαιότητα», ο Σύμμαχος μετέφρασε «ατμός». Συσσωρεύει πλούτη, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει. Επειδή τώρα δεν ζούμε την αληθινή ζωή, αλλά αυτήν που είναι σαν εικόνα· ούτε επιδεικνύουμε σπουδή για τα όντως αγαθά· γι' αυτό μάταια ταραζόμαστε, αναλωνόμενοι γύρω από τις κοσμικές επιθυμίες και συγκεντρώνοντας θησαυρούς, των οποίων τους κληρονόμους αγνοούμε.

Ερώτηση ριγ΄. Για το μέγα και πολυθρύλητο, και σχεδόν από όλους διερευνούμενο ζήτημα, θα πούμε τελικά ότι η ζωή του ανθρώπου έχει όριο ή όχι; Διότι εάν μεν υπάρχει όριο, πώς λέει ο Δαβίδ στον Θεό: «Μη με πάρεις στο ήμισυ των ημερών μου;» Εάν δε δεν υπάρχει όριο, πώς πάλι ο ίδιος λέει: «Ιδού, σαν σπιθαμές έθεσες τις ημέρες μου.» Και εάν πάλι υπάρχει όριο, πώς λέει ο Σολομών: «Μη γίνεσαι σκληρός, ούτε πολύ ασεβής, για να μην πεθάνεις πριν από τον καιρό σου.» Εάν λοιπόν είναι δυνατόν να πεθάνει κανείς πριν από τον καιρό του, πώς φάνηκε ορθό σε κάποιους να λένε ότι ο θάνατος επέρχεται όταν συμπληρωθούν τα όρια της ζωής;

Διότι εκείνος που έχει κατορθώσει την άκρα ταπείνωση, έχοντας από πριν καταδικάσει τον εαυτό του σε μεγαλύτερη ευτέλεια απέναντι στις λοιδορίες, δεν θα ταραχθεί στην ψυχή του από τα προσβλητικά λόγια· αλλά, αν μεν ακούσει ότι είναι φτωχός, γνωρίζει ότι είναι όντως φτωχός, ότι τα πάντα του λείπουν και ότι έχει ανάγκη την καθημερινή χορηγία του Κυρίου· αν δε ακούσει ότι είναι ταπεινής καταγωγής και από άσημους προγόνους, έχει ήδη αποδεχθεί βαθιά στην καρδιά του το γεγονός ότι έχει πλαστεί από πηλό. Γι' αυτό, εκεί μεν λέει: «Είπα, θα φυλάξω τις οδούς μου», και διηγείται την επίθεση του αμαρτωλού και τη δική του μακροθυμία· «Διότι, όταν στάθηκε», λέει, «ο αμαρτωλός εναντίον μου, έγινα σαν κωφός, ταπεινώθηκα και σιώπησα ακόμη και για τα αγαθά»· έπειτα, προχωρώντας, λέει: «Όμως, τα σύμπαντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος»· και στη συνέχεια, «Θησαυρίζει, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει». Στον προκείμενο δε ψαλμό αρχίζει εκφράζοντας μια απορία, σαν να συνομιλεί με τη δική του ψυχή, ως συνέχεια των προηγουμένων. Διότι, για να μην υποταχθεί η ψυχή στο φρόνημα της σάρκας και ερεθιστεί σε οργές και λύπες, λέει: «Γιατί να κάνω την ψυχή μου δούλη των πονηρών παθών, αυτήν στην οποία ο Θεός που την έπλασε έχει εμπιστευθεί την ηγεμονία του σώματος και των παθών που βρίσκονται σε αυτό;» Πρέπει, λοιπόν, να εξουσιάζει μεν τα πάθη, να είναι δε δούλη του Θεού. Διότι είναι αδύνατον να κυβερνάται ταυτόχρονα και από την αμαρτία και από τον Θεό· αλλά πρέπει αφενός να κυριαρχεί επί της κακίας, αφετέρου να είναι υποταγμένη στον Δεσπότη των όλων.

Τι λοιπόν είναι αυτό που λέει; Έχοντας υπομείνει με καρτερία τους πόνους, και καθώς παρατεινόταν το πλήγμα που δεχόμουν, άρχισα πλέον να εκφράζω όσα προέρχονται από την ανθρώπινη μικροψυχία, όχι όμως φανερά, αλλά σιγανά και μόνο με τη γλώσσα· και είπα: «Ω Δέσποτα, γνώρισέ μου το τέλος της ζωής μου, και τον αριθμό των ετών μου.» Διότι, σε αντιπαραβολή με τη δική σου ύπαρξη, εσένα που υπάρχεις πάντοτε, θα γίνει γνωστό σε τι υστερώ εγώ, δηλαδή πόσο απέχω από τη δική σου δόξα και υπεροχή, εγώ που είμαι όμοιος με τα χόρτα του αγρού, που για λίγο ανθίζουν και έπειτα μαραίνονται πέφτοντας στον θάνατο. [<Ιδού παλαιστάς έθου.> Σου είναι πάρα πολύ εύκολο και απλούστατο, λέει, να μου γνωρίσεις, Κύριε, τον αριθμό των ημερών μου· διότι γνωρίζω ότι τις έχεις μετρημένες πάνω στη γη. Επειδή όλη η υπόσταση της ζωής μου έχει λογαριαστεί και κριθεί ως ένα τίποτα ενώπιόν σου. Διότι την ονόμασε «υπόσταση», ή, κατά τον Σύμμαχο, «αναστροφή και διατριβή»· διότι εκείνος το ονόμασε «βίωση».]

Και τέτοιο είναι σαφώς αυτό που λέγεται: «Κάνε μου γνωστό, Κύριε, τον αριθμό των ημερών μου», δηλαδή τον υπόλοιπο χρόνο της παρούσας ζωής μου, ώστε, ερευνώντας κι εγώ τη δική μου συνείδηση, να γνωρίσω πόσο υπολείπομαι από την κατά αρετήν τελειότητα, όπως ακριβώς εσύ γνωρίζεις από πολύ πριν, επειδή έθεσες μετρημένες τις ημέρες μου, και γνωρίζεις καλά όλη τη συμπεριφορά και τον τρόπο ζωής μου.] <Και η υπόστασή μου είναι σαν ένα τίποτα ενώπιόν σου.> (I f. 194 b, L f. 107) Ή και ως εξής: Η υπόστασή μου είναι σαν ένα τίποτα ενώπιόν σου, διότι χίλια χρόνια στα μάτια σου είναι σαν τη χθεσινή ημέρα που παρήλθε, ή σαν μία νυχτερινή σκοπιά, δηλαδή τρεις ή τέσσερις ώρες.

