Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 39:6

Μακάριος είναι ο άνθρωπος του οποίου η ελπίδα είναι το όνομα του Κυρίου, και ο οποίος δεν έστρεψε το βλέμμα του σε ματαιότητες και σε ψευδείς μανίες. Ονομάζει μακάριο μόνο εκείνον που έχει εναποθέσει την ελπίδα του στον Θεό, και όχι εκείνον που περισπάται από τις βιοτικές μέριμνες, οι οποίες είναι και μανία και ψεύδος. [Η ελπίδα του. Έπειτα, προτρεπτικά, προσθέτει και το εξής: Πραγματικά μακάριος, λέει, είναι αυτός που είχε ως μόνη του ελπίδα τον Θεό, και δεν έστρεψε το βλέμμα του στις επιδιώξεις του παρόντος βίου, οι οποίες είναι ματαιότητες, και ψευδείς μανίες, και μάταιες φροντίδες. Η δε κατάσταση του παρόντος βίου είναι σώφρων μανία, εξαιτίας της οποίας και οι προφήτες έδιναν στους πολλούς την εντύπωση ότι βρίσκονται σε έκσταση· γι' αυτήν σεμνύνεται και ο δίκαιος λέγοντας: Είπα κατά την έκστασή μου.] Πολλά είναι τα θαυμάσια που έκανες εσύ, Κύριε ο Θεός μου. Όσα έπραξες, λέει, κατά τον καιρό της θείας Οικονομίας, είναι πολλά και θαυμάσια, τα οποία και σε άλλους ανήγγειλα. Η δε αναγγελία τους, λέει, διέδραμε ολόκληρη την οικουμένη, ώστε αυτοί που πίστεψαν να ξεπεράσουν κάθε αριθμό.

Έχει γραφτεί, λοιπόν, για κάποιους ότι: «Εγκαθίδρυσαν μανία στον οίκο του Κυρίου»· και με τη λέξη μανία εννοεί τη μαντεία. Διότι, λέει, τόλμησαν μερικοί από τον Ισραήλ να λαλούν όσα προέρχονται από την καρδιά τους, και όχι από το στόμα του Κυρίου· και εμφανίστηκαν πάρα πολλοί ψευδοπροφήτες ανάμεσά τους. Αλλά θα ήταν ίσως υποφερτό, εάν κάτι τέτοιο είχε τολμηθεί στα τεμένη των ειδώλων· επειδή όμως συνέβη μέσα στον ίδιο τον οίκο του Κυρίου, πώς να μην είναι πάρα πολύ βαρύ; <Πολλά έκανες εσύ, Κύριε και Θεέ μου, τα θαυμάσιά σου, κ.τ.λ.> (A f. 220, B f. 145 b, I f. 202. Κυρίλλου και Θεοδωρήτου) Κατά μία άλλη έννοια όμως, θα το κατανοήσεις και ως εξής: Όσα έπραξες, λέει, στον καιρό της θείας οικονομίας, είναι πολλά και θαυμαστά· αυτά τα ανήγγειλα και στους άλλους, και η αγγελία διέτρεξε ολόκληρη την οικουμένη. Υμνούν με αυτά τον Σωτήρα των πάντων Χριστό, και σχεδόν αποδεικνύουν ως αληθινό οι σεσωσμένοι μέσω της πίστεως στον Χριστό, ότι έλαβαν άσμα καινό, και τον ύμνο που του ταιριάζει. Διότι ιδού, λέει ότι πολλά είναι τα θαυμάσια που έχουν γίνει από αυτόν, και ότι τα τερατουργήματα που έγιναν υπερβαίνουν κάθε αριθμό, καθώς και όσα οικονόμησε η δική του πρόνοια, τα γεγονότα στην Αίγυπτο, στην έρημο, επί Ιησού, επί Σαμουήλ, και τα ακόμη παλαιότερα από αυτά, τα γεγονότα επί Αβραάμ και των πατριαρχών που προήλθαν από αυτόν, για να μην τα αναφέρω ένα προς ένα· αλλά αυτό που έχει γίνει τώρα είναι θαυμαστότερο από όλα αυτά.

