Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 39:7

Για το ότι ο Θεός κατασκεύασε τα δημιουργήματα του κόσμου, άκουσε τον προφήτη που λέει στον Θεό για το φως και τον ήλιο: «Δική σου είναι η ημέρα και δική σου είναι η νύχτα, εσύ κατασκεύασες το φως και τον ήλιο». Και για το ότι κατασκεύασε και τα αυτιά, λέει ο προφήτης στον Θεό: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες, αλλά αυτιά κατασκεύασες για εμένα». Επειδή, λοιπόν, κατέλυσαν τα θεατρικά ακροατήρια των αυτιών, όχι αποκόπτοντας τα μέλη, αλλά καταλύοντας την υπακοή, «διότι αυτά που εσύ κατασκεύασες, αυτοί τα γκρέμισαν, από στόμα νηπίων και θηλαζόντων κατασκεύασες αίνο», κατασκεύασες τα πόδια των αγίων σαν των ελαφιών. Αλλά επειδή οι ασεβείς απέρριψαν και τους αίνους προς εσένα —διότι «δεν είναι ωραίος ο αίνος στο στόμα του ασεβούς»— και καταπόνησαν τους δρόμους προς εσένα με αβατότητες, «αυτά που εσύ κατασκεύασες αυτοί τα γκρέμισαν»· και επειδή αυτά που γκρέμισαν δεν θέλησαν να τα οικοδομήσουν, «θα τους γκρεμίσεις και δεν πρόκειται να τους οικοδομήσεις. Ο δε δίκαιος τι έπραξε;» Τι; Αφού αθέτησε την εντολή του Θεού, κατηγόρησε τον εαυτό του.

Όμως εννόησα, Δέσποτα, γιατί οι αμαρτωλοί όρμησαν σε πόλεμο εναντίον των δικαίων; 〈Διότι αυτά που εσύ κατήρτισες εκείνοι τα γκρέμισαν,〉 όχι καταστρέφοντας τα μέρη του κόσμου, αλλά καταστρέφοντας τα ίδια τους τα αυτιά με την ανυπακοή. Ότι δε κατήρτισε και τα αυτιά, το λέει ο προφήτης στον Θεό: 〈Θυσία και προσφορά δεν θέλησας, αυτιά όμως κατήρτισες για εμένα.〉

Γι' αυτόν τον λόγο επικαλέστηκαν τον Θεό του Ιακώβ, τον αληθινό Θεό, τον υπάρχοντα, τον ζωντανό, τον επουράνιο, για να μην πουν πάλι οι Ισραηλίτες χορεύοντας όπως στην έρημο: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, οι οποίοι σε ανέβασαν από τη γη της Αιγύπτου». Ή επειδή έλεγε προς τον αλλόφυλο ο Δαβίδ: «Εσύ έρχεσαι προς εμένα με ρομφαία και με δόρυ και με ασπίδα· εγώ όμως έρχομαι προς εσένα στο όνομα του Κυρίου της παρατάξεως του Ισραήλ», σε συμφωνία με τον Δαβίδ οι προφήτες προσεύχονται: «Είθε να σε υπερασπιστεί το όνομα του Θεού του Ιακώβ. Είθε να θυμηθεί κάθε θυσία σου», όχι αυτήν που γίνεται δι' αιμάτων· διότι για αυτές ο ίδιος ο Δαβίδ έλεγε στον Θεό: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας».

«Θυσία και προσφορά δεν θέλησας, σώμα όμως μου ετοίμασες». Από το σημείο αυτό εισάγεται το πρόσωπο του Χριστού να ομιλεί προς τον Πατέρα. Επειδή, λέγει, θυσία και προσφορά δεν θέλησας, ούτε βέβαια ευδόκησας στα ολοκαυτώματα τα σύμφωνα με τον νόμο· ήλθα λαμβάνοντας σώμα, το οποίο εσύ ο ίδιος μου ετοίμασες.

Διότι, όπως ήδη έχουμε προαναφέρει, δεν υπέμεινε τον σταυρό για χάρη μας παρά τη θέλησή του. Επειδή ο ίδιος προσέφερε τον εαυτό του ως άγιο θύμα στον Θεό και Πατέρα, εξαγοράζοντας τη σωτηρία όλων με το ίδιο του το αίμα. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε έλεγε και στα ευαγγελικά κηρύγματα: «Για χάρη τους εγώ αγιάζω τον εαυτό μου». Και λέγοντας «αγιάζω» σε αυτήν την περίπτωση, εννοεί «προσφέρω» και «αφιερώνω»· διότι άγιο είναι αυτό που προσφέρεται ως θυσία στον Θεό. Το ότι δε δεχόταν τη σφαγή υπέρ όλων ελεύθερα από κάθε καταναγκασμό εκ μέρους οποιωνδήποτε, θα το κατανοήσουμε πάλι όταν ακούμε στους Ψαλμούς να λέει προς τον Θεό και Πατέρα: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας, σώμα όμως ετοίμασες για μένα· σε ολοκαυτώματα και θυσίες για αμαρτίες δεν ευαρεστήθηκες, τότε είπα: Ιδού έρχομαι, στην αρχή του βιβλίου είναι γραμμένο για μένα, για να κάνω το θέλημά σου, ω Θεέ». Βλέπεις πώς οικειοθελώς προχωρά στο πάθος υπέρ όλων; Διότι «Ιδού έρχομαι», λέει, δεν έχω αιχμαλωτιστεί από την καταναγκαστική βία κάποιου άλλου. Διαφεύγει λοιπόν προς το παρόν το θράσος των αρχόντων, φυλάσσοντας το πάθος για τον κατάλληλο καιρό, και επιδεικνύοντας σε όλα άκρως θεοπρεπή παρρησία.

Και θα μαρτυρήσει γράφοντας ο πάνσοφος Παύλος για τον Θεό και Πατέρα, ότι: «Τον ίδιο Του τον Υιό δεν λυπήθηκε, αλλά για χάρη όλων μας Τον παρέδωσε, για να μας χαρίσει μαζί με Αυτόν τα πάντα.» Και ο Ίδιος πάλι κάπου λέει μέσω της λύρας του Ψαλμωδού προς τον Πατέρα και Θεό στους ουρανούς: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες, σώμα όμως ετοίμασες για μένα.