Αντί για τη λέξη «υπόστασις», ο μεν Ακύλας είπε «κατάδυσις», ο δε Σύμμαχος «βίωσις». Διότι ο ανθρώπινος βίος δεν είναι τίποτα μπροστά στη θεία αιωνιότητα, σύμφωνα με το ρητό: «Εσύ όμως παραμένεις ο ίδιος· αλλά και κάθε μέριμνα των ανθρώπων είναι ματαιότητα ματαιοτήτων.» <Ιδού, ως παλαιστές όρισες τις ημέρες μου.> (L f. 107) Αντί γι' αυτό, ο Σύμμαχος λέει: «Ως σπιθαμή έδωσες τις ημέρες μου.» Ή χρησιμοποιεί τη λέξη «παλαιστές» λόγω του ότι ο βίος είναι γεμάτος από τον αγώνα των πειρασμών. <Όμως ως εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος, όμως μάταια ταράζεται, κ.λπ.> (A f. 216 b, Κυρίλλου και Αθανασίου) Σύμφωνα δε με τους σπουδαίους Αθανάσιο και Κύριλλο, επειδή ο άνθρωπος τώρα πορεύεται ως εικόνα και όχι στην αλήθεια (διότι η αληθινή ζωή ανήκει στον μέλλοντα αιώνα), εύλογα ο Ψαλμωδός ονόμασε την εικόνα ματαιότητα· επειδή τώρα δεν ζούμε την αληθινή ζωή, αλλά αυτήν που είναι σαν εικόνα, ούτε καταβάλλουμε τη μέριμνά μας για τα όντως αγαθά. Γι' αυτό ταραζόμαστε μάταια, ασχολούμενοι με κοσμικές επιθυμίες και συγκεντρώνοντας θησαυρούς, για τους οποίους δεν γνωρίζουμε ποιοι θα είναι οι διάδοχοί τους. (B f. 141 b, I f. 195, L f. 107 Κυρίλλου και Θεοδώρητου) Οι ζωντανοί άνθρωποι δεν διαφέρουν σε τίποτα από τους ζωγραφισμένους σε εικόνα, καθώς ξεθωριάζουν σαν τα χρώματα· διότι με τον ίδιο τρόπο η φύση και των μεν και των δε φθίνει με τον χρόνο και καταστρέφεται. Όμως, παρόλα αυτά, δεν ταράζονται λιγότερο, φιλονικώντας, διαπληκτιζόμενοι, πολεμώντας και εμπορευόμενοι.

Διότι δεν έχασε ο άνθρωπος το «κατ' εικόνα», αλλά μάλλον εξευτέλισε το «κατ' εικόνα», μολύνοντας τον εαυτό του με αδιάφορες πράξεις και ανίατες αμαρτίες. Ιδού, άλλωστε, μετά τον Αδάμ λέγει στον Νώε: «Ιδού, σας τα έχω δώσει όλα όπως τα χόρτα του αγρού, σφάξε και φάγε, μην φας όμως σάρκα με το αίμα της ζωής της, διότι εγώ θα ζητήσω τον λόγο για τις ψυχές σας. Καθένας που χύνει αίμα ανθρώπου πάνω στη γη, σε αντάλλαγμα για το αίμα εκείνου θα χυθεί το δικό του αίμα, διότι κατ' εικόνα Θεού δημιούργησα τον άνθρωπο, και εγώ θα εκζητήσω το αίμα σας από καθέναν που το χύνει πάνω στο πρόσωπο της γης». Και βλέπεις ότι αναφέρεται πως το «κατ' εικόνα» διατηρείται στον άνθρωπο δέκα γενιές μετά την πλάση του Αδάμ; Συγχρόνως δε και ο Δαβίδ, μετά από πολύ χρόνο, λέγει εν Αγίω Πνεύματι: «Τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος· εντούτοις ο άνθρωπος πορεύεται ως εικόνα (κατ' εικόνα)». Αλλά και στη συνέχεια, μετά από αυτόν, ο Απόστολος λέγει: «Ο άνδρας δεν οφείλει να αφήνει μακριά μαλλιά, επειδή είναι εικόνα και δόξα του Θεού», αλλά και μετά από αυτόν ο Ιάκωβος βεβαιώνει λέγοντας για τη γλώσσα ότι «είναι ακατάσχετο κακό, γεμάτη θανατηφόρο δηλητήριο· με αυτήν ευλογούμε τον Θεό και Πατέρα, και με αυτήν καταρώμαστε τους ανθρώπους, οι οποίοι έχουν δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού· αδελφοί μου, δεν πρέπει αυτά να γίνονται έτσι». Και πρόσεξε ότι κατέρρευσε ο ισχυρισμός εκείνων που λένε ότι ο Αδάμ είχε χάσει το «κατ' εικόνα». 4.

«Θερμάνθηκε η καρδιά μου μέσα μου». Ενθυμούμενος, λέει, την αμαρτία, καταφλεγόμουν από τη φωτιά της θλίψης, πυρπολούμενος από την ίδια μου τη συνείδηση. «Μίλησα με τη γλώσσα μου· Γνώρισέ μου, Κύριε, το τέλος μου». Και μετά την εξομολόγηση, ζητώ να μάθω ποιο τέλος θα επιτύχω. Αυτά δε τα έλεγε επειδή ένιωθε βεβαρημένος, θεωρώντας την πρόσκαιρη και θνητή ζωή πάρα πολύ μακρά, εξαιτίας της δυσβάσταχτης φύσης της. Γι' αυτό ποθούσε να του γνωστοποιηθεί ο χρόνος της απαλλαγής, ώστε να αναθαρρήσει, λαμβάνοντας τη χαρμόσυνη είδηση της ελευθερίας από τα επίγεια και της απαλλαγής από τους πειρασμούς. Και προχωρώντας στα επόμενα έλεγε: «Πάροικος είμαι εγώ ενώπιόν σου και παρεπίδημος, όπως όλοι οι πατέρες μου. Ιδού, σπιθαμιαίες όρισες τις ημέρες μου, και η υπόστασή μου είναι σαν ένα τίποτα ενώπιόν σου».