Διότι δεν κατεργάστηκες τη σωτηρία ενός μόνο ανδρός, ούτε ενός έθνους, αλλά όλων των εθνών. Και αφού κατέπαυσες τη νομική λατρεία, η οποία συμβάδιζε με την ασθένεια των Ιουδαίων, έδωσες τη νέα χάρη, η οποία νομοθετεί τη λογική λατρεία, διά της οποίας οι τυφλοί στην καρδιά δέχτηκαν το θείο και νοητό φως, έμαθαν να βαδίζουν ορθά όσοι παλαιότερα χώλαιναν, και έγινε καθαρή η γλώσσα όσων δυσκολεύονταν να μιλήσουν, τα αυτιά των κωφών άκουσαν, καταργήθηκε ο θάνατος, εξαλείφθηκε δε και η αμαρτία όλων, ανέλαμψε η χάρη της αφθαρσίας. Και όλα αυτά ανορθώθηκαν διά του Χριστού. Γι' αυτό λένε ότι έκανε πάρα πολλά θαυμάσια. (Αυτόθι.) Όμως με τους δικούς του διαλογισμούς κανείς δεν μπορεί να εξομοιωθεί. Ποιοι άραγε υπήρξαν οι διαλογισμοί του Θεού και η έντεχνη φροντίδα του για εμάς; Ενώ ήταν Θεός κατά φύση, έγινε άνθρωπος και παρέμεινε αυτό που ήταν. Και ποια ήταν η αφορμή του να γίνει όμοιος με εμάς, θα το σαφηνίσει λέγοντας ο ιερουργός των μυστηρίων του: «Επειδή τα παιδιά συμμετείχαν σε αίμα και σάρκα, και ο ίδιος παρομοίως μετείχε σε αυτά, ώστε διά του θανάτου να καταργήσει αυτόν που έχει το κράτος του θανάτου, δηλαδή τον διάβολο, και να απαλλάξει όλους αυτούς που εξαιτίας του φόβου του θανάτου ήταν διά βίου υποκείμενοι στη δουλεία.» Αυτά, λέει, τα ανήγγειλα και τα μίλησα μαρτυρώντας, ότι βρίσκονται πέρα από κάθε λόγο. Αυτά βρίσκουμε ότι έπραξαν οι άγιοι απόστολοι και ευαγγελιστές.

Πολλά έκανες εσύ, Κύριε, ο Θεός μου, τα θαυμάσιά σου. Εκείνος που έχει κατανοήσει την πολυποίκιλη σοφία του Θεού τόσο στο σύνολο των κτισμάτων όσο και στα επιμέρους, τόσο στα αισθητά όσο και σε εκείνα που θεωρούνται με τη διάνοια, φτάνοντας σε έκπληξη για την υπερμεγέθη δύναμη του Θεού των όλων, θα μπορούσε να πει: Πολλά έκανες εσύ, Κύριε, ο Θεός μου, τα θαυμάσιά σου. Αλλά και αφού εξετάσει τους λόγους της καθολικής πρόνοιας, σύμφωνα με τους οποίους διοικεί τα σύμπαντα, και έπειτα διαπιστώσει ότι αυτοί είναι ακατάληπτοι, θα προσθέσει λέγοντας: Και ως προς τους διαλογισμούς σου, δεν υπάρχει κανείς που θα εξομοιωθεί μαζί σου. Τέτοιος ήταν εκείνος που έλεγε: Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως του Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!