Προσθέτοντας δε, «Ότι δεν έχεις ανάγκη από τα αγαθά μου», έδειξε το ανώφελο της νομικής λατρείας. Διότι αγαθά εδώ ονόμασε τις θυσίες που προσφέρονταν σύμφωνα με τον Νόμο, τις οποίες φαίνεται να μην αποδέχεται· επειδή ο λόγος της πίστεως τις καταργεί. «Μήπως θα φάω κρέατα ταύρων και θα πιω αίμα τράγων;» Και πάλι: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες, αλλά μου ετοίμασες σώμα.» Δες δε ότι το απροσδεές ανήκει μόνο στον Θεό· ενώ οι άλλοι που ονομάζονται κύριοι έχουν ανάγκη από όσα τους προσφέρουν οι υφιστάμενοί τους, όπως από τη γεωργική εργασία των υπηρετών, από την οικοδομή και από τα άλλα. Αυτό λοιπόν και ο Χριστός το θέτει ως τεκμήριο ότι ο Πατέρας είναι αληθινά Κύριος, ότι δηλαδή δεν έχει ανάγκη από τα αγαθά που προσφέρονται από αυτόν, δηλαδή από τη σάρκα του, την Εκκλησία. Και βέβαια, έστω κι αν ο Υιός προσεύχεται, έστω κι αν δακρύζει, έστω κι αν παρακαλεί, ο Πατέρας δεν έχει ανάγκη από τέτοια αγαθά· διότι γνωρίζοντας τα πάντα, ούτε από προσευχή έχει ανάγκη, ούτε χρειάζεται προφητικούς λόγους. <«Στους αγίους που βρίσκονται στη γη του.»> (C f. 26. b.) Αγίους, λέει, εννοεί αυτούς που έχουν αγιαστεί εν Πνεύματι· και γη, την Εκκλησία του Χριστού.

Και λοιπόν, ο πάνσοφος Ιωάννης, εκτός από τα θαύματα που ανέφερε, βρίσκεται να προσθέτει: «Υπάρχουν δε και πολλά άλλα, τα οποία έπραξε ο Ιησούς, τα οποία δεν είναι γραμμένα σε αυτό το βιβλίο· και μάλιστα αν γράφονταν, νομίζω ότι ούτε ο ίδιος ο κόσμος δεν θα χωρούσε τα βιβλία που θα γράφονταν.» Επειδή γνωρίζουμε εν μέρει και προφητεύουμε εν μέρει· και δεν είμαστε ικανοί να διηγηθούμε πλήρως ούτε τα δόγματα σχετικά με τον Χριστό, ούτε τα θαύματα· αλλά, έστω κι αν είναι πολλά αυτά που έχουν ειπωθεί, αποδεικνύεται ότι αυτό που περισσεύει και δεν έχει ειπωθεί είναι περισσότερο. Διότι τα έργα του Χριστού ξεπερνούν κάθε αριθμό, είτε επειδή από τη φύση τους δεν μπορούν να αριθμηθούν, είτε επειδή λόγω του πλήθους τους υπερβαίνουν τη φύση του αριθμού. <Θυσία και προσφορά δεν θέλησας, αλλά μου ετοίμασες σώμα.> (A f. 220 b, B f. 146, I f. 202 b) Στεφανωμένος με προφητική χάρη, εκείνος που συνέθεσε τον προκείμενο ψαλμό, σαν από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς του εκφέρει αγαθούς λόγους, οι οποίοι δεν θα ήταν αταίριαστοι στο πρόσωπο του μονογενούς Υιού του Θεού, ο οποίος ενδύθηκε την ομοιότητα με εμάς, σαρκώθηκε και ενανθρώπησε, και έλαβε τη μορφή του δούλου.

Διότι, όπως ήδη προαναφέραμε, μέσω της λατρείας του Νόμου, η οποία δεν διέθετε τίποτε άλλο παρά μόνο τύπους και σκιές, δεν ήταν εφικτό να αποπλυθούν οι μολυσμοί της φαυλότητας, δηλαδή της αμαρτίας. Γι' αυτό ο Ίδιος για εμάς και υπέρ ημών, ο Λόγος του Θεού Πατρός, αφού έγινε άνθρωπος παραμένοντας αυτό που ήταν, δηλαδή Θεός, παρέδωσε το ίδιο Του το σώμα στον θάνατο, για να εξαγοράσει εμάς, που ήμασταν υποταγμένοι στον θάνατο και τη φθορά, με το δικό Του αίμα. Και γι' αυτό είπε κάπου, δια της φωνής του Δαβίδ, προς τον εν τοις ουρανοίς Πατέρα και Θεό: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας, ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ευαρεστήθηκες, αλλά μου ετοίμασες σώμα. Τότε είπα, ιδού έρχομαι. Στην αρχή του βιβλίου έχει γραφτεί για εμένα, θέλησα να κάνω, ω Θεέ, το θέλημά σου.» Πρόσεξε λοιπόν, πρόσεξε ότι λέει σαφώς: «Αλλά μου ετοίμασες σώμα.» Διότι ήταν και είναι ασώματος, ως Θεός. Έπειτα πώς αγνόησες, Ιουδαίε, την τόσο απόρρητη και σεπτή οικονομία; Πώς δεν αποδέχθηκες Αυτόν που σαρκώθηκε για εσένα, τον ασώματο; Αυτόν που από οικονομία κατέβηκε στα μέτρα της ανθρωπότητας, τον υπεράνω όλης της κτίσης; Αυτόν που φόρεσε τη δική σου φτώχεια, Εκείνον που πλουτίζει τους επουράνιους; Αυτόν που έλαβε μορφή δούλου, τον Κύριο των όλων; Αλλά ίσως ως προς αυτό να πεις: Φαινόταν ως άνθρωπος όμοιος με εμάς.