Αντί αυτού ο Σύμμαχος απέδωσε: «Ιδού, σαν σπιθαμές έδωσες τις ημέρες μου». Κάποιος άλλος θα μπορούσε να πει ότι οι ημέρες των ανθρώπων ονομάστηκαν παλαιστές, επειδή είναι γεμάτες από αγώνα, πάλη και πειρασμούς. Στη συνέχεια αυτών λέει: «Και η υπόστασή μου είναι σαν ένα τίποτα ενώπιόν σου»· αντί αυτού ο Ακύλας ερμήνευσε: «Και η κατάδυσίς μου είναι σαν να μην υπάρχει απέναντί σου»· ενώ ο Σύμμαχος: «Και η βίωσή μου σαν ένα τίποτα απέναντί σου». Διότι ολόκληρος ο χρόνος της ζωής του ανθρώπου, συγκρινόμενος με τη ζωή του Θεού και με τους άπειρους αιώνες, είναι σαν ένα τίποτα ενώπιον του Θεού. Γι' αυτό αλλού έχει λεχθεί: «Οι ουρανοί θα χαθούν, εσύ όμως παραμένεις, και όλοι θα παλιώσουν σαν το ένδυμα· και σαν περιβόλαια θα τους τυλίξεις, και θα αλλαχθούν. Εσύ όμως είσαι ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν». Αλλά και κάθε ανθρώπινη φροντίδα είναι ματαιότης ματαιοτήτων, και, «τα σύμπαντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος», ή, «κάθε στηλωμένος άνθρωπος», κατά τον Ακύλα· ή, «κάθε άνθρωπος που στέκεται», κατά τον Σύμμαχο. Διότι αυτός που στέκεται τώρα και εκείνος που διανύει ακόμη τη θνητή ζωή κατά τον παρόντα χρόνο, θα ήταν ματαιότητα. Αν, λοιπόν, δεν επιφυλασσόταν στους ανθρώπους κάποια ελπίδα αθανασίας, και αιώνιας ζωής, καθώς και η βασιλεία των ουρανών, εύλογα θα θεωρούνταν ότι κάθε ζωντανός άνθρωπος είναι κάτι το μάταιο.

«Μακάριος είναι ο άνθρωπος του οποίου η ελπίδα είναι το όνομα του Κυρίου, και ο οποίος δεν έστρεψε το βλέμμα του σε ματαιότητες και ψευδείς μανίες». Αυτός που γνώρισε εμπειρικά τη χάρη του Θεού κηρύττει σε όλους τις ευεργεσίες που του έγιναν, και διατυπώνει μια καθολική κρίση με βάση όσα συνέβησαν στον ίδιο, διδάσκοντας ότι είναι δυνατόν όλοι οι άνθρωποι να επιτύχουν τα ίδια με αυτόν. Διότι, λέγει, δεν θα είμαι μακάριος μόνο εγώ που αξιώθηκα τέτοιων δωρεών· αντίθετα, η ίδια οδός προσφέρεται σε όλους, και όχι σε κάποιους ναι και σε άλλους όχι. Επομένως, καθένας που αναθέτει την ελπίδα του στον Θεό δεν θα εκπέσει από τον μακαρισμό, του οποίου αξιώθηκα και εγώ. Ματαιότητα δε και ψευδείς μανίες τυγχάνουν να είναι όλες οι φροντίδες για τα πρόσκαιρα και τα μάταια· επειδή «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης»· και όπως λεγόταν προηγουμένως: «Όμως τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε άνθρωπος που ζει»· και πάλι: «Όμως μάταια ταράζονται. Θησαυρίζει, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει». Ψευδείς δε μανίες είναι οι φροντίδες των πολλών που καταβάλλουν κόπο για πράγματα κενά και μάταια. Όπως ακριβώς συνετή μανία είναι η εξέγερση ενάντια στον παρόντα βίο, εξαιτίας της οποίας και οι προφήτες του Θεού θεωρούνταν από τους πολλούς ως εκστατικοί. Σεμνύνεται, όμως, για τέτοιου είδους έκσταση ο δίκαιος λέγοντας: «Εγώ όμως είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης»· και ο Απόστολος επίσης, έχοντας βιώσει το ίδιο, έλεγε: «Διότι, είτε βρεθήκαμε σε έκσταση, αυτό έγινε για τον Θεό, είτε σωφρονούμε, αυτό γίνεται για σας».

«Έως πότε θα επιτίθεστε εναντίον ανθρώπου, και θα φονεύετε όλοι εσείς;» και στον τριακοστό όγδοο ψαλμό: «Όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου, έγινα σαν κωφός και ταπεινώθηκα, και σιώπησα από τα αγαθά, και ο πόνος μου ανανεώθηκε·» και πάλι: «Από όλες τις ανομίες μου λύτρωσέ με· με παρέδωσες ως όνειδος στον άφρονα.» Και δες με ποιον τρόπο φανερώνει ότι και στις δύο περιπτώσεις έχει δοκιμαστεί σε κάποιον πειρασμό και έχει υποφέρει δεινά· γι' αυτό και ανέπεμψε αυτές τις φωνές. Και στον προκείμενο ψαλμό, προχωρώντας λέει: «Όμως μάταιοι είναι οι γιοι των ανθρώπων, ψευδείς οι γιοι των ανθρώπων στις ζυγαριές, ώστε να αδικούν όλοι μαζί από ματαιότητα·» και σε εκείνον επίσης ειπώθηκε ομοίως: «Όμως τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος·» και πάλι: «Όμως μάταιος είναι κάθε άνθρωπος·» τα οποία σε τίποτα δεν θα διέφεραν από το: «Όμως μάταιοι είναι οι γιοι των ανθρώπων, όλοι μαζί από ματαιότητα.» Ακόμη, επιπλέον αυτών, στον τριακοστό όγδοο θα έβρισκες να λέγεται το εξής: «Πράγματι ως εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος. Όμως μάταια ταράζονται. Θησαυρίζει, και δεν γνωρίζει για ποιον θα τα συγκεντρώσει.» Σύμφωνα με αυτά θα ήταν και τα όσα λέγονται στο προκείμενο κείμενο: «Μην ελπίζετε στην αδικία και μην επιθυμείτε αρπαγές· εάν ο πλούτος ρέει, μην του προσκολλάτε την καρδιά σας.» Και εσύ, εάν με την ησυχία σου παραβάλεις παράλληλα τις λέξεις που περιέχονται και στους δύο αναφερόμενους ψαλμούς, θα διαπιστώσεις ότι συνέχονται από ένα και το αυτό νόημα.

Προσκαλεί, λοιπόν, σαν σε σωτήριο λιμάνι, λέγοντας: «Ελπίσατε σε αυτόν, κάθε συναγωγή λαών»· ή, σύμφωνα με τον Ακύλα, «Να αναπαύεστε με αμεριμνησία σε αυτόν σε κάθε καιρό, λαέ». Εφόσον δε αμεριμνούν και ελπίζουν σε αυτόν, οφείλουν να εκθέτουν τους λογισμούς τους και να αποκαλύπτουν σε αυτόν, όπως ακριβώς σε έναν ιατρό, τα πάθη της ψυχής. Γι' αυτό προσθέτει: «Εκχύσατε ενώπιόν του τις καρδιές σας. Ο Θεός είναι βοηθός μας». Διότι, λέει, εφόσον έχετε βοηθό, να μην έχετε κανέναν ενδοιασμό, ούτε να υποκρύπτετε κάτι στις διάνοιές σας, αλλά, ανοίγοντας διάπλατα τα ταμεία της ψυχής, να αποκαλύπτετε τους λογισμούς που κρύβονται σε αυτήν, εμπιστευόμενοι τους εαυτούς σας στον μόνο αγαθό και ικανό να θεραπεύσει τα πάντα. «Όμως μάταιοι είναι οι υιοί των ανθρώπων, ψευδείς οι υιοί των ανθρώπων πάνω στη ζυγαριά, για να αδικήσουν οι ίδιοι από ματαιότητα όλοι μαζί». Και στον τριακοστό όγδοο ψαλμό ελέγετο: «Όμως τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος». Και πάλι: «Όμως μάταια ταράσσονται» και, «Βεβαίως ως εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος». Και εδώ τα προκείμενα λέγονται σε συμφωνία με εκείνα· μέσω αυτών διδασκόμαστε να ελπίζουμε μόνο στον Σωτήρα και Εκείνον να αναγνωρίζουμε ως βοηθό μας, επειδή όλοι οι υιοί των ανθρώπων, έστω και αν φαίνονται πως είναι άρχοντες, έστω και αν έχουν μεγάλη ισχύ στον βίο τους, είναι μάταιοι ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «ατμός», εφόσον μετά από λίγο θα γίνουν «σαν το χνούδι το οποίο σκορπίζει ο άνεμος από το πρόσωπο της γης».

Τέτοιος είναι ο βίος μας, αδελφοί, εμάς που ζούμε πρόσκαιρα· τέτοιο είναι το επίγειο παιχνίδι: το να ερχόμαστε στην ύπαρξη από την ανυπαρξία, και αφού υπάρξουμε να διαλυόμαστε. Είμαστε όνειρο που δεν διαρκεί, οπτασία που δεν μπορεί να κρατηθεί, πτήση πουλιού που περνά, πλοίο στη θάλασσα που δεν αφήνει ίχνος, σκόνη, ατμός, πρωινή δροσιά, άνθος που στην ώρα του φυτρώνει και στην ώρα του μαραίνεται. «Ο άνθρωπος, σαν το χόρτο είναι οι ημέρες του, σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει»· ορθά ο θείος Δαβίδ φιλοσόφησε για την αδυναμία μας, και πάλι με εκείνα τα λόγια: «Ανάγγειλέ μου την ολιγότητα των ημερών μου»· και ορίζει τις ανθρώπινες ημέρες με το μέτρο της σπιθαμής.

Ποιο γεωμετρικό σημείο είναι τόσο αδιαίρετο, ποιο από τα άτομα των Επικουρείων γίνεται τόσο ανεπαίσθητο στη ματαιότητα εκείνων που τα στοχάζονται και φθάνει τόσο κοντά στο μη ον, όσο η ανθρώπινη βραχύτητα, η οποία ισοδυναμεί με το τίποτα όταν κρίνεται σε σχέση με το παν; Όπως ακριβώς λέει και ο μέγας Δαβίδ, έχοντας εξετάσει καλά τη μηδαμινότητά μας, ότι «η υπόστασή μου είναι σαν ένα τίποτα ενώπιόν σου», μη λέγοντας ότι δεν είναι απολύτως τίποτα, αλλά ότι είναι όμοια με το μηδέν, υποδηλώνοντας μέσω της σύγκρισης προς το ανύπαρκτο αυτό που είναι καθ' υπερβολήν μικρό.

«Μίλησα με τη γλώσσα μου». Ο πιστός άνθρωπος επιζητεί μέσω της προσευχής προς τον Θεό να γνωρίσει το τέλος των ημερών του, ώστε να αγωνίζεται ενόψει της εξόδου, όπως ακριβώς και ο Παύλος: καλό είναι να αναχωρήσω και να είμαι μαζί με τον Χριστό. «Και τον αριθμό». Διότι αυτό επιθυμεί να γνωρίσει καθένας από τους δικαίους, προκειμένου να ξέρει πώς πρέπει να αγωνίζεται. «Ιδού παλαιστάς». Η παλαιστή είναι ένα ελάχιστο γυναικείο μέτρο στα υφάσματα, και λέει: τέτοιες έκανες τις ημέρες μου. Αναφέρεται δε στις ημέρες του πάθους πάνω στον σταυρό, το ότι δηλαδή έγινε ημέρα, έπειτα σκοτάδι, και έπειτα πάλι ημέρα. «Και η υπόστασις». Διότι ο Χριστός επέλεξε εκούσια πτωχεία. Με το «ενώπιον» εννοεί το θέλημα του Πατρός. «Πλην τα σύμπαντα». Δηλαδή κάθε άνθρωπος που δεν πίστεψε στην παρουσία του Χριστού και Θεού, διάγει τη ζωή του μάταια και εις κενόν.

ΣΤΟ ΠΡΟΦΗΤΙΚΟ ΡΗΤΟ ΠΟΥ ΛΕΕΙ, «Όμως μάταια ταράζεται κάθε ζωντανός άνθρωπος»· και περί ελεημοσύνης. α'. Ενθαρρύνει τον ψαρά και ο βαθύς κόλπος, όταν, ρίχνοντας το δίχτυ του και πιάνοντας μεγάλη ψαριά από τα πλάσματα της θάλασσας, τραβάει τη σαγήνη που καταπονείται από το βάρος· και τον κυνηγό το δάσος που τρέφει τα θηράματα, όταν, έχοντας εξερευνήσει τα βουνά και διασχίσει την κατάφυτη κορυφή, επιστρέφει με λαμπρή και πλούσια λεία. Αν λοιπόν για εκείνους που έχουν συνεπαρθεί από τα κέρδη και το κυνήγι είναι γλυκός ο κόπος τους για αυτά, πόσο μάλλον για τους αλιείς των εκκλησιαστικών κόλπων, για τους οποίους το κέρδος δεν είναι εφήμερο, ούτε επίγειο, αλλά είναι η ίδια η βασιλεία των ουρανών; Εμπρός λοιπόν, αγαπητέ, ας ανακρούσουμε το ψαλμικό μέλος της κιθάρας του Δαβίδ, και, στηλιτεύοντας σύμφωνα με τον Δαβίδ την ανθρώπινη ευτέλεια, ας πούμε: Όμως μάταια ταράζεται κάθε ζωντανός άνθρωπος. Ταράζεται, και στο τέλος χάνεται· ταράζεται, και πριν προλάβει να σταθεί καταποντίζεται· σαν φωτιά αναφλέγεται, και σαν καλαμιά αποτεφρώνεται· σαν θύελλα υψώνεται, και σαν σκόνη σωριάζεται στο έδαφος· σαν φλόγα αναζωπυρώνεται, και σαν καπνός διαλύεται· σαν άνθος ομορφαίνει, και σαν χόρτο ξηραίνεται· σαν νέφος εξαπλώνεται ψηλά, και σαν σταγόνα ελαττώνεται· σαν φούσκα διογκώνεται, και σαν σπίθα σβήνει· ταράζεται, και με την απληστία κερδίζει τη δυσωδία· ταράζεται, και αναχωρεί χωρίς να παίρνει τίποτα από την ταραχή του.

Ω, πόση είναι η τραγωδία της δικής μας ευτέλειας! Ω, πόσος είναι ο θρίαμβος της ανθρώπινης ευτέλειας! Ω, πόσα είπα, και τίποτα δεν βρήκα πιο ταιριαστό από την προφητική φωνή, η οποία λέει: «Όμως μάταια ταράζεται κάθε ζωντανός άνθρωπος!». Τέλος, δες, αγαπητέ, αν τα πράγματα των ανθρώπων δεν μιμούνται τη θάλασσα, αν ο βίος δεν εμπλέκεται στη δική της ταραχή, αν δεν κλυδωνιζόμαστε από τρικυμίες περισσότερο στην ξηρά από ό,τι στο υγρό στοιχείο, αν δεν συγκρουόμαστε μεταξύ μας σφοδρότερα από τους ανέμους, αν τα χρήματα, σαν καταιγίδες, δεν μας ωθούν σε σύγκρουση τον έναν εναντίον του άλλου, αν δεν περιφερόμαστε εδώ κι εκεί όπως μέσα στο σκοτάδι της θάλασσας. Αυτός άρπαξε τον αγρό εκείνου, κάποιος άλλος άρπαξε τους υπηρέτες του δείνα· και ο ένας σέρνει τον γείτονα στα δικαστήρια για το νερό, ενώ ο άλλος πολεμά με τον συγκάτοικό του για τον αέρα. Άλλοι εξάπτονται από οργή για μερικά μέτρα γης, και άλλοι καταπιέζουν ο ένας τον άλλον για κάποια οικοδομή· αυτός επιμένει πιεστικά να πάρει αυτά που δεν έδωσε· εκείνος προσφεύγει στα δικαστήρια για να μη δώσει πίσω αυτά που έλαβε. Ο ένας δείχνει απληστία με τους τόκους· ο άλλος πασχίζει να του αποστερήσει ακόμη και το κεφάλαιο· αυτός που στερείται, νιώθει οδύνη· εκείνος που ευπορεί, γεμίζει ταραχή· αυτός που δεν έχει, ονειδίζεται, και αυτός που έχει, γίνεται στόχος επιβουλής· αυτός που κατέχει αξιώματα, αντιμετωπίζεται με καχυποψία· αυτός που βρίσκεται στην εξουσία, μισείται· αυτός που έχει δύναμη, υφίσταται σκευωρίες.

Ψευδόμενοι ο ένας στον άλλον αναλώσαμε τους όρκους· γνωρίζουμε τον Θεό μόνο για να ορκιζόμαστε. Βʹ. Βλέποντας έτσι ο προφήτης τους πάντες βυθισμένους στα κακά, και οικτίροντας τον βίο, έλεγε: «Πλην μάταια ταράζεται κάθε ζωντανός άνθρωπος». Μόνο ο άνθρωπος ταράζεται, ω προφήτη; Μόνο το λογικό δημιούργημα κατηγορείται;

Στενάζει μαζί με τους ανθρώπους και η γη, η οποία δέχθηκε την κατάρα εξαιτίας μας· θρηνεί η θάλασσα, η οποία, αν και εξαρχής δημιουργήθηκε καλή από τον Θεό, μετά την αμαρτία κατέστη τάφος για πολλούς. Σκυθρωπάζει και ο ήλιος, καθώς φωτίζει εκείνους που δεν βλέπουν τον Δημιουργό του· τα άστρα μαζί με τη σελήνη στενάζουν, διότι, ενώ με την ειρηνική μεταξύ τους χορεία φανερώνουν τον ειρηνοποιό Θεό, δεν τους πείθουν. Ούτε και το γένος των ζώων μένει αστέναχτο· διότι όχι μόνο καταπονούνται για εμάς σε αναπόδραστη δουλεία, αλλά και σφάζονται μάταια στις γωνίες για χάρη των δαιμόνων. Ακούγεται από παντού ένας κοινός θρήνος της κτίσης, η οποία κλαίει την κατάσταση της παρούσας ζωής, την οποία εύστοχα ο προφήτης ονόμασε εικόνα· διότι λέει: τα σύμπαντα είναι ματαιότητα, κάθε άνθρωπος που ζει, «πράγματι σαν σε εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος». Και παρατήρησε την αλήθεια αυτού του λόγου, ερευνώντας με ακρίβεια την ανθρώπινη ζωή. Διότι, όπως ακριβώς σε μια εικόνα κάθεται μεν ένας βασιλιάς σε χρυσόπαστους θρόνους, και διάφορες πόλεις τού προσφέρουν δώρα μέσα στα χρώματα, και το χέρι του βασιλιά δέχεται τα προσφερόμενα, όλα όμως αυτά που φαίνονται είναι σκιά και σκηνικό, και όταν σχιστεί η σινδόνη (ο καμβάς), η μορφή ξεγυμνώνεται· με τον ίδιο τρόπο, και η ανθρώπινη φύση, ενθρονισμένη σε αυτόν τον βίο σαν κάποιος βασιλιάς μέσα σε εικόνα, δέχεται μεν τις προσφορές που της δίνονται από τη θάλασσα και τη γη σαν από κάποιες πόλεις· όταν όμως σχιστεί η ζωή της σαν άλλη σινδόνη, βλέπει όλη την ομορφιά του βίου να διαλύεται.

«Θυμήσου ότι με έπλασες από πηλό, και στη γη με επιστρέφεις πάλι.» «Εντούτοις τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος· πράγματι ο άνθρωπος πορεύεται ως εικόνα, όμως μάταια ταράζεται.» «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν.» «Τα πάντα προήλθαν από το χώμα, και τα πάντα θα επιστρέψουν στη γη.» «Ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο για την αφθαρσία, και τον έφτιαξε κατ' εικόνα της δικής Του αιωνιότητας.» «Εσύ που δημιούργησες τα πάντα με τον λόγο Σου και με τη σοφία Σου κατασκεύασες τον άνθρωπο, για να κυριαρχεί στα κτίσματα που δημιουργήθηκαν από Εσένα, και να κυβερνά τον κόσμο με οσιότητα και δικαιοσύνη, και να κρίνει με ευθύτητα.» «Είμαι και εγώ θνητός άνθρωπος, ίσος προς όλους και απόγονος του χωματένιου πρωτοπλάστου, και στην κοιλιά της μητέρας μου διαπλάστηκα ως σάρκα, συμπηγνυόμενος στο αίμα σε διάστημα δέκα μηνών, από σπέρμα ανδρός και από ηδονή που συνόδευσε τον ύπνο.»

ΤΙΤΛΟΣ Ιʹ. —Περί της ασταθούς και αβέβαιης κατάστασης των ανθρώπινων πραγμάτων· και με τι μοιάζει ο άνθρωπος και ο βίος του· και ότι τα παρόντα είναι μάταια και πιο αδύναμα από σκιά. «Προσήλυτοι και πάροικοι είστε ενώπιόν μου.» «Πάροικοι είμαστε ενώπιόν σου και προσωρινοί κάτοικοι, όπως όλοι οι πατέρες μας. Σαν σκιά είναι οι ημέρες μας πάνω στη γη.» «Γυμνός βγήκα από την κοιλιά της μητέρας μου, γυμνός και θα επιστρέψω εκεί. Ο βίος μου είναι πιο ελαφρύς και από τον λόγο.» «Σκιά είναι ο βίος μας πάνω στη γη.» «Ο θνητός που γεννιέται από γυναίκα είναι ολιγόβιος και γεμάτος οργή. Ή σαν το άνθος που αφού άνθισε έπεσε· χάθηκε σαν σκιά και δεν πρόκειται να σταθεί.» «Ο άνθρωπος είναι σήψη, και ο υιός του ανθρώπου σκουλήκι.» «Θεώρησα τον εαυτό μου χώμα και στάχτη.» «Εγώ είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος.» «Ιδού, σαν σπιθαμές όρισες τις ημέρες μου. Πάροικος είμαι κοντά σου και παρεπίδημος.» «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα.» «Θυμήθηκε ότι είναι σάρκα, πνοή που φεύγει και δεν επιστρέφει.» «Τα χρόνια μας τα περνούσαμε σαν ιστό αράχνης.» «Χάθηκαν σαν καπνός οι ημέρες μου.» «Οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι.» «Ο άνθρωπος παρομοιάστηκε με ματαιότητα, οι ημέρες μου περνούν σαν σκιά.» «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης.» «

Ταράζεται, και από τον πλούτο αποκομίζει μόνο τον βούρκο. Ταράζεται, για να κερδίσει τη δυσοσμία. Ταράζεται, και φεύγει χωρίς να λάβει τίποτα από την ταραχή του. Δικές του οι ταραχές, και άλλων οι τρυφές· δικοί του οι πόνοι, και άλλων οι θησαυροί· δικές του οι φροντίδες, και άλλων οι χαρές· δικές του οι θλίψεις, και άλλων οι απολαύσεις· δικές του οι αρπαγές, και άλλων οι ηδονές· δικές του οι κατάρες, και άλλων οι ανέσεις· εναντίον του οι στεναγμοί, και σε άλλους τα περισσεύματα· εναντίον του τα δάκρυα, και σε άλλους τα χρήματα. Αυτός κολάζεται στον άδη, και άλλοι συχνά ψάλλουν απολαμβάνοντας τα δικά του αγαθά· όμως, μάταια ταράζεται κάθε ζωντανός άνθρωπος. Ο άνθρωπος, το πρόσκαιρο δάνειο της ζωής, το αναπόφευκτο χρέος του θανάτου, το αδάμαστο κατά την προαίρεση ον, το αυτοδίδακτο πονηρό κατασκεύασμα, η αυθόρμητη επιβουλή, το επιδέξιο στην κακουργία, το πολυμήχανο στην αδικία, το έτοιμο για πλεονεξία, το ακόρεστο στην απληστία, το αλαζονικό πνεύμα, το μεγαλόστομο θράσος, η έπαρση που εύκολα κατασιγάζει, το ευάλωτο τόλμημα· ο αυθάδης πηλός, η υπερήφανη σκόνη, η γεμάτη έπαρση στάχτη, ο σπινθήρας που εύκολα σβήνει, η φλόγα που εύκολα μαραίνεται, το χνούδι που παρασύρεται εύκολα από τον αέρα, το ετοιμόφθορο φύλλο, το χόρτο που εύκολα ξεραίνεται, η χλόη που εύκολα νεκρώνεται, η φύση που διαρκώς αναλώνεται.

Αυτός που σήμερα απειλεί, και αύριο πεθαίνει· αυτός που σήμερα βρίσκεται στον πλούτο, και αύριο στον τάφο· αυτός που σήμερα φέρει διάδημα, και αύριο βρίσκεται στο μνήμα· αυτός που σήμερα περιστοιχίζεται από κόλακες, και αύριο από σκουλήκια· αυτός που σήμερα αναπαύεται σε θησαυρούς, και αύριο σε φέρετρα· αυτός που σήμερα υπάρχει, και αύριο δεν υπάρχει· αυτός που πριν από λίγο αλαζονευόταν, και μετά από λίγο θρηνείται· αυτός που στις επιτυχίες είναι ανυπόφορος, και στις δυστυχίες απαρηγόρητος· αυτός που αγνοεί τον ίδιο του τον εαυτό, και πολυπραγμονεί για όσα τον ξεπερνούν· αυτός που δεν γνωρίζει το παρόν, και φαντάζεται τα μέλλοντα· αυτός που από τη φύση του είναι θνητός, και εξαιτίας της έπαρσής του νομίζει ότι είναι αιώνιος. Το ευπρόσιτο κατάλυμα κάθε πάθους· το αδιάφορο παιχνίδι των πυρετών· το καθημερινό γυμναστήριο των συμφορών· το πρόθυμο πανδοχείο κάθε λύπης. Ω, πόσο μεγάλη είναι η τραγωδία της δικής μας ευτέλειας! Πόσος είναι ο θρίαμβος της ανθρώπινης αδυναμίας! Ω, πόσα είπα! Δεν βρήκα τίποτα πιο ταιριαστό από την προφητική φωνή που λέει: «Όμως, ταράσσεται κάθε ζωντανός άνθρωπος»· πιο άχρηστα και από έναν νεκρό είναι τα μεγαλεία του παρόντος βίου.

Η απληστία τυραννεί, η πλεονεξία δυναστεύει, το ψεύδος υπεραίρεται· η εμπιστοσύνη μεταξύ των ανθρώπων εξαφανίστηκε, η αλήθεια εγκατέλειψε τη γη· η φιλία έχει περιοριστεί μόνο γύρω από το τραπέζι, και κάποιοι έχουν χάσει ακόμη και την ίδια τους τη δύναμη· οι προσφωνήσεις έχουν γεμίσει με καχυποψία. Έτσι λοιπόν, ενώ όλοι μας βρισκόμαστε σε ταραχή μέσα στα δεινά, ο προφήτης, αποδοκιμάζοντας αυτόν τον βίο, αναφωνεί λέγοντας: «Όμως μάταια ταράζεται κάθε ζωντανός άνθρωπος». ΤΙΤΛΟΣ Ζ΄. Περί βιαίου και εκβιαστού. «Μην ανακόπτεις με τη βία το ρεύμα του ποταμού». «Να καθοδηγείς το βόδι που θέλει». «Όχι αναγκαστικά, αλλά εκούσια». Αυτό που είναι εξαναγκασμένο και παρά φύση, διαρκεί για λίγο, και μάλιστα με βία και δυσκολία, και πολύ γρήγορα διαλύεται στα στοιχεία από τα οποία συντέθηκε.

Οι δρόμοι υπόκεινται σε διόδια· τα ύδατα εξουσιάζονται· ο αέρας υποβάλλεται σε κραυγές. Φλύαροι, φοροεισπράκτορες και τελώνες καταδυναστεύουν τις πόλεις. Οι πλούσιοι λιώνουν από τις φροντίδες· οι δανειστές μαραζώνουν από τις μέριμνες· οι άρπαγες ταράζουν τον βίο· οι φιλάργυροι καταπονούν τα δικαστήρια· οι συκοφάντες πουλούν το ψέμα· οι κερδοσκόποι εμπορεύονται τις συμφορές, και λέγοντας ψέματα ο ένας στον άλλον καταναλώσαμε τους όρκους, γνωρίζοντας τον Θεό μόνο για να ορκιζόμαστε. Η γη πλέον δεν μπορεί να βαστάξει τα δεινά. Ο αέρας έχει μολυνθεί μέχρι τον ίδιο τον αιθέρα. Έτσι, λοιπόν, ενώ όλοι μας παραδερνόμαστε μέσα στα κακά, ο προφήτης, αποστρεφόμενος αυτήν τη ζωή, αναφωνεί λέγοντας: Όμως μάταια ταράζεται κάθε ζωντανός άνθρωπος. Μόνο ο άνθρωπος ταράζεται, ω προφήτη; Ή μόνο η λογική κτίση κατηγορείται, ω προφήτη;

Και φέρνοντας στη μνήμη μου τον θάνατο, «μίλησα με τη γλώσσα μου». «Κάνε μου γνωστό, Κύριε, το τέλος μου και τον αριθμό των ημερών μου, πόσος είναι, για να γνωρίσω» πόσο υπόλοιπο ζωής μου έχει απομείνει και να φροντίσω για τα τελευταία. «Ιδού, σαν παλάμες έθεσες τις ημέρες μου», δηλαδή όσο μια σπιθαμή, «και η ύπαρξή μου» κατά τον βίο αυτόν είναι «σαν ένα τίποτα ενώπιόν σου».

Ο ψαλμός είναι γενικότατος, χρήσιμος σε καθέναν που προαιρείται να τον οικειοποιηθεί. Διότι βεβαίως το Άγιο Πνεύμα δεν τα υπέδειξε αυτά διά στόματος του Δαβίδ μόνο προς τον Δαβίδ, αλλά και προς όλους εμάς. «Όμως τα πάντα είναι ματαιότητα, και κάθε άνθρωπος που ζει» με αμέλεια. «Ασφαλώς ως εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος, όμως μάταια ταράζεται». Διότι παρέρχεται, λέει, σαν σκιά, και για ποιον λόγο ταράζεται ώστε να πλουτίσει και να δοξαστεί πρόσκαιρα, «θησαυρίζοντας και μη γνωρίζοντας για ποιον τα συγκεντρώνει. Και τώρα ποια είναι η προσδοκία μου;» δηλαδή, τι μου έχει απομείνει; «δεν είναι ο Κύριος; και η υπόσταση» της ζωής μου «βρίσκεται σε εσένα. Από όλες τις ανομίες μου λύτρωσέ με, με παρέδωσες ως ονειδισμό στον άφρονα», δηλαδή, επέτρεψες να εμπλακώ. «Εγώ όμως κώφευσα χωρίς να ανοίξω το στόμα μου, επειδή εσύ έκανες» αυτήν την οικονομία και την παραχώρηση. Αλλά· «Απομάκρυνε από εμένα τις μάστιγές σου· διότι από τη δύναμη του χεριού σου εγώ εξέλιπα», δηλαδή, παραχωρήθηκε να παραδοθώ σε πειρασμούς. «Με ελέγχους για την ανομία παιδαγώγησες τον άνθρωπο».

Είδες σοφία και σύνεση και ακαταίσχυντο φρόνημα; Είδες πώς στηλίτευσε τα διανοήματα της καρδιάς του και τον μόχθο και όλα τα έργα του; Είδες πώς τα πιο ωραία έργα του και τα σπουδάγματα που έγιναν με πολλή σοφία και σύνεση τα αποκάλεσε λαμπρώς μάταια; «Ματαιότης», λέει, «ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Δεν είπε «τα πάντα ματαιότης» για να ψέξει τα κτίσματα του Θεού (όπως και πριν από αυτόν ο πατέρας του έλεγε ότι τα σύμπαντα είναι ματαιότητα και εντελώς μάταιος είναι κάθε ζωντανός άνθρωπος), αλλά επειδή λόγω της παράβασης της θείας εντολής και ο ίδιος ο άνθρωπος έγινε μάταιος, και μαζί με αυτόν λοιπόν και ολόκληρος ο ανθρώπινος βίος έγινε μάταιος και φθαρτός, και δικαιολογημένα λοιπόν αναφωνεί «ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». «Εγώ», λέει, ο «Εκκλησιαστής» (Εκκλησιαστής λέγεται επειδή συγκεντρώνει τους πάντες σε σύναξη και μιλάει προς όλους καθολικά) «έγινα βασιλιάς του Ισραήλ στην Ιερουσαλήμ· και έδωσα την καρδιά μου στο να αναζητήσω και να εξετάσω με σοφία όλα όσα γίνονται κάτω από τον ουρανό», δηλαδή όλα όσα υπάρχουν στη γη, όσα βλέπει ο ήλιος και ο ουρανός, «και είδα όλα τα έργα που έχουν γίνει κάτω από τον ήλιο, και ιδού τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος».

Διότι τι είναι πιο αδύναμο από εμάς ή από ποιους δεν υποφέρουμε πιο οδυνηρά, εφόσον και το πιο ελαφρύ και πρόχειρο από όλα, η ελπίδα, χάθηκε από εμάς, έφυγε, αποκόπηκε; Ή μάλλον ας αναθέσουμε τα δικά μας στον Θεό, ο οποίος είναι βοηθός των ταπεινών, δύναμη των αδυνάτων, προστάτης των ασθενών, σκεπαστής των απεγνωσμένων, πατέρας των απελπισμένων, τροφός των πεινασμένων, και ανακαινίζει τις ημέρες όσων έχουν μαραθεί σαν τα φύλλα, και ο οποίος αποστρέφει μεν το πρόσωπό του με σύντομο θυμό, αλλά σπλαγχνίζεται με αιώνιο έλεος, ο οποίος βεβαίως εξουσιάζει τη ζωή και τον θάνατο και έχει θέσει τις ανθρώπινες ημέρες ίσες με μια σπιθαμή και την υπόστασή μας ως ένα τίποτα. Εσένα μεν μόλις τώρα σε μετέφερε από τα εγκόσμια, ενώ εμάς προνόησε να μας παραλάβει αργότερα· μακάρι δε αυτό να γίνει σε εύθετο χρόνο, και ας πούμε και σε κατάλληλο τόπο (διότι το να περιφερόμαστε σαν σκηνίτες μας κάνει να ευχόμαστε και αυτό), και ούτε απροετοίμαστους, ούτε ποιμαινόμενους από τον θάνατο, όπως εκείνους που έχουν τεθεί στον άδη σαν πρόβατα, αλλά κατασκηνώνοντας σε τόπο χλόης και τρεφόμενοι σε ύδωρ αναπαύσεως και επιστρέφοντας την ψυχή στις τρίβους της κεκρυμμένης εν Χριστώ ζωής, της μακάριας και αιώνιας.

Αναλογιζόμενος λοιπόν αυτά, και στρέφοντας αυτούς τους λογισμούς πάνω κάτω, πείστηκε να δείχνει μετριοπάθεια σε όλα, και να προσέχει την ταπεινοφροσύνη περισσότερο από τα άλλα· και να θεωρεί την υπόστασή του, κατά τον Δαβίδ, ως ένα τίποτα ενώπιον του Θεού, αποδίδοντας μόνο στον Θεό όλα του τα άριστα προσόντα και όσα θα του έδιναν αφορμή να χαίρεται. Έπειτα, γι' αυτά όχι μόνο να μην προσδοκά στεφάνια, αλλά αντίθετα να θεωρεί ότι έχει χρέος, και να νομίζει ότι οφείλει ευγνωμοσύνη γι' αυτά, εφόσον προέρχονται από Εκείνον. Η δε έλευση του Θεού στους ανθρώπους, και το ότι υπέφερε τα πάνδεινα για εμάς και πέθανε, ποια υπερβολή φιλανθρωπίας και ταπεινοφροσύνης δεν θα προκαλούσε σε εκείνον που θα τα έφερνε στη μνήμη του; Αναλογιζόμενος μάλιστα και τις ευεργεσίες που έγιναν προσωπικά στον ίδιο, τον προετοίμασε να διάκειται τόσο μετριοπαθώς, ώστε, αποδιώχνοντας από την ψυχή του την κακίστη και ολέθρια υπερηφάνεια, να κυριαρχήσει πάνω στον θυμό, τη λύπη και σε οποιοδήποτε πάθος, ή μάλλον να τα μεταμορφώσει και να τα πείσει να ακολουθούν το πρέπον· και να λυπείται για όσα έπρεπε να λυπείται, να χαίρεται με όσα προπάντων έπρεπε να χαίρεται, ενώ τον θυμό και την ορμή της οργής να τα στρέφει εναντίον των πανουργιών του Βελίαρ· προς δε τους συνανθρώπους του να συμπεριφέρεται με τόση πραότητα, ώστε να μπορέσει να πολιτευθεί σύμφωνα με το θέλημα της καρδιάς του Θεού, και μαζί με τον Δαβίδ να γίνει τέτοιος.

Τι σημαίνει λοιπόν το ότι η κτίση αποφεύγει την κυριαρχία του ανθρώπου; Διότι λέει: «η κτίση υποτάχθηκε στη ματαιότητα όχι με τη θέλησή της». Σε ποια ματαιότητα; Από τη στιγμή που ο άνθρωπος απομακρυνθεί από τον Θεό, αυτό ονομάζεται ματαιότητα. Άκουσε τον Δαβίδ που ψάλλει: «τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος»· μάταιος είναι κάθε άνθρωπος που εγκαταλείπει τον Θεό και επιδιώκει τα μάταια.

Διότι η κτίση ντρεπόταν να αναγνωρίζει ως κύριό της και να υπηρετεί αυτόν που έγινε αιχμάλωτος λόγω της παράβασης, βλέποντάς τον να έχει γίνει δούλος της αμαρτίας· αλλά ο Κτίστης διέταξε να μην αρνηθεί τον παραβάτη, αλλά να επιδεικνύει την άφθονη χάρη του κοινού Δεσπότη και το αμετάβλητο της ευεργεσίας Του, υποσχόμενος στην κτίση ότι, καθώς θα ανακαινίζεται και θα ελευθερώνεται ο φθαρμένος και αιχμαλωτισμένος άνθρωπος, θα ανακαινιστεί και η ίδια, σαν να έλεγε: «Έπεσε η εικόνα και ολίσθησε εξαιτίας της παράβασης και φθείρεται εξαιτίας της παρακοής. Ανέξου να υπηρετήσεις τη φθορά του φθαρμένου, ώστε, όταν ανακαινίσω αυτόν, την εικόνα μου, τον φθαρμένο άνθρωπο, μαζί με αυτόν να ανακαινίσω και εσένα την κτίση και να σε κάνω σύνθρονη της δόξας του· συμπαρασύρθηκες στην ταλαιπωρία του, θα συναναστηθείς στη δόξα του». Και τι σημαίνει το ότι η κτίση αποφεύγει την κυριαρχία του ανθρώπου; Διότι λέει: «Η κτίση υποτάχθηκε στη ματαιότητα όχι με τη θέλησή της». Σε ποια ματαιότητα; Από τη στιγμή που ο άνθρωπος απομακρυνθεί από τον Θεό, ονομάζεται ματαιότητα. Άκουσε τον Δαβίδ που ψάλλει: «Όμως, απόλυτη ματαιότητα είναι κάθε ζωντανός άνθρωπος». Κάθε άνθρωπος που εγκαταλείπει τον Θεό και επιδιώκει μάταια πράγματα, είναι μάταιος.