Στα προκείμενα όμως, ο Δαβίδ στον κατάλληλο καιρό πρόφερε αυτά τα λόγια, έχοντας μάθει στην πράξη ότι σώθηκε με κάποιον νέο τρόπο, αυτόν μέσω της υπακοής στα θεία λόγια. Διότι παλαιότερα, διά του Μωυσέως, δινόταν η εντολή να προσφέρονται θυσίες και ολοκαυτώματα για τις αμαρτίες· τώρα όμως παραδίδεται νέος τρόπος σωτηρίας, αυτός χωρίς θυσίες και ολοκαυτώματα. Διδάσκει, επίσης, ότι υπάρχουν αμέτρητα φάρμακα σωτηρίας, τα οποία η χάρη του Θεού δώρισε στους ανθρώπους. Και δεν είναι δυνατόν ούτε να εκφραστεί επαξίως, ούτε να συλληφθεί με τον νου το πλήθος των διαλογισμών του Θεού. Ο δε Σύμμαχος λέει: «Πάμπολλα έκανες εσύ, Κύριε ο Θεός μου, τα θαυμαστά σου έργα, και τους διαλογισμούς σου για εμάς δεν είναι δυνατόν να τους εκθέσει κανείς ενώπιόν σου». Έπειτα, αντί του «Τα ανήγγειλα και τα μίλησα, πληθύνθηκαν περισσότερο από την άμμο», πάλι ο Σύμμαχος το ερμήνευσε με αυτόν τον τρόπο: «Εάν τα αναγγέλλω και τα κηρύττω, είναι περισσότερα από όσα μπορούν να διηγηθούν».

Ο μεν προηγούμενος ψαλμός, λοιπόν, προέτρεπε τα έθνη να χειροκροτήσουν και να αλαλάξουν προς τον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως, και να Του ψάλουν, διότι ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης· και να ψάλουν με σύνεση, επειδή βασίλευσε επί των εθνών. Έπρεπε, όμως, αυτοί που έλαβαν την εντολή να τα πράξουν αυτά, να διδαχθούν και τον τρόπο του αλαλαγμού και τον ίδιο τον ψαλμό σαν από κάποιον δάσκαλο· γι' αυτό, αναγκαστικά, ο παρών λόγος τα διδάσκει αυτά. Εκπαιδεύονται, λοιπόν, τα έθνη, τα οποία έχουν μεταστραφεί από την αθεΐα στη θεϊκή διδασκαλία, να θεολογούν για τον Κύριό τους και να λένε: «Μέγας είναι ο Κύριος και σφόδρα αινετός»· ή «και σφόδρα υμνητός», σύμφωνα με τους άλλους. Θα κατανοήσεις δε πώς ονομάζεται μέγας, αν σηκώσεις το βλέμμα σου στον ουρανό και παρατηρήσεις προσεκτικά ολόκληρο τον κόσμο, σύμφωνα με τον Ησαΐα που λέει: «Υψώστε τα μάτια σας και δείτε ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά»· διότι από το μέγεθος και την καλλονή των κτισμάτων αναγνωρίζεται αναλογικά ο δημιουργός. Δεν είναι μέγας κατά το σωματικό μέγεθος, αλλά κατά την ακατάληπτη δύναμη, καθώς και κατά τη σοφία, την αγαθότητα, την ανεξικακία, τη φιλανθρωπία, και κατά τις υπόλοιπες θεϊκές δυνάμεις που νοούνται σε Αυτόν· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Και με τους διαλογισμούς Σου κανείς δεν πρόκειται να ομοιωθεί».

Και δεν απέβλεψε: Διότι τα έθνη, αφού συνήλθαν πνευματικά, κατακρίνουν τη μάταιη μανία των ειδώλων, κατανοώντας ότι τα δικά τους είναι ψευδή. Πολλά έκανες: Διότι ποιος είναι ικανός να εξιχνιάσει τη βουλή του Θεού, την οποία συνέλαβε για τον άνθρωπο; αναφωνεί ο προφήτης γεμάτος έκπληξη. Και στους διαλογισμούς: Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ή ποιος έγινε σύμβουλός Του ή ποιος εξιχνίασε το μυστήριο της οικονομίας; Ανήγγειλα: Ο Χριστός λέει: Μίλησα και δίδαξα επί της γης την αιώνια ζωή· πληθύνθηκαν δε οι πιστοί πέρα από κάθε αριθμό, ώστε να μην μπορούν να αριθμηθούν. Θυσία: Τις νομικές θυσίες των Ιουδαίων· διότι τις βδελύχθηκε ο Χριστός ως απρεπείς και ανωφελείς. Σώμα όμως: Αφού σαρκώθηκε ο Κύριος (ο Χριστός) και έδωσε το δικό Του σώμα προς πνευματική απόλαυση στους ανθρώπους. Ολοκαύτωμα: Διότι μετά την έλευση του Κυρίου καταργήθηκαν οι νομικές θυσίες, αφού προσέφερε τον εαυτό Του ως θυσία για εμάς. Τότε είπα: Ιδού, ο Χριστός ήρθε στον κόσμο με σάρκα. Σε κεφαλίδα βιβλίου: Δηλαδή, σε κάθε βιβλίο έχουν γραφτεί τα σχετικά με την ενανθρώπησή μου. Για να πράξω: Όπως ο ίδιος λέει: Γι' αυτό ήρθα, για να πράξω το θέλημα του Πατέρα μου που με έστειλε. Και τον νόμο: Διότι στο μέσο της κοιλίας κάθε ανθρώπου ενέβαλε τον νόμο της χάριτος, δηλαδή στην ψυχή· διότι κοιλία είναι η ψυχή. Ευαγγελίστηκα: Δηλαδή, παγκοσμίως δίδαξα για τη βασιλεία των ουρανών.

Αν και δεν έχει μιλήσει καθόλου ακόμη, ωστόσο λέει με τον νου του εκείνο που έχει ήδη ειπωθεί. Τι είναι αυτό που έχει ήδη ειπωθεί; Έχοντας αναλογιστεί, λέγει, τη συμφορά, και την ιουδαϊκή τραγωδία, και εκείνη την πανωλεθρία, και την ολοκληρωτική ερήμωση, δεν απελπίστηκα για τη μεταβολή προς το καλύτερο, αλλά και ήλπισα σε αυτήν, και την εξήγγειλα, και μίλησα γι' αυτήν. Διότι και στους προηγούμενους ψαλμούς μίλησα εκτενώς περί αυτής· μίλησα δε και την εξήγγειλα, διδασκόμενος από την πίστη.

Αρκούσε, λοιπόν, αυτό που προείπα, για να μας αποδείξει ότι ούτε θυσίες, ούτε ολοκαυτώματα, ούτε οι λοιποί καθαρμοί, ούτε κανένα άλλο στοιχείο της ιουδαϊκής πολιτείας πρόκειται να επανέλθει· η απόδειξη, δηλαδή, ότι ο ναός δεν πρόκειται ποτέ πια να ανοικοδομηθεί. Διότι, όπως ακριβώς επειδή αυτός δεν υπάρχει τώρα, όλα έχουν καταργηθεί, και αν ακόμη φαίνεται ότι τελείται κάτι, αυτό τολμάται παράνομα, έτσι, εφόσον ο λόγος απέδειξε ότι ο ναός ποτέ δεν θα επανέλθει στο οικείο του σχήμα, έχει συναποδειχθεί και τούτο: ότι ούτε η υπόλοιπη λατρεία θα επανέλθει ξανά στην πρότερη κατάσταση, ούτε θα υπάρξει πλέον ιερέας ή βασιλιάς. Διότι, εάν σε όσους κατάγονταν από το σπέρμα τους, ακόμη και αν ήταν ιδιώτες, δεν επιτρεπόταν να υπηρετούν αλλοεθνείς, πολύ περισσότερο δεν ήταν θεμιτό ο ίδιος ο βασιλιάς να υποτάσσεται σε άλλους. Όμως, επειδή ο αγώνας και η μέριμνά μας δεν είναι μόνο να αποστομώσουμε εκείνους, αλλά και να καταστήσουμε σοφότερη τη δική σας αγάπη, εμπρός ας αποδείξουμε το ίδιο πράγμα από άλλη πλευρά, δηλαδή ότι και τα των θυσιών και τα της ιεροσύνης τους έχουν πλέον παύσει, ώστε να μην επανέλθουν ποτέ ξανά στο πρότερο καθεστώς. Ποιος, λοιπόν, τα λέει αυτά; Ο θαυμαστός και μέγας προφήτης Δαβίδ. Διότι αυτός, φανερώνοντας ότι από τις θυσίες η μεν παλαιά πρόκειται να αποβληθεί, η δε νέα να εισαχθεί, έλεγε τα εξής: «Πολλά έκανες, Εσύ, Κύριε και Θεέ μου, τα θαυμάσιά Σου, και ως προς τους διαλογισμούς Σου δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να εξομοιωθεί με Εσένα· τα απήγγειλα και τα λάλησα».

Πρόσεξε τη σοφία του προφήτη. Αφού είπε, «Πολλά θαυμάσια έπραξες εσύ, Κύριε ο Θεός μου», και έχοντας εκπλαγεί από τη θαυματουργία του Θεού, δεν αναφέρει τίποτα απολύτως για την ορατή σε εμάς κτίση, για τον ουρανό και τη γη και τη θάλασσα και το νερό και τη φωτιά, ούτε για εκείνα τα παράδοξα θαύματα που συνέβησαν στην Αίγυπτο, ούτε για κάποια άλλα παρόμοια σημεία, αλλά ποια λέει ότι είναι τα θαυμαστά; «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες». Τι λες; Πες μου· αυτό είναι το παράδοξο και θαυμαστό;

Όχι, λέει· διότι βέβαια δεν είδε μόνο αυτό, αλλά, έχοντας κατανοήσει άνωθεν με προφητικούς οφθαλμούς την προσέλευση των εθνών, και πώς εκείνοι που ήταν προσηλωμένοι στους θεούς, και λάτρευαν λίθους, και βρίσκονταν σε κατάσταση αθλιότερη από τα άλογα ζώα, ξαφνικά ανέβλεψαν και επέγνωσαν τον Δεσπότη των πάντων, και αφού εγκατέλειψαν τη μιαρή λατρεία των δαιμόνων, λάτρευαν τον Θεό καθαρά και αναίμακτα· και ακόμη, έχοντας αντιληφθεί ότι όχι μόνο εκείνοι, αλλά και οι Ιουδαίοι που βρίσκονταν σε ατελέστερη κατάσταση, αφού εγκατέλειψαν τη λατρεία που γινόταν μέσω θυσιών, ολοκαυτωμάτων και των άλλων σωματικών τύπων, οδηγήθηκαν και αυτοί στη δική μας φιλοσοφία· και έχοντας αναλογιστεί την άφατη φιλανθρωπία του Θεού που υπερβαίνει κάθε νου, και έχοντας εκπλαγεί από την τόσο μεγάλη μεταβολή των πραγμάτων, και για το πώς τα αναμόρφωσε, και πώς έκανε τους ανθρώπους από δαίμονες αγγέλους, και εισήγαγε πολιτεία άξια των ουρανών (όλα αυτά δε έγιναν με την κατάργηση της παλαιάς θυσίας και την εισαγωγή μίας άλλης, εκείνης που επιτελείται μέσω του σώματος του Χριστού), γεμάτος έκπληξη και θαυμασμό έλεγε: Πολλά έκανες εσύ, Κύριε ο Θεός μου, τα θαυμάσιά σου.

Και το ότι ολόκληρη αυτή την προφητεία την προλέγει εκ μέρους του Χριστού, αφού είπε: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας», πρόσθεσε: «Σώμα όμως ετοίμασες για εμένα»· λέγοντας «σώμα» εννοεί το Δεσποτικό, την κοινή θυσία που έγινε υπέρ της οικουμένης, η οποία καθάρισε τις ψυχές μας, και κατέλυσε τις αμαρτίες, και έσβησε τον θάνατο, και άνοιξε τους ουρανούς, και μας υπέδειξε πολλές και μεγάλες ελπίδες, και προετοίμασε όλα τα υπόλοιπα. Αυτά ακριβώς γνωρίζοντας και ο Παύλος, αναφωνούσε λέγοντας: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!» Όλα αυτά λοιπόν προβλέποντας έλεγε: «Πολλά έκανες εσύ, Κύριε ο Θεός μου, τα θαυμάσιά σου». Έπειτα, αφού είπε εκ μέρους του Χριστού ότι «Ολοκαυτώματα και θυσίες περί αμαρτίας δεν ευαρεστήθηκες», πρόσθεσε: «Τότε είπα, ιδού έρχομαι». Τότε· πότε; Όταν είναι ο καιρός των τελειότερων διδαγμάτων· διότι τα μεν ατελέστερα έπρεπε να τα μάθουν μέσω των δούλων του, τα δε υψηλότερα και εκείνα που υπερβαίνουν την ανθρώπινη φύση, από τον ίδιο τον νομοθέτη. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Αφού πολυμερώς και πολυτρόπως μίλησε παλαιά ο Θεός στους πατέρες μας μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού, τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, και μέσω του οποίου δημιούργησε τους αιώνες».

«Μακάριος είναι ο άνθρωπος που έχει την ελπίδα του στο όνομα του Κυρίου και δεν έστρεψε το βλέμμα του σε ματαιότητες και ψεύτικες μανίες». Πράγματι, αποτελεί ματαιότητα και φοβερή μανία το να παραβλέπει κανείς τους νόμους του Θεού για χάρη μάταιων και ψεύτικων πραγμάτων, και να εκπίπτει από τον Θεό και από τα αγαθά Του. Και μέχρις αυτό το σημείο, ο Δαβίδ ψάλλει αυτά τα λόγια για τον εαυτό του και για όλους εμάς. Από εδώ και πέρα, όμως, δανειζόμενος το στόμα του Χριστού, λέει: «Πολλά είναι τα θαυμάσια που έκανες Εσύ, Κύριε και Θεέ μου, και στους διαλογισμούς Σου δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να Σου ομοιωθεί. Και εγώ τα ανήγγειλα και τα λάλησα, και πλήθυναν τόσο που ξεπερνούν κάθε αριθμό». Ο Υιός λέει προς τον Πατέρα: «Πολλά θαυμάσια έκανες μέσω εμού, του ενυπόστατου Λόγου Σου: τον ουρανό, τη γη, τη θάλασσα και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά, τα όσα έγιναν στην Αίγυπτο και στην Ερυθρά Θάλασσα, τον βράχο που ανέβλυσε νερό και το καμίνι που δρόσισε, καθώς και όλα τα παρόμοια με αυτά».

Βίος και πολιτεία, ομολογία και μερική διήγηση των θαυμάτων του εν αγίοις πατρός ημών Κλήμεντος, επισκόπου Βουλγάρων, η οποία συγγράφηκε από τον αγιώτατο και αοίδιμο αρχιεπίσκοπο της Πρώτης Ιουστινιανής και πάσης Βουλγαρίας, κύριο Θεοφύλακτο, ο οποίος διετέλεσε στην Κωνσταντινούπολη μαΐστωρ των ρητόρων. Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, ελάτε και θα σας διηγηθώ, όλοι όσοι φοβάστε τον Θεό, ώστε να γνωρίσει η άλλη γενεά, οι υιοί που θα γεννηθούν, και ο λαός που δημιουργείται να αινέσει τον Κύριο. Αυτά βέβαια είπε ο Δαβίδ, και εμείς μαζί με αυτόν σήμερα. Διότι πρέπει η θεία μεγαλοσύνη να διηγείται πάντοτε και προς όλους, όχι μόνο για τούτο, ότι δηλαδή δεν υπάρχει αριθμός στην αίνεση του Θεού, όπως πιστεύουμε, αφού όσα και αν εξαγγείλουμε ή μιλήσουμε, αυτά που παραλείπονται είναι πολλαπλάσια από κάθε αριθμό. αλλά διότι και σε εκείνους που είναι πιο ράθυμοι και νυστάζουν ως προς την εργασία του καλού, η μεγαλοπρέπεια των θαυμασίων του Θεού που κηρύττεται γίνεται αφορμή για αφύπνιση.