Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 39:8

Η δε φράση «εν κεφαλίδι βιβλίου», έχει την εξής ερμηνεία. Κεφαλίδα οι Εβραίοι ονομάζουν τον τόμο. Ο δε Ησαΐας, όταν διδασκόταν το μυστήριο της ενανθρωπήσεως του Μονογενούς, άκουσε: «Λάβε έναν νέο τόμο και γράψε σε αυτόν με γραφίδα ανθρώπου». Αυτό σημαίνει ότι τα θεσπίσματα του νέου νόμου δεν θα γραφτούν σε πλάκες πέτρινες, αλλά σε σάρκινες, όπως αναφέρει μέσω του προφήτη Ιερεμία: «Θα δώσω τους νόμους μου στη διάνοιά τους, και θα τους γράψω πάνω στις καρδιές τους», για να δηλώσει ότι η Εκκλησία θα αποδεχθεί τον νέο νόμο στα εσώτατα και νοητά ταμεία της καρδιάς, και θα ποθήσει σφόδρα τις εντολές.

Έχοντας κατανοήσει καλά αυτό που μόλις μας είπε ο Χριστός, και ο ίδιος ο μακάριος Παύλος λέει: «Επειδή, λοιπόν, τα παιδιά έχουν κοινή συμμετοχή σε αίμα και σάρκα, έτσι και αυτός παρομοίως μετείχε σε αυτά, ώστε μέσω του θανάτου να καταργήσει αυτόν που έχει το κράτος του θανάτου, δηλαδή τον διάβολο». Διότι δεν ήταν δυνατόν διαφορετικά να καταργηθεί ποτέ αυτός που έχει το κράτος του θανάτου, αλλά και ο ίδιος ο θάνατος, εάν ο Χριστός δεν προσέφερε τον εαυτό του για εμάς, ως αντίλυτρο ένας υπέρ όλων· διότι ήταν ανώτερος από όλους. Για τον λόγο αυτό και στους Ψαλμούς λέει κάπου, προσφέροντας τον εαυτό του για εμάς σαν άμωμο ιερήιο στον Θεό και Πατέρα: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες, σώμα όμως ετοίμασες για εμένα· ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ευδόκησες· τότε είπα: Ιδού, έρχομαι, στην αρχή του βιβλίου έχει γραφτεί για εμένα, για να κάνω το θέλημά σου, Θεέ, το βουλήθηκα». Επειδή, δηλαδή, «αίμα ταύρων και τράγων και στάχτη δαμάλεως» δεν επαρκούσε για τον καθαρισμό της αμαρτίας, αλλά ούτε και η σφαγή των άλογων ζώων θα μπορούσε ποτέ να καταργήσει το κράτος του θανάτου, ο ίδιος ο Χριστός εισέρχεται, κατά κάποιον τρόπο, για να υποστεί την καταδίκη υπέρ όλων.

Διότι, όπως ήδη έχουμε προαναφέρει, δεν υπέμεινε τον σταυρό για χάρη μας παρά τη θέλησή του. Επειδή ο ίδιος προσέφερε τον εαυτό του ως άγιο θύμα στον Θεό και Πατέρα, εξαγοράζοντας τη σωτηρία όλων με το ίδιο του το αίμα. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε έλεγε και στα ευαγγελικά κηρύγματα: «Για χάρη τους εγώ αγιάζω τον εαυτό μου». Και λέγοντας «αγιάζω» σε αυτήν την περίπτωση, εννοεί «προσφέρω» και «αφιερώνω»· διότι άγιο είναι αυτό που προσφέρεται ως θυσία στον Θεό. Το ότι δε δεχόταν τη σφαγή υπέρ όλων ελεύθερα από κάθε καταναγκασμό εκ μέρους οποιωνδήποτε, θα το κατανοήσουμε πάλι όταν ακούμε στους Ψαλμούς να λέει προς τον Θεό και Πατέρα: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας, σώμα όμως ετοίμασες για μένα· σε ολοκαυτώματα και θυσίες για αμαρτίες δεν ευαρεστήθηκες, τότε είπα: Ιδού έρχομαι, στην αρχή του βιβλίου είναι γραμμένο για μένα, για να κάνω το θέλημά σου, ω Θεέ». Βλέπεις πώς οικειοθελώς προχωρά στο πάθος υπέρ όλων; Διότι «Ιδού έρχομαι», λέει, δεν έχω αιχμαλωτιστεί από την καταναγκαστική βία κάποιου άλλου. Διαφεύγει λοιπόν προς το παρόν το θράσος των αρχόντων, φυλάσσοντας το πάθος για τον κατάλληλο καιρό, και επιδεικνύοντας σε όλα άκρως θεοπρεπή παρρησία.

Ως ποιμένας θα ποιμάνει το ποίμνιό του, και «με τον βραχίονά του θα συνάξει τα αρνιά, και θα παρηγορήσει αυτές που κυοφορούν». Και πάλι: «Τότε θα ανοιχτούν τα μάτια των τυφλών, και τα αυτιά των κωφών θα ακούσουν, τότε ο χωλός θα πηδήξει σαν ελάφι, και η γλώσσα των μογιλάλων θα γίνει καθαρή». Εγώ είμαι, λέει, για τον οποίο πάλι έχει γραφτεί ότι: «Ξαφνικά θα έρθει στον ναό του ο Κύριος τον οποίο εσείς ζητάτε, και ο άγγελος της διαθήκης τον οποίο εσείς επιθυμείτε. Ιδού έρχεται, λέει ο Κύριος, και ποιος θα υπομείνει την ημέρα της ελεύσεώς του; Ή ποιος θα σταθεί όρθιος κατά την εμφάνισή του; Διότι αυτός θα εισέλθει σαν φωτιά σε χωνευτήρι και σαν το βότανο των πλυνόντων». Εγώ είμαι, λέει, αυτός που για τη σωτηρία όλων προσφέρω τον εαυτό μου ως θυσία στον ίδιο τον Θεό και Πατέρα, δίνοντας υπόσχεση μέσα από τη φωνή του ψαλμωδού και βοώντας: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες, αλλά σώμα κατασκεύασες για εμένα· ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ευαρεστήθηκες· τότε είπα: Ιδού έρχομαι, στην αρχή του βιβλίου είναι γραμμένο για εμένα, για να κάνω το θέλημά σου, ω Θεέ». Εγώ είμαι, λέει, αυτός που και ο ίδιος ο νόμος κήρυττε μέσω του Μωυσή λέγοντας τα εξής: «Προφήτη από τους αδελφούς σου σαν και εμένα θα σου αναστήσει ο Κύριος ο Θεός σου, αυτόν θα ακούτε· σύμφωνα με όλα όσα ζήτησες από τον Κύριο τον Θεό σου στο όρος Χωρήβ κατά την ημέρα της συνάξεως».

Ήρθα λοιπόν, για να πράξω το δικό σου θέλημα· το οποίο είναι να προσφέρω τον εαυτό μου ως άμωμη θυσία, ώστε να τερματίσω όσα ορίζονταν στον νόμο και δεν μπορούσαν να εξαλείψουν τις αμαρτίες. Σε αυτό λέμε ότι μοιάζει εκείνο που ειπώθηκε σαφώς από τον ίδιο τον Χριστό, ότι «Κατέβηκα από τον ουρανό όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε». Έδωσε λοιπόν αφορμή να θεωρηθεί ότι ολόκληρος ο ψαλμός ειπώθηκε από αυτόν, διατηρώντας το ίδιο πρόσωπο αυτού που ομιλεί μέχρι το τέλος. Καθώς λοιπόν παρήλθε ο καιρός της σκιάς, κατά τον οποίο προσφέρονταν θυσίες και προσφορές, ο Θεός, μη θέλοντας πλέον τη λατρεία μέσω αυτών, ετοίμασε από την Παρθένο σώμα για τον Υιό, ώστε να μην ευαρεστείται πλέον στα ολοκαυτώματα. Και σχετικά με την αμαρτία είπε ο Σωτήρας στον Πατέρα: «Ιδού, έρχομαι σύμφωνα με το θέλημά σου»· σύμφωνα με το οποίο θέλημα σήκωσε την αμαρτία του κόσμου, αφού ο ίδιος θυσιάστηκε και προσφέρθηκε υπέρ της αμαρτίας όλων, ώστε, εφόσον έγινε η άφεση, να μην υπάρχει πλέον ανάγκη για θυσία υπέρ των αμαρτιών. <Στην κεφαλίδα του βιβλίου είναι γραμμένο για εμένα.> (A f. 220 b, I f. 205) Ονόμασε κεφαλίδα το περιεχόμενο, τρόπον τινά, των εννοιών που υπάρχουν σε αυτό· και αυτές είναι εκείνες που αφορούν τον Σωτήρα όλων μας Χριστό. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι και ο ίδιος ο προφήτης Ιεζεκιήλ βρίσκεται να ονομάζει «κεφαλίδα βιβλίου» το συνολικό, τρόπον τινά, περιεχόμενο της δικής του προφητείας.

Ανεβαίνει δε ως οσμή ευωδίας στον Θεό και Πατέρα διά του ιδίου του σώματός του, το οποίο λέγεται ότι ο ίδιος έλαβε από τον Πατέρα, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί στους Ψαλμούς εκ μέρους του: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας, αλλά σώμα ετοίμασες για εμένα, ολοκαυτώματα και θυσίες περί αμαρτίας δεν τα ευαρεστήθηκες. Τότε είπα: Ιδού, έρχομαι. Στην κεφαλίδα του βιβλίου έχει γραφτεί για εμένα: Να πράξω το θέλημά σου θέλησα». Το ότι δε τα στοιχεία από την ιστορία που προεκθέσαμε πολύ σωστά θα αναχθούν στον Χριστό, το μαρτυρεί πάλι ο ίδιος λέγοντας κάπου: «Στην κεφαλίδα του βιβλίου έχει γραφτεί για εμένα». Διότι βιβλίο πενταμερές είναι ολόκληρο το σοφότατο σύγγραμμα του Μωυσή.

Θα μπορούσε κανείς να πει ότι, αφού ασθενήσαμε με την αμαρτία του κόσμου στο πρόσωπο του Αδάμ, γίναμε εν Χριστώ θυσία πνευματική και ευώδης προς τον Θεό και Πατέρα, καλή και ευπρόσδεκτη, και πολύ ανώτερη από τη σκιά του νόμου. Απαρχή δε δική μας είναι ο Χριστός, και αυτός εγκαινίασε για εμάς την οδό· διότι έτσι λέει κάπου ο Δαβίδ στο βιβλίο των Ψαλμών προς τον εν ουρανοίς Πατέρα και Θεό: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας, αλλά σώμα κατασκεύασας για εμένα. Σε ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ευαρεστήθηκες. Τότε είπα: Ιδού έρχομαι, για να κάνω, ω Θεέ, το θέλημά σου, αυτό βουλήθηκα». Και αυτά πάλι μπορεί κανείς να τα παρατηρήσει και από τα γεγραμμένα στο Λευιτικό. Έχουν δε ως εξής: «Εάν προσφέρεις θυσία από τα πρώτα γεννήματα στον Κύριο, θα προσφέρεις νέα ψημένα στάχυα κοπανισμένα στον Κύριο, και θα προσφέρεις τη θυσία των πρώτων γεννημάτων, και θα ρίξεις πάνω της λάδι, και θα τοποθετήσεις πάνω της λιβάνι. Είναι θυσία. Και θα αναπέμψει ο ιερέας το μνημόσυνό της από τα κοπανισμένα στάχυα μαζί με το λάδι, και όλο το λιβάνι της, είναι προσφορά δια πυρός στον Κύριο». 2. Είναι λοιπόν πολύ σαφές το νόημα του γράμματος, και δεν θα χρειαζόταν κανέναν κόπο, όπως νομίζω, προκειμένου να μπορέσει, εννοώ, κανείς να το κατανοήσει με λεπτομέρεια. Πλην όμως θα πω το εξής: Χίδρα ονομάζονται τα άλευρα από τους σπόρους. Μέσα δε από τους τύπους αυτούς προσλαμβάνεται το μυστήριο του Χριστού.

Διότι, επειδή είναι ασώματος ως Θεός, βρίσκεται οπωσδήποτε έξω από κάθε δυνατότητα πάθους. Επειδή όμως, σύμφωνα με τη δική Του φωνή, η οποία ακούστηκε μέσω της λύρας του Ψαλμωδού, Του ετοιμάστηκε σώμα από τον Πατέρα, ήλθε ενσώματος για να εκτελέσει το θέλημά Του. Αυτό δε ήταν η μέσω του τιμίου σταυρού λύτρωση και η ανακεφαλαίωση των συμπάντων, η οποία επιτυγχάνεται άριστα δι' Αυτού και εις Αυτόν. Με αυτά που είπα θα συμφωνήσει και ο πανάριστος Παύλος, γράφοντας τα εξής: «Αυτό το φρόνημα να υπάρχει στον καθένα σας, το οποίο υπήρχε και στον Χριστό Ιησού, ο οποίος, αν και υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου, γενόμενος όμοιος με τους ανθρώπους· και, αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του, γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρού. Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού Χριστού να κάμψει κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος εις δόξαν του Θεού Πατρός.» Διότι, ποιον λες ότι είναι αυτός που υπάρχει στη μορφή του Θεού και Πατέρα, και έπειτα, ενώ μπορούσε να παραμείνει στην ισότητα προς αυτόν, δεν θεώρησε αρπαγή το τόσο υπερέχον και θεοπρεπές αξίωμα, και την υπεροχή έναντι πάντων; Δεν είναι άραγε ο Θεός Λόγος που φανερώθηκε από Αυτόν; Επομένως, πώς το ζήτημα αυτό δεν είναι ολοφάνερο σε όλους;

Διότι τον άνθρωπο, που βρισκόταν σε αποστροφή και είχε έρθει σε ρήξη με τον Θεό εξαιτίας της παράβασης και της πολλής αμαρτίας, ο Χριστός τον έστησε πάλι ενώπιον του Πατρός, ενσωματώνοντάς τον στον εαυτό Του ως στον πρώτο νέο άνθρωπο. «Διότι εισήλθε στον ουρανό ως πρόδρομος για χάρη μας, για να εμφανιστεί τώρα ενώπιον του Θεού υπέρ ημών», όπως μας γράφει ο σοφός Παύλος. Διότι Αυτός που υπάρχει πάντοτε μαζί με τον δικό Του Πατέρα, λέγεται ότι εμφανίζεται τώρα επειδή προσφέρει ενώπιον του Πατρός τα ανθρώπινα έχοντάς τα πρώτος ενωμένα στον εαυτό Του, και μεταβάλλοντας εκείνη την αρχαία αποστροφή. «Διότι Αυτός είναι η ειρήνη μας», σύμφωνα με τις Γραφές. ΠΑΛΛ. Είναι βέβαιο λοιπόν ότι το χρυσό θυσιαστήριο είναι πάλι εικόνα του Χριστού. ΚΥΡ. Και επιπλέον, θα μπορούσε εύλογα να νοηθεί ότι Αυτός είναι το σύνθετο και λεπτό θυμίαμα. Διότι Αυτός είναι ο αρχιερέας: «Θα προσφέρει δηλαδή», λέει, «πάνω σε αυτό ο Ααρών θυμίαμα σύνθετο, λεπτό»· και είναι σύνθετο το θυμίαμα· διότι ο Λόγος, όντας Θεός, έγινε σάρκα. Και ο Εμμανουήλ κατά κάποιον τρόπο έχει συντεθεί για εμάς, έχοντας συνενωθεί άρρητα από τη θεία φύση και την ανθρωπότητα σε μια ενότητα που υπερβαίνει τον νου. Είναι δε λεπτό, επειδή δεν έχει το παχύ της κατά τον νόμο λατρείας. «Διότι θυσίες και προσφορές δεν θέλησες. Ολοκαύτωμα και θυσίες περί αμαρτίας δεν ευαρεστήθηκες. Σώμα όμως μου ετοίμασες», λέει· «τότε είπα: Ιδού έρχομαι, για να κάνω, ω Θεέ, το θέλημά σου.»

Διότι εν μέρει, λέει, γνωρίζουμε και εν μέρει προφητεύουμε. Όλα τα θαυμάσιά σου τυγχάνουν βέβαια αναρίθμητα και ακατάληπτα· όμως ανάμεσα σε όσα κατανόησα βρήκα και τούτο, ότι δηλαδή κατά τον παρόντα καιρό δεν θέλησες τις θυσίες και τις προσφορές που ορίστηκαν από τον Μωυσή· αντί γι' αυτές κατάρτισες τα αυτιά μου και την υπακοή στα λόγια σου· και αντί για ολοκαυτώματα και θυσίες περί αμαρτίας προσέφερα ο ίδιος τον εαυτό μου σε εσένα. Γι' αυτό λέει: Ιδού, ήρθα επειδή κλήθηκα από εσένα, έχοντας υπακούσει με τη μεγαλύτερη προθυμία. Και ήρθα σπεύδοντας να κάνω το θέλημά σου· διότι έχω πειστεί ότι αποδέχεσαι αυτό αντί για κάθε θυσία ολοκαυτώματος. Και αυτό έχει γραφτεί για εμένα στην κεφαλίδα του βιβλίου· και ποιο είναι αυτό παρά το να προτιμήσω το θέλημά σου από τις θυσίες και τα ολοκαυτώματα; Και το να εφαρμόσω τον νόμο σου όχι σύμφωνα με την πρόχειρη κατά γράμμα ερμηνεία, ούτε τηρώντας τα παραγγέλματα του Μωυσή όπως οι πολλοί· αλλά «στο μέσο της κοιλίας μου»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Επιθύμησα τον νόμο σου με προθυμία μέσα από τα έγκατά μου». Διότι, εάν υπάρχει κάποια κοιλία της ψυχής, που ονομάζεται έτσι μεταφορικά, για την οποία έχει λεχθεί στα Ευαγγέλια: «Ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλία του, το οποίο θα αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον»· σε αυτό το απόρρητο και απόκρυφο ταμείο της ψυχής, λέει, θέλησα να εφαρμόσω τον νόμο σου, και να εκπληρώσω τις εντολές περί θυσιών και ολοκαυτωμάτων πνευματικά και σύμφωνα με το βαθύτερο νόημά τους.

Αυτό το γεγονός και ο θαυμάσιος από τους προφήτες Δαβίδ, προλαμβάνοντας το μέλλον με το Θείο Πνεύμα, το προεφήτευσε λέγοντας: «Υπομένοντας με καρτερία περίμενα τον Κύριο, και έστρεψε την προσοχή Του σε εμένα, και εισάκουσε τη δέησή μου, και με ανέσυρε από τον λάκκο της ταλαιπωρίας και από τον λασπώδη βούρκο. Και έστησε τα πόδια μου πάνω σε βράχο, και κατεύθυνε τα βήματά μου. Και έβαλε στο στόμα μου ένα νέο άσμα, ύμνο προς τον Θεό μας». Και το ποιο είναι αυτό το νέο άσμα, το διασαφηνίζει λέγοντας στη συνέχεια: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες, αλλά σώμα κατασκεύασες για εμένα. Ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ευαρεστήθηκες. Τότε είπα, ιδού έρχομαι, στην κεφαλίδα του βιβλίου είναι γραμμένο για εμένα, ότι θέλησα, Θεέ, να πράξω το θέλημά Σου». Και προσθέτει: «Ευαγγελίστηκα δικαιοσύνη σε μεγάλη εκκλησία», διδάσκοντας ξεκάθαρα ότι, αντί των παλαιών θυσιών και ολοκαυτωμάτων, προσφέρθηκε στον Θεό η ένσαρκη παρουσία του Χριστού και το σώμα που καταρτίστηκε για Αυτόν, και αυτό ακριβώς το γεγονός ευαγγελίζεται στην εκκλησία Του, ως ένα μέγα μυστήριο το οποίο είχε προαναγγελθεί με την προφητική φωνή «στην κεφαλίδα του βιβλίου».

Και δεν απέβλεψε: Διότι τα έθνη, αφού συνήλθαν πνευματικά, κατακρίνουν τη μάταιη μανία των ειδώλων, κατανοώντας ότι τα δικά τους είναι ψευδή. Πολλά έκανες: Διότι ποιος είναι ικανός να εξιχνιάσει τη βουλή του Θεού, την οποία συνέλαβε για τον άνθρωπο; αναφωνεί ο προφήτης γεμάτος έκπληξη. Και στους διαλογισμούς: Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ή ποιος έγινε σύμβουλός Του ή ποιος εξιχνίασε το μυστήριο της οικονομίας; Ανήγγειλα: Ο Χριστός λέει: Μίλησα και δίδαξα επί της γης την αιώνια ζωή· πληθύνθηκαν δε οι πιστοί πέρα από κάθε αριθμό, ώστε να μην μπορούν να αριθμηθούν. