Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 39:5

Μακάριος είναι ο άνθρωπος του οποίου η ελπίδα είναι το όνομα του Κυρίου, και ο οποίος δεν έστρεψε το βλέμμα του σε ματαιότητες και σε ψευδείς μανίες. Ονομάζει μακάριο μόνο εκείνον που έχει εναποθέσει την ελπίδα του στον Θεό, και όχι εκείνον που περισπάται από τις βιοτικές μέριμνες, οι οποίες είναι και μανία και ψεύδος. [Η ελπίδα του. Έπειτα, προτρεπτικά, προσθέτει και το εξής: Πραγματικά μακάριος, λέει, είναι αυτός που είχε ως μόνη του ελπίδα τον Θεό, και δεν έστρεψε το βλέμμα του στις επιδιώξεις του παρόντος βίου, οι οποίες είναι ματαιότητες, και ψευδείς μανίες, και μάταιες φροντίδες. Η δε κατάσταση του παρόντος βίου είναι σώφρων μανία, εξαιτίας της οποίας και οι προφήτες έδιναν στους πολλούς την εντύπωση ότι βρίσκονται σε έκσταση· γι' αυτήν σεμνύνεται και ο δίκαιος λέγοντας: Είπα κατά την έκστασή μου.] Πολλά είναι τα θαυμάσια που έκανες εσύ, Κύριε ο Θεός μου. Όσα έπραξες, λέει, κατά τον καιρό της θείας Οικονομίας, είναι πολλά και θαυμάσια, τα οποία και σε άλλους ανήγγειλα. Η δε αναγγελία τους, λέει, διέδραμε ολόκληρη την οικουμένη, ώστε αυτοί που πίστεψαν να ξεπεράσουν κάθε αριθμό.

Όταν ο Χριστός, ο Νυμφίος, επιδείξει τη στοργή Του, όταν στενάξει με στεναγμό, τότε πάλι εκείνη θα κατακρίνει τον εαυτό της, τότε θα μεταμεληθεί βαθύτατα και η μετάνοιά της θα είναι ανωφελής. Αλλά ας μην πείθουν μόνο το γένος των γυναικών να τηρεί την αγνεία του, αλλά και οι άνδρες ας μην επιδεικνύουν ραθυμία, αλλά να πείθονται να αγιάζουν τα δικά τους σώματα, ψάλλοντας κατ' αυτόν τον τρόπο τα εξής από τις Θείες Γραφές: «Μακάριος ο άνθρωπος του οποίου η ελπίδα είναι το όνομα του Κυρίου», και το: «Μακάριοι οι άμωμοι», και το: «Ο άγαμος μεριμνά τα του Κυρίου», και το: «Μακάριοι οι εγκρατείς, διότι σε αυτούς θα μιλήσει ο Θεός», και το ότι: «η φθορά δεν πρόκειται να κληρονομήσει την αφθαρσία», και το ότι: «εκείνος που σπέρνει στο πνεύμα θα θερίσει ζωή αιώνια», και το ότι: «όσοι ζουν σαρκικά δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό», και ότι είναι «ευπρεπές» και εξασφαλίζει «απερίσπαστη αφοσίωση στον Κύριο», και το ότι: «είναι καλό για τον άνθρωπο να παραμένει έτσι», καθώς και εκείνο που λέχθηκε στον προφήτη Ιερεμία από τον Κύριο, ότι: «μην πάρεις γυναίκα και δεν θα γεννηθεί σε σένα υιός ούτε θυγατέρα σε τούτον τον τόπο», και εκείνο που λέχθηκε στον προφήτη Ησαΐα από τον Κύριο που λέγει ότι: «ας μην λέει ο ευνούχος, ότι εγώ είμαι ξύλο ξηρό».

Διότι κάπου είπε ο Θεός δια της φωνής του Ησαΐα σχετικά με τα έθνη, στο βιβλίο του Ησαΐα: «Θα οδηγήσω τυφλούς σε οδό την οποία δεν γνώρισαν, και θα τους κάνω να βαδίσουν σε τρίβους που δεν ήξεραν.» Λέγει δε και στους Ιουδαίους ο Χριστός: «Εγώ είμαι το φως.» Αλλά εστάλη από τον Πατέρα και για να ανοίξει τα μάτια των τυφλών. Θα δουν λοιπόν, δηλαδή θα αναβλέψουν, και τα εξής. <Μακάριος ο άνθρωπος, του οποίου ελπίδα είναι το όνομα του Κυρίου, κ.λπ.> (I f. 201) Εμείς είμαστε πάντως αυτοί που αξιωθήκαμε έναν τέτοιον μακαρισμό· διότι ονομαστήκαμε Χριστιανοί· και αυτό είναι το καλό όνομα που επικλήθηκε σε εμάς. Εάν δε κάποιος ήθελε, επιπλέον όσων ειπώθηκαν, να αποκαλέσει την ελληνική λατρεία ματαιότητα και ψευδείς μανίες, καθώς και όσα θεωρούνται από αυτούς τίμια, εννοώ δηλαδή κάθε μορφή μαντείας, ή και όλες τις ετεροδιδασκαλίες, δεν θα έσφαλλε ως προς το πρέπον.

Μακάριος είναι ο άνθρωπος του οποίου η ελπίδα είναι το όνομα του Κυρίου, και ο οποίος δεν απέβλεψε σε ματαιότητες και σε ψευδείς μανίες.

«Μακάριος είναι ο άνθρωπος του οποίου η ελπίδα είναι το όνομα του Κυρίου, και ο οποίος δεν έστρεψε το βλέμμα του σε ματαιότητες και ψευδείς μανίες». Αυτός που γνώρισε εμπειρικά τη χάρη του Θεού κηρύττει σε όλους τις ευεργεσίες που του έγιναν, και διατυπώνει μια καθολική κρίση με βάση όσα συνέβησαν στον ίδιο, διδάσκοντας ότι είναι δυνατόν όλοι οι άνθρωποι να επιτύχουν τα ίδια με αυτόν. Διότι, λέγει, δεν θα είμαι μακάριος μόνο εγώ που αξιώθηκα τέτοιων δωρεών· αντίθετα, η ίδια οδός προσφέρεται σε όλους, και όχι σε κάποιους ναι και σε άλλους όχι. Επομένως, καθένας που αναθέτει την ελπίδα του στον Θεό δεν θα εκπέσει από τον μακαρισμό, του οποίου αξιώθηκα και εγώ. Ματαιότητα δε και ψευδείς μανίες τυγχάνουν να είναι όλες οι φροντίδες για τα πρόσκαιρα και τα μάταια· επειδή «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης»· και όπως λεγόταν προηγουμένως: «Όμως τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε άνθρωπος που ζει»· και πάλι: «Όμως μάταια ταράζονται. Θησαυρίζει, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει». Ψευδείς δε μανίες είναι οι φροντίδες των πολλών που καταβάλλουν κόπο για πράγματα κενά και μάταια. Όπως ακριβώς συνετή μανία είναι η εξέγερση ενάντια στον παρόντα βίο, εξαιτίας της οποίας και οι προφήτες του Θεού θεωρούνταν από τους πολλούς ως εκστατικοί. Σεμνύνεται, όμως, για τέτοιου είδους έκσταση ο δίκαιος λέγοντας: «Εγώ όμως είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης»· και ο Απόστολος επίσης, έχοντας βιώσει το ίδιο, έλεγε: «Διότι, είτε βρεθήκαμε σε έκσταση, αυτό έγινε για τον Θεό, είτε σωφρονούμε, αυτό γίνεται για σας».

Αυτά συντάχθηκαν εν τάχει για σένα, φίλε Δημήτριε, σχετικά με όσα τέθηκαν, και είναι σύντομα, λόγω της πίεσης του χρόνου. Διότι έπρεπε μάλλον, λέγοντας λίγα, να προλάβουμε την πρόσκληση, παρά μακρηγορώντας, να υστερήσουμε ως προς την ανάγκη και να αποτύχουμε στην προσπάθειά μας. Ωστόσο, είναι αρκετά —εφόσον βέβαια δεν επιθύμησες ανθρώπινη ημέρα ούτε απέβλεψας σε ματαιότητες και σε ψευδείς μανίες— για να στηρίξουν εκείνον που κλονίζεται και να αποκρούσουν τους λογισμούς της αμφιβολίας.

Έτσι, ποτέ ο υιός της αλήθειας δεν παρέκκλινε από την αλήθεια· και μόνη του ελπίδα ήταν ο Θεός, από τον Οποίο προέρχονται οι χάριτες των ελπίδων που επιφυλάσσονται για τους αξίους. Διότι, μελετώντας το ψαλμικό ρητό σε όλη του τη ζωή με λόγια και με έργα, έλεγε: «Σε Αυτόν ήλπισε η καρδιά μου, και βοηθήθηκα». Επειδή κατ' αυτόν τον τρόπο ήλπισε στον Κύριο, το έλεος θα τον περικυκλώσει. Και η πεποίθησή του σε Αυτόν τον παρομοιάζει με το όρος Σιών· αλλά και καθιστά αυτόν που την κατέχει μέτοχο του ύψιστου μακαρισμού, όπως μπορεί κανείς να διδαχθεί από τους ίδιους τους προφήτες, με τον Δαβίδ να λέει: «Μακάριος ο άνθρωπος, του οποίου η ελπίδα είναι το όνομα του Κυρίου». Τον δε Ιερεμία: «Ευλογημένος ο άνθρωπος που έχει την πεποίθησή του στον Κύριο, και ο Κύριος θα είναι η ελπίδα του· και θα είναι σαν το δέντρο που θάλλει κοντά στα νερά, και που απλώνει τις ρίζες του προς την υγρασία». Και τον Ησαΐα: «Ο Κύριος είναι ο Βασιλιάς μας, ο Κύριος είναι ο Σωτήρας μας, Αυτός θα μας σώσει».

Εάν, λοιπόν, η κατώτερη κτίση, η οποία φθάνει μέχρι τα αισθητήριά μας, υπερβαίνει τα μέτρα της ανθρώπινης γνώσης, πώς Εκείνος που συγκρότησε τα πάντα μόνο με το θέλημά Του βρίσκεται εντός της δικής μας αντιληπτικής ικανότητας; Ματαιότητα είναι αυτά και ψευδής μανία, όπως λέει ο προφήτης, το να νομίζει κανείς ότι του είναι δυνατή η πλήρης κατανόηση των ακατάληπτων. Έτσι μπορεί να δει κανείς μικρά νήπια, τα οποία, εξαιτίας της άγνοιας της ηλικίας τους, παίζουν και ταυτόχρονα ενεργούν με σοβαρότητα. Διότι πολλές φορές, όταν μια ηλιακή ακτίνα εισχωρήσει προς αυτά από το παράθυρο, γεμάτα χαρά για την ομορφιά της, ορμούν προς αυτό που βλέπουν και φιλονικούν για να κρατήσουν στο χέρι τους την ακτίνα, και μαλώνουν μεταξύ τους και προσπαθούν να αδράξουν το φως, νομίζοντας ότι έχουν εγκλωβίσει τη λάμψη κλείνοντας τα δάχτυλά τους· αλλά, όταν λυθεί το πλέξιμο των δακτύλων τους, η σύλληψη της ακτίνας που ξεγλιστρά μέσα από τα χέρια τους προκαλεί το γέλιο και το χειροκρότημα των νηπίων.

Εις το τέλος· ψαλμός του Δαβίδ. Όσα επρόκειτο να συμβούν στο τέλος σχετικά με την παρουσία του Χριστού, τα προέβλεψαν οι προφήτες [μιλώντας μέσω του Αγίου Πνεύματος]. «Υπομένων»: Ο Χριστός υπέμεινε τα του πάθους, αλλά και όσοι έζησαν με υπομονή αποκτούν παρρησία στη δόξα. «Και εισήκουσε»: Διότι ο Αδάμ, καυχώμενος έναντι των δαιμόνων, βροντοφώναξε αυτά κατά την παρουσία του Χριστού. «Και ανήγαγε»: Ο Χριστός, αφού αναστήθηκε από τον τάφο, συνανέστησε τον Αδάμ από τον άδη, δηλαδή από τον λάκκο, τον οποίο του έσκαψαν οι δαίμονες μέσω της παρακοής (μέσω της ανομίας που προήλθε από την παρακοή), ελευθερώνοντάς τον από τη λάσπη του βούρκου της αμαρτίας (ανομίας). «Και έστησε»: Εννοεί τον Χριστό, ο οποίος στάθηκε πάνω στον σταυρό στον βράχο του Γολγοθά. «Και κατηύθυνε»: Αφού εγκατέστησε τον άνθρωπο στην οδό της αλήθειας, που είναι ο Χριστός, ώστε να μην περιπλανάται πλέον εδώ και εκεί από την απάτη του διαβόλου. «Και ενέβαλε»: Αφού δίδαξε στον άνθρωπο το νέο άσμα [νέο ύμνο στον Θεό μας], αυτό που ακολουθεί την παρουσία της χάριτος, το μυστικό, το οποίο ο Σωτήρας δίδαξε στους μαθητές. «Ύμνο στον Θεό»: Τον ύμνο των αγγέλων, τον οποίο ψάλλουν: Άγιος, άγιος, άγιος, Κύριος Σαβαώθ. «Θα δουν πολλοί»: Διότι τα έθνη, βλέποντας και ακούγοντας την πρωτόγνωρη λατρεία, κυριευμένα από φόβο, έσπευσαν προς επιστροφή, ενδυναμωμένα από την ελπίδα. «Μακάριος ο ανήρ»: Διότι, αφού αξιώθηκαν της πίστεως και των θείων μυστηρίων, έπλεξαν για τον εαυτό τους μακαρισμό.

«Μακάριος είναι ο άνθρωπος που έχει την ελπίδα του στο όνομα του Κυρίου και δεν έστρεψε το βλέμμα του σε ματαιότητες και ψεύτικες μανίες». Πράγματι, αποτελεί ματαιότητα και φοβερή μανία το να παραβλέπει κανείς τους νόμους του Θεού για χάρη μάταιων και ψεύτικων πραγμάτων, και να εκπίπτει από τον Θεό και από τα αγαθά Του. Και μέχρις αυτό το σημείο, ο Δαβίδ ψάλλει αυτά τα λόγια για τον εαυτό του και για όλους εμάς. Από εδώ και πέρα, όμως, δανειζόμενος το στόμα του Χριστού, λέει: «Πολλά είναι τα θαυμάσια που έκανες Εσύ, Κύριε και Θεέ μου, και στους διαλογισμούς Σου δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να Σου ομοιωθεί. Και εγώ τα ανήγγειλα και τα λάλησα, και πλήθυναν τόσο που ξεπερνούν κάθε αριθμό». Ο Υιός λέει προς τον Πατέρα: «Πολλά θαυμάσια έκανες μέσω εμού, του ενυπόστατου Λόγου Σου: τον ουρανό, τη γη, τη θάλασσα και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά, τα όσα έγιναν στην Αίγυπτο και στην Ερυθρά Θάλασσα, τον βράχο που ανέβλυσε νερό και το καμίνι που δρόσισε, καθώς και όλα τα παρόμοια με αυτά».