Ανεβαίνει δε ως οσμή ευωδίας στον Θεό και Πατέρα διά του ιδίου του σώματός του, το οποίο λέγεται ότι ο ίδιος έλαβε από τον Πατέρα, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί στους Ψαλμούς εκ μέρους του: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας, αλλά σώμα ετοίμασες για εμένα, ολοκαυτώματα και θυσίες περί αμαρτίας δεν τα ευαρεστήθηκες. Τότε είπα: Ιδού, έρχομαι. Στην κεφαλίδα του βιβλίου έχει γραφτεί για εμένα: Να πράξω το θέλημά σου θέλησα». Το ότι δε τα στοιχεία από την ιστορία που προεκθέσαμε πολύ σωστά θα αναχθούν στον Χριστό, το μαρτυρεί πάλι ο ίδιος λέγοντας κάπου: «Στην κεφαλίδα του βιβλίου έχει γραφτεί για εμένα». Διότι βιβλίο πενταμερές είναι ολόκληρο το σοφότατο σύγγραμμα του Μωυσή.

Θα μπορούσε κανείς να πει ότι, αφού ασθενήσαμε με την αμαρτία του κόσμου στο πρόσωπο του Αδάμ, γίναμε εν Χριστώ θυσία πνευματική και ευώδης προς τον Θεό και Πατέρα, καλή και ευπρόσδεκτη, και πολύ ανώτερη από τη σκιά του νόμου. Απαρχή δε δική μας είναι ο Χριστός, και αυτός εγκαινίασε για εμάς την οδό· διότι έτσι λέει κάπου ο Δαβίδ στο βιβλίο των Ψαλμών προς τον εν ουρανοίς Πατέρα και Θεό: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας, αλλά σώμα κατασκεύασας για εμένα. Σε ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ευαρεστήθηκες. Τότε είπα: Ιδού έρχομαι, για να κάνω, ω Θεέ, το θέλημά σου, αυτό βουλήθηκα». Και αυτά πάλι μπορεί κανείς να τα παρατηρήσει και από τα γεγραμμένα στο Λευιτικό. Έχουν δε ως εξής: «Εάν προσφέρεις θυσία από τα πρώτα γεννήματα στον Κύριο, θα προσφέρεις νέα ψημένα στάχυα κοπανισμένα στον Κύριο, και θα προσφέρεις τη θυσία των πρώτων γεννημάτων, και θα ρίξεις πάνω της λάδι, και θα τοποθετήσεις πάνω της λιβάνι. Είναι θυσία. Και θα αναπέμψει ο ιερέας το μνημόσυνό της από τα κοπανισμένα στάχυα μαζί με το λάδι, και όλο το λιβάνι της, είναι προσφορά δια πυρός στον Κύριο». 2. Είναι λοιπόν πολύ σαφές το νόημα του γράμματος, και δεν θα χρειαζόταν κανέναν κόπο, όπως νομίζω, προκειμένου να μπορέσει, εννοώ, κανείς να το κατανοήσει με λεπτομέρεια. Πλην όμως θα πω το εξής: Χίδρα ονομάζονται τα άλευρα από τους σπόρους. Μέσα δε από τους τύπους αυτούς προσλαμβάνεται το μυστήριο του Χριστού.

Διότι, επειδή είναι ασώματος ως Θεός, βρίσκεται οπωσδήποτε έξω από κάθε δυνατότητα πάθους. Επειδή όμως, σύμφωνα με τη δική Του φωνή, η οποία ακούστηκε μέσω της λύρας του Ψαλμωδού, Του ετοιμάστηκε σώμα από τον Πατέρα, ήλθε ενσώματος για να εκτελέσει το θέλημά Του. Αυτό δε ήταν η μέσω του τιμίου σταυρού λύτρωση και η ανακεφαλαίωση των συμπάντων, η οποία επιτυγχάνεται άριστα δι' Αυτού και εις Αυτόν. Με αυτά που είπα θα συμφωνήσει και ο πανάριστος Παύλος, γράφοντας τα εξής: «Αυτό το φρόνημα να υπάρχει στον καθένα σας, το οποίο υπήρχε και στον Χριστό Ιησού, ο οποίος, αν και υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου, γενόμενος όμοιος με τους ανθρώπους· και, αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του, γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρού. Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού Χριστού να κάμψει κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος εις δόξαν του Θεού Πατρός.» Διότι, ποιον λες ότι είναι αυτός που υπάρχει στη μορφή του Θεού και Πατέρα, και έπειτα, ενώ μπορούσε να παραμείνει στην ισότητα προς αυτόν, δεν θεώρησε αρπαγή το τόσο υπερέχον και θεοπρεπές αξίωμα, και την υπεροχή έναντι πάντων; Δεν είναι άραγε ο Θεός Λόγος που φανερώθηκε από Αυτόν; Επομένως, πώς το ζήτημα αυτό δεν είναι ολοφάνερο σε όλους;

Διότι τον άνθρωπο, που βρισκόταν σε αποστροφή και είχε έρθει σε ρήξη με τον Θεό εξαιτίας της παράβασης και της πολλής αμαρτίας, ο Χριστός τον έστησε πάλι ενώπιον του Πατρός, ενσωματώνοντάς τον στον εαυτό Του ως στον πρώτο νέο άνθρωπο. «Διότι εισήλθε στον ουρανό ως πρόδρομος για χάρη μας, για να εμφανιστεί τώρα ενώπιον του Θεού υπέρ ημών», όπως μας γράφει ο σοφός Παύλος. Διότι Αυτός που υπάρχει πάντοτε μαζί με τον δικό Του Πατέρα, λέγεται ότι εμφανίζεται τώρα επειδή προσφέρει ενώπιον του Πατρός τα ανθρώπινα έχοντάς τα πρώτος ενωμένα στον εαυτό Του, και μεταβάλλοντας εκείνη την αρχαία αποστροφή. «Διότι Αυτός είναι η ειρήνη μας», σύμφωνα με τις Γραφές. ΠΑΛΛ. Είναι βέβαιο λοιπόν ότι το χρυσό θυσιαστήριο είναι πάλι εικόνα του Χριστού. ΚΥΡ. Και επιπλέον, θα μπορούσε εύλογα να νοηθεί ότι Αυτός είναι το σύνθετο και λεπτό θυμίαμα. Διότι Αυτός είναι ο αρχιερέας: «Θα προσφέρει δηλαδή», λέει, «πάνω σε αυτό ο Ααρών θυμίαμα σύνθετο, λεπτό»· και είναι σύνθετο το θυμίαμα· διότι ο Λόγος, όντας Θεός, έγινε σάρκα. Και ο Εμμανουήλ κατά κάποιον τρόπο έχει συντεθεί για εμάς, έχοντας συνενωθεί άρρητα από τη θεία φύση και την ανθρωπότητα σε μια ενότητα που υπερβαίνει τον νου. Είναι δε λεπτό, επειδή δεν έχει το παχύ της κατά τον νόμο λατρείας. «Διότι θυσίες και προσφορές δεν θέλησες. Ολοκαύτωμα και θυσίες περί αμαρτίας δεν ευαρεστήθηκες. Σώμα όμως μου ετοίμασες», λέει· «τότε είπα: Ιδού έρχομαι, για να κάνω, ω Θεέ, το θέλημά σου.»

Όταν όμως ξημέρωσε το πρωί, δηλαδή όταν πλέον φανερώθηκε η τρίτη χρονική περίοδος, και το νοητό φως, δηλαδή ο Χριστός, καταύγασε τα πάντα κάτω από τον ήλιο, και αφού διαλύθηκε πλέον η παλαιά ομίχλη, δεν είναι πλέον δεκτός ο τρόπος της τότε λατρείας, αλλά είτε είναι το χθεσινό είτε το λίπος ή το θύμα της τρίτης ημέρας, δεν είναι πλέον δεκτό, αλλά είναι βδελυρό και απορριπτέο από τον Θεό, και λογίζεται ως μίασμα για εκείνους που επιλέγουν να τα προσφέρουν εκτός του κατάλληλου καιρού. Ή μήπως δεν θεωρείς αληθές, ότι, καθώς ο Χριστός καταλάμπει με τις ευαγγελικές διδασκαλίες τις ψυχές των αγίων και τις μυσταγωγεί άριστα στην πνευματική λατρεία, είναι πλέον περιττά και ανωφελή τα του νόμου; ΠΑΛΛ. Το λέω. Διότι θυμάμαι τον θεσπέσιο Παύλο, που αποκάλεσε σκύβαλα και ζημία τα καυχήματα του νόμου, εξαιτίας της υπεροχής της γνώσης του Χριστού. Και ακούω ότι έγραψε σε κάποιους: «Σας λέω λοιπόν ότι, εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός σε τίποτα δεν θα σας ωφελήσει.» ΚΥΡ. Ορθά μίλησες. Επομένως, είναι αμαρτία και μολυσμός, αφού φανερώθηκε ο Χριστός και παρήλθε ο καιρός κατά τον οποίο υπήρχε ο νόμος και οι προφήτες, να προσκολλάται κανείς στη σκιώδη λατρεία, και να επιχειρεί να προσφέρει στον Θεό πρόβατο ή λίπος ή λιβάνι, ενώ ο Υιός λέει ξεκάθαρα προς τον Θεό και Πατέρα: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες, αλλά μου ετοίμασες σώμα.»

Διότι εν μέρει, λέει, γνωρίζουμε και εν μέρει προφητεύουμε. Όλα τα θαυμάσιά σου τυγχάνουν βέβαια αναρίθμητα και ακατάληπτα· όμως ανάμεσα σε όσα κατανόησα βρήκα και τούτο, ότι δηλαδή κατά τον παρόντα καιρό δεν θέλησες τις θυσίες και τις προσφορές που ορίστηκαν από τον Μωυσή· αντί γι' αυτές κατάρτισες τα αυτιά μου και την υπακοή στα λόγια σου· και αντί για ολοκαυτώματα και θυσίες περί αμαρτίας προσέφερα ο ίδιος τον εαυτό μου σε εσένα. Γι' αυτό λέει: Ιδού, ήρθα επειδή κλήθηκα από εσένα, έχοντας υπακούσει με τη μεγαλύτερη προθυμία. Και ήρθα σπεύδοντας να κάνω το θέλημά σου· διότι έχω πειστεί ότι αποδέχεσαι αυτό αντί για κάθε θυσία ολοκαυτώματος. Και αυτό έχει γραφτεί για εμένα στην κεφαλίδα του βιβλίου· και ποιο είναι αυτό παρά το να προτιμήσω το θέλημά σου από τις θυσίες και τα ολοκαυτώματα; Και το να εφαρμόσω τον νόμο σου όχι σύμφωνα με την πρόχειρη κατά γράμμα ερμηνεία, ούτε τηρώντας τα παραγγέλματα του Μωυσή όπως οι πολλοί· αλλά «στο μέσο της κοιλίας μου»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Επιθύμησα τον νόμο σου με προθυμία μέσα από τα έγκατά μου». Διότι, εάν υπάρχει κάποια κοιλία της ψυχής, που ονομάζεται έτσι μεταφορικά, για την οποία έχει λεχθεί στα Ευαγγέλια: «Ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλία του, το οποίο θα αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον»· σε αυτό το απόρρητο και απόκρυφο ταμείο της ψυχής, λέει, θέλησα να εφαρμόσω τον νόμο σου, και να εκπληρώσω τις εντολές περί θυσιών και ολοκαυτωμάτων πνευματικά και σύμφωνα με το βαθύτερο νόημά τους.

Και όμως, ο ίδιος ο Δαβίδ εξομολογούμενος στα προηγούμενα έλεγε: «Διότι, αν ήθελες θυσία, θα προσέφερα· στα ολοκαυτώματα δεν θα ευαρεστηθείς». Και πάλι σε άλλο σημείο: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες, αλλά σώμα ετοίμασες για μένα. Σε ολοκαυτώματα και θυσίες περί αμαρτίας δεν ευαρεστήθηκες». «Ελάτε, ακούστε, και θα σας διηγηθώ, όλοι όσοι φοβάστε τον Θεό, όσα έκανε στην ψυχή μου». Οι ίδιοι και στα προηγούμενα έλεγαν: «Ελάτε και δείτε τα έργα του Θεού, που είναι φοβερός στις βουλές του πάνω από τους υιούς των ανθρώπων»· και αυτά τα έλεγαν προς τα έθνη. Και τώρα λοιπόν πάλι οι ίδιοι απευθύνονται σε αυτούς λέγοντας: «Ελάτε και ακούστε, και θα σας διηγηθώ». Και ποιοι να έρθουν; Προσθέτει στη συνέχεια: «Όλοι όσοι φοβούνται τον Θεό»· αυτούς δηλαδή που πιο πάνω άλλοτε ονόμαζαν όλη τη γη, και άλλοτε όλα τα έθνη. Διότι τους ίδιους υποδηλώνουν και στο παρόν σημείο, αποκαλώντας τους ως αυτούς που φοβούνται τον Θεό.

Αυτό το γεγονός και ο θαυμάσιος από τους προφήτες Δαβίδ, προλαμβάνοντας το μέλλον με το Θείο Πνεύμα, το προεφήτευσε λέγοντας: «Υπομένοντας με καρτερία περίμενα τον Κύριο, και έστρεψε την προσοχή Του σε εμένα, και εισάκουσε τη δέησή μου, και με ανέσυρε από τον λάκκο της ταλαιπωρίας και από τον λασπώδη βούρκο. Και έστησε τα πόδια μου πάνω σε βράχο, και κατεύθυνε τα βήματά μου. Και έβαλε στο στόμα μου ένα νέο άσμα, ύμνο προς τον Θεό μας». Και το ποιο είναι αυτό το νέο άσμα, το διασαφηνίζει λέγοντας στη συνέχεια: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες, αλλά σώμα κατασκεύασες για εμένα. Ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ευαρεστήθηκες. Τότε είπα, ιδού έρχομαι, στην κεφαλίδα του βιβλίου είναι γραμμένο για εμένα, ότι θέλησα, Θεέ, να πράξω το θέλημά Σου». Και προσθέτει: «Ευαγγελίστηκα δικαιοσύνη σε μεγάλη εκκλησία», διδάσκοντας ξεκάθαρα ότι, αντί των παλαιών θυσιών και ολοκαυτωμάτων, προσφέρθηκε στον Θεό η ένσαρκη παρουσία του Χριστού και το σώμα που καταρτίστηκε για Αυτόν, και αυτό ακριβώς το γεγονός ευαγγελίζεται στην εκκλησία Του, ως ένα μέγα μυστήριο το οποίο είχε προαναγγελθεί με την προφητική φωνή «στην κεφαλίδα του βιβλίου».

Την ευφροσύνη λοιπόν που προέρχεται από τον μυστικό οίνο, τον οποίο ο ίδιος παρέδωσε στους μαθητές του, λέγοντας «λάβετε, πίετε, τούτο είναι το αίμα μου το υπέρ υμών εκχυνόμενον εις άφεσιν αμαρτιών, τούτο ποιείτε εις την εμήν ανάμνησιν», νομίζω ότι σημαίνει η φράση «χαροποιοί οι οφθαλμοί αυτού από οίνου», ενώ η φράση «λευκοί οι οδόντες αυτού ή γάλα» σημαίνει το λαμπρό και καθαρό της μυστηριακής τροφής. Διότι ο ίδιος πάλι παρέδιδε τα σύμβολα της ένθεης οικονομίας στους μαθητές του, παραγγέλλοντάς τους να προσφέρουν την εικόνα του δικού του σώματος. Επειδή, δηλαδή, δεν αποδεχόταν πλέον τις δι' αιμάτων θυσίες, ούτε εκείνες που είχαν νομοθετηθεί από τον Μωυσή με τις σφαγές διαφόρων ζώων, αλλά παρέδωσε να χρησιμοποιούν τον άρτο ως σύμβολο του δικού του σώματος, εύλογα υπονόησε το λαμπρό και καθαρό της τροφής λέγοντας: «και λευκοί οι οδόντες αυτού ή γάλα». Αυτό το μνημόνευσε και ένας άλλος προφήτης λέγοντας: «θυσία και προσφορά δεν θέλησες, σώμα όμως κατήρτισες για εμένα». Αλλά αυτά, επειδή χρήζουν βαθύτερης εξέτασης και εκτενέστερης ερμηνείας, θα μπορούσε κανείς να τα αναλύσει σε χρόνο σχόλης, καθώς η παρούσα στιγμή απαίτησε να ειπωθούν τόσα μόνο προκειμένου να αποδειχθεί, μαζί με τα υπόλοιπα, ότι και οι χρόνοι της παρουσίας του Σωτήρος ημών, οι οποίοι ήταν εξ αρχής γνωστοί από τους προφήτες του παρελθόντος, έχουν παραδοθεί με σαφήνεια στη θεία Γραφή. 〈Από τον Δανιήλ〉. «

Ας δούμε όμως και το πιο δυσδιάκριτο σημείο της οξυδέρκειας του συγγραφέα, πώς δηλαδή, με την αφθονία της διαλεκτικής του εμπειρίας, παρασύρει με επιτηδειότητα τους πιο απλοϊκούς προς το αντίθετο. Προσέθεσε στην προσηγορία του «ποιήματος» και του «κτίσματος» και τη λέξη «γέννημα», λέγοντας ότι η ουσία του Υιού δέχεται στον εαυτό της αυτά τα ονόματα, και, σαν να αγορεύει σε συνέδριο μεθυσμένων, νομίζει ότι η δολιότητά του γύρω από το δόγμα δεν θα γίνει αντιληπτή από κανέναν. Διότι, συνδέοντας το γέννημα με το κτίσμα και το ποίημα, θεωρεί ότι συγκαλύπτει τη διαφορά ως προς τη σημασία των ονομάτων μέσω της σύνταξης ασυμβίβαστων εννοιών. Αυτά είναι τα σοφά τεχνάσματα της διαλεκτικής. Εμείς όμως, που είμαστε απλοϊκοί στον λόγο, αφενός δεν αρνούμαστε ότι είμαστε τέτοιοι ως προς τη φωνή και τη γλώσσα, όπως ακριβώς φανερώνει για εμάς ο χαρακτηρισμός, αφετέρου ομολογούμε ότι και σε εμάς, όπως λέει ο προφήτης, έχουν καταρτιστεί αυτιά για συνετή ακοή. Γι' αυτόν τον λόγο, δεν παρασυρόμαστε διόλου στη σύγχυση των σημασιών εξαιτίας της συνένωσης των ασυμβίβαστων ονομάτων· αλλά, ακόμη κι αν ο μέγας απόστολος ονομάσει ταυτόχρονα ξύλα και χόρτο και άχυρο, καθώς και χρυσό και άργυρο και πολύτιμους λίθους, αφενός θα υπολογίσουμε συνολικά τον αριθμό αυτών που αναφέρθηκαν, και αφετέρου δεν θα αγνοήσουμε την ιδιαίτερη φύση καθενός από όσα ονομάστηκαν.

Γι' αυτό «θυσία και προσφορά δεν θέλησε, αλλά σώμα», σύμφωνα με τον ψαλμό, «ετοίμασε για εμάς». Ω της πολυειδούς και άφατης κοινωνίας! Αδελφός μας έγινε ο Χριστός, συμμετέχοντας παρομοίως με εμάς σε σάρκα και αίμα και μέσω αυτών γενόμενος όμοιός μας· απέκτησε για τον εαυτό του γνήσιους δούλους, εξαγοράζοντάς τους μέσω αυτού του αίματος· μας έκανε οικείους φίλους, χαρίζοντάς μας τη φανέρωση αυτών των ίδιων των μυστηρίων του· μας συνέδεσε και μας ένωσε με τον εαυτό του, όπως ο νυμφίος τη νύμφη, μέσω της μετάληψης αυτού του αίματος, γινόμενος μία σάρκα μαζί μας.

Και δεν απέβλεψε: Διότι τα έθνη, αφού συνήλθαν πνευματικά, κατακρίνουν τη μάταιη μανία των ειδώλων, κατανοώντας ότι τα δικά τους είναι ψευδή. Πολλά έκανες: Διότι ποιος είναι ικανός να εξιχνιάσει τη βουλή του Θεού, την οποία συνέλαβε για τον άνθρωπο; αναφωνεί ο προφήτης γεμάτος έκπληξη. Και στους διαλογισμούς: Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ή ποιος έγινε σύμβουλός Του ή ποιος εξιχνίασε το μυστήριο της οικονομίας; Ανήγγειλα: Ο Χριστός λέει: Μίλησα και δίδαξα επί της γης την αιώνια ζωή· πληθύνθηκαν δε οι πιστοί πέρα από κάθε αριθμό, ώστε να μην μπορούν να αριθμηθούν. Θυσία: Τις νομικές θυσίες των Ιουδαίων· διότι τις βδελύχθηκε ο Χριστός ως απρεπείς και ανωφελείς. Σώμα όμως: Αφού σαρκώθηκε ο Κύριος (ο Χριστός) και έδωσε το δικό Του σώμα προς πνευματική απόλαυση στους ανθρώπους. Ολοκαύτωμα: Διότι μετά την έλευση του Κυρίου καταργήθηκαν οι νομικές θυσίες, αφού προσέφερε τον εαυτό Του ως θυσία για εμάς. Τότε είπα: Ιδού, ο Χριστός ήρθε στον κόσμο με σάρκα. Σε κεφαλίδα βιβλίου: Δηλαδή, σε κάθε βιβλίο έχουν γραφτεί τα σχετικά με την ενανθρώπησή μου. Για να πράξω: Όπως ο ίδιος λέει: Γι' αυτό ήρθα, για να πράξω το θέλημα του Πατέρα μου που με έστειλε. Και τον νόμο: Διότι στο μέσο της κοιλίας κάθε ανθρώπου ενέβαλε τον νόμο της χάριτος, δηλαδή στην ψυχή· διότι κοιλία είναι η ψυχή. Ευαγγελίστηκα: Δηλαδή, παγκοσμίως δίδαξα για τη βασιλεία των ουρανών.

Εκείνα που επιτελούνται μέσω της ψυχής, εκείνα μέσω του πνεύματος («Ο Θεός», λέει, «είναι Πνεύμα· και εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια»)· όσα δεν έχουν ανάγκη από σώμα, όσα δεν έχουν ανάγκη από όργανα, ούτε από συγκεκριμένους τόπους· και αυτά είναι η επιείκεια, η σωφροσύνη, η ελεημοσύνη, η ανεξικακία, η μακροθυμία, η ταπεινοφροσύνη. Αυτές τις θυσίες θα μπορούσε να δει κανείς να έχουν προτυπωθεί από παλιά και στην Παλαιά Διαθήκη. Διότι λέει ο Δαβίδ: «Προσφέρετε στον Θεό θυσία δικαιοσύνης»· και πάλι: «Θα σου προσφέρω θυσία αινέσεως»· και: «Η θυσία της αινέσεως θα με δοξάσει»· και: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα»· και: «Τι ζητάει ο Κύριος από εσένα, παρά μόνο το να τον υπακούς;». «Ολοκαυτώματα και θυσίες υπέρ αμαρτίας δεν ευαρεστήθηκες. Τότε είπα: Ιδού, έρχομαι, Θεέ, για να πράξω το θέλημά σου»· και πάλι: «Γιατί μου φέρνετε λιβάνι από τη Σαβά;»· και κάποιος άλλος προφήτης: «Απομάκρυνε από εμένα τον ήχο των ωδών σου, και την ψαλμωδία των οργάνων σου δεν θα την ακούσω»· αλλά αντί αυτών: «Έλεος θέλω και όχι θυσία».

Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Κυριάρχησε ανάμεσα στους εχθρούς σου». Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Κανείς δεν θα δώσει στον Θεό εξιλαστήριο αντάλλαγμα για τον εαυτό του, ούτε το τίμημα για τη λύτρωση της ψυχής του»· και πάλι λέγω: «Μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό»· και πάλι: «Κάθε ανομία θα κλείσει το στόμα της». Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Θα διηγηθώ τις ευεργεσίες σου σε εμένα και θα πω: «Ελάτε, ακούστε, όλοι εσείς που φοβάστε τον Θεό, και θα σας διηγηθώ όσα έπραξε για την ψυχή μου. Θα διδάξω στους ανόμους τις οδούς σου, και οι ασεβείς θα επιστρέψουν σε σένα». Και τα ιουδαϊκά έθιμα πού είναι; Δεν μου θυσιάζεις πρόβατα ούτε μόσχους; Δεν τα ζητάς αυτά. «Διότι θυσία και προσφορά δεν θέλησες· ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ζήτησας». Εσύ είπες: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε τράγους από τα κοπάδια σου. Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως».

Και πάλι: «Γιατί μου φέρνεις λιβάνι από τη Σαβά, και κινάμωμο από μακρινή γη;» Και πάλι: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες». Και πάλι: «Μήπως ολοκαυτώματα και θυσίες θέλει ο Θεός ή την υπακοή σε Αυτόν;» Και: «Αν ήθελες θυσία, θα την έδινα». Και πάλι: «Η αγαθή υπακοή είναι ανώτερη από τη θυσία». Και απορρίπτοντας τις γιορτές λέει: «Μίσησα, αποστράφηκα τις γιορτές σας. Απομάκρυνε από εμένα τον ήχο των ωδών σου, και τον ψαλμό των οργάνων σου δεν θα ακούσω». Και: «Τη μεγάλη ημέρα δεν την ανέχομαι, και τη νηστεία και την αργία τις μισεί η ψυχή μου». Και πάλι: «Δεν είναι αυτή η νηστεία που εξέλεξα». Και ο Ιεζεκιήλ πάλι έλεγε: «Θα σας δώσω προστάγματα που δεν είναι καλά, με τα οποία δεν θα ζήσετε». Έτσι και το Σάββατο εδώ καταργείται. Αλλά γιατί λέει: «Ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;» Αυτό το αφήνω σε εσάς να το λύσετε· θα μπορέσετε δε να ανακαλύπτετε τέτοιου είδους ερμηνείες, εάν επιδείξετε καθαρό βίο.

Πρόσεξε τη σοφία του προφήτη. Αφού είπε, «Πολλά θαυμάσια έπραξες εσύ, Κύριε ο Θεός μου», και έχοντας εκπλαγεί από τη θαυματουργία του Θεού, δεν αναφέρει τίποτα απολύτως για την ορατή σε εμάς κτίση, για τον ουρανό και τη γη και τη θάλασσα και το νερό και τη φωτιά, ούτε για εκείνα τα παράδοξα θαύματα που συνέβησαν στην Αίγυπτο, ούτε για κάποια άλλα παρόμοια σημεία, αλλά ποια λέει ότι είναι τα θαυμαστά; «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες». Τι λες; Πες μου· αυτό είναι το παράδοξο και θαυμαστό;

Και το ότι ολόκληρη αυτή την προφητεία την προλέγει εκ μέρους του Χριστού, αφού είπε: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας», πρόσθεσε: «Σώμα όμως ετοίμασες για εμένα»· λέγοντας «σώμα» εννοεί το Δεσποτικό, την κοινή θυσία που έγινε υπέρ της οικουμένης, η οποία καθάρισε τις ψυχές μας, και κατέλυσε τις αμαρτίες, και έσβησε τον θάνατο, και άνοιξε τους ουρανούς, και μας υπέδειξε πολλές και μεγάλες ελπίδες, και προετοίμασε όλα τα υπόλοιπα. Αυτά ακριβώς γνωρίζοντας και ο Παύλος, αναφωνούσε λέγοντας: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!» Όλα αυτά λοιπόν προβλέποντας έλεγε: «Πολλά έκανες εσύ, Κύριε ο Θεός μου, τα θαυμάσιά σου». Έπειτα, αφού είπε εκ μέρους του Χριστού ότι «Ολοκαυτώματα και θυσίες περί αμαρτίας δεν ευαρεστήθηκες», πρόσθεσε: «Τότε είπα, ιδού έρχομαι». Τότε· πότε; Όταν είναι ο καιρός των τελειότερων διδαγμάτων· διότι τα μεν ατελέστερα έπρεπε να τα μάθουν μέσω των δούλων του, τα δε υψηλότερα και εκείνα που υπερβαίνουν την ανθρώπινη φύση, από τον ίδιο τον νομοθέτη. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Αφού πολυμερώς και πολυτρόπως μίλησε παλαιά ο Θεός στους πατέρες μας μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού, τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, και μέσω του οποίου δημιούργησε τους αιώνες».

Και καθένας, λέγει, από τους προφήτες, κατηγορώντας εκείνους που προσφέρουν τις θυσίες, λέγει ότι ο Θεός τις απορρίπτει με αυτόν τον τρόπο. Δ'. Αυτά λένε όσοι μας αντιλέγουν· όμως ο Παύλος τους έδωσε ένα ισχυρό πλήγμα, και επιστόμισε επαρκώς την αναισχυντία τους μέσω αυτής της μαρτυρίας. Διότι, θέλοντας να δείξει ότι ο Θεός απέρριψε την ίδια αυτή πολιτεία ως ατελέστερη και την κατέστησε ανενεργή, χρησιμοποίησε αυτήν τη μαρτυρία, στην οποία δεν υπάρχει μεν κατηγορία εναντίον εκείνων που προσφέρουν, αλλά η ατέλειά της φαίνεται ξεκάθαρα από μόνη της. Διότι ο προφήτης, χωρίς να κατηγορήσει καθόλου τους Ιουδαίους, λέγει απλώς το εξής: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες, αλλά μου ετοίμασες σώμα· σε ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ευαρεστήθηκες». Και ερμηνεύοντας αυτό ο Παύλος έλεγε: «Καταργεί το πρώτο, για να εγκαθιδρύσει το δεύτερο». Διότι, εάν μεν είχε πει «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες», και σιωπούσε, ο λόγος θα άφηνε κάποιο περιθώριο για απολογία· τώρα όμως, επειδή είπε «Αλλά μου ετοίμασες σώμα», και έδειξε ότι εισήχθη άλλη θυσία, δεν άφησε πλέον καμία ελπίδα ότι εκείνη επρόκειτο να επανέλθει. Και ερμηνεύοντας ακριβώς αυτό ο Παύλος, έλεγε ότι: «Μέσω αυτής της προσφοράς είμαστε αγιασμένοι κατά το θέλημα του Χριστού».

Επειδή διαφορετικά δεν θα είχαν παύσει να προσφέρονται, λόγω του ότι οι λατρευτές, έχοντας καθαριστεί μία φορά, δεν θα είχαν πλέον καμία συνείδηση αμαρτιών. Απεναντίας, με αυτές τις θυσίες γίνεται υπενθύμιση των αμαρτιών κάθε χρόνο. Διότι είναι αδύνατον αίμα ταύρων και τράγων να αφαιρεί αμαρτίες. Γι' αυτό, εισερχόμενος στον κόσμο, λέει: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας, αλλά σώμα μου ετοίμασες. Σε ολοκαυτώματα και σε θυσίες για την αμαρτία δεν ευαρεστήθηκες. Τότε είπα: Ιδού, προσέρχομαι. Στην αρχή του βιβλίου είναι γραμμένο για μένα, για να πράξω, ω Θεέ, το θέλημά σου». Δηλαδή, όχι την ίδια την αλήθεια.

Αλλά επειδή και ο Ιωσήφ εκλαμβάνεται ως τύπος του Κυρίου, εύλογα λέγεται ότι ο Θεός και Πατέρας φτιάχνει για τον δικό Του και κατά φύση Υιό έναν ποικιλόχρωμο χιτώνα, ο οποίος είναι το σώμα που ανέλαβε για εμάς από εμάς, στολισμένο με τις θείες αρετές, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί στους Ψαλμούς: «σώμα όμως μου ετοίμασες», το οποίο οι κατά σάρκα αδελφοί Του, οι Ιουδαίοι, αφού Τον εξέδυσαν, το μόλυναν με το αίμα του πάθους. Τον προσκύνησαν δε ο πατέρας και η μητέρα και οι δώδεκα αδελφοί, δηλαδή ο Νόμος και η λατρεία και εκείνοι από τις δώδεκα φυλές που πίστεψαν.

Τώρα όμως, ήρθε να γίνει ένα θαύμα πιο καινούργιο από όλα εκείνα τα παλαιά θαύματα, αυτό της ενανθρωπήσεώς μου, διότι: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες», αν και για λίγο τις θέλησες, ώστε να απομακρύνεις τους ανθρώπους από τη μανία των ειδώλων. Τώρα όμως, έχοντας αποτινάξει αυτά, «μου ετοίμασες σώμα», ώστε να σου το προσφέρω ως ευάρεστη θυσία· «διότι ολοκαυτώματα για την αμαρτία δεν ζήτησες. Τότε είπα: ιδού έρχομαι, στην κεφαλίδα του βιβλίου», δηλαδή σε πολλά κεφάλαια «είναι γραμμένο για εμένα». Και τώρα έφτασε ο καιρός «για να κάνω το θέλημά σου, Θεέ μου, το θέλησα και τον νόμο σου που είναι μέσα στα σπλάχνα μου» θησαυρισμένο θα τον αποκαλύψω στον κόσμο, «κηρύττοντας τη δικαιοσύνη σε μεγάλη εκκλησία», σε μεγάλη σύναξη, και «τα χείλη μου δεν θα τα εμποδίσω, Κύριε, και εσύ αυτό το γνώριζες από πριν». «Τη δικαιοσύνη σου δεν θα την κρύψω από τη μεγάλη συναγωγή».

Βλέπετε πώς τα παλαιά απορρίπτονται και τα νέα προδιαγράφονται για εμάς; Διότι θυσία και προσφορά δεν θέλησας, ψάλλει ο μέγας Δαβίδ. Και: Δεν θα δεχτώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους. Και: Τις νουμηνίες σας και τις γιορτές σας μισεί η ψυχή μου, ανακράζει ο θείος Ησαΐας. Μέσα από αυτά, μας υποδηλώνει να αποφεύγουμε τις αιματηρές θυσίες, καθώς και τις άκαιρες τηρήσεις και παραδόσεις των μηνών και των καιρών. Είναι φανερό, λοιπόν, και από αυτό, ότι ο Θεός των όλων εισήγαγε την καθαρή και ειλικρινή θυσία, τη λατρεία εν πνεύματι και αληθεία, με την οποία βεβαίως χαίρεται και ευφραίνεται. Αυτήν όλη η υπό τον ήλιο κτίση γνωρίζει να την προσφέρει ως οικεία και προσφιλέστατη σε Αυτόν, αναπέμποντάς την κάθε φορά ως οσμή ευωδίας. Πού λοιπόν θα βρει εδώ τόπο η λατρεία των ειδώλων, και όχι μάλλον η παντελής αθέτηση και εξαφάνισή της; Τι λέτε; Πείθεστε σε αυτούς τους ιερούς λόγους; Διότι επαρκούν και αυτά για να σας δυσωπήσουν και να μαλακώσουν την απιστία και τη σκληροκαρδία σας. Ή μήπως θέλετε να καλέσουμε και άλλους θεηγόρους για την επιβεβαίωση αυτών των λόγων;

Αυτές ακριβώς προλαβαίνοντας ο ψαλμωδός εν Πνεύματι περιέγραψε, λέγοντας: Θυσία και προσφορά δεν θέλησες· ολοκαυτώματα και θυσίες περί αμαρτίας δεν ζήτησες. Και ακόμη: Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους.

Διότι ο νόμος ίσχυσε μέχρι τον Ιωάννη· και «θυσία, λέει, και προσφορά δεν θέλησας», και τα εξής. Και ο Δανιήλ προείπε ότι θα εξολοθρευτεί το χρίσμα και θα σφραγιστεί η προφητεία, δηλαδή ότι θα παύσουν και θα τερματιστούν. Εσύ όμως να εκλαμβάνεις την παραβολή και με ηθική έννοια, και, όντας πλούσιος σε κακίες, μην παραβλέπεις τον νου σου που λιμοκτονεί, και που είναι ριγμένος κάτω ενώ πλάστηκε για να υψώνεται προς τα άνω, και που κείτεται μπροστά στις πύλες, αλλά βάλ' τον μέσα, και ας μην είναι έξω να περιπλανιέται, ούτε να μένει αδρανής, αλλά να ενεργεί. Διότι έτσι θα μπορέσεις να ενεργείς σύμφωνα με τον νου, και όχι μόνο να ζεις με απολαύσεις σύμφωνα με τη σάρκα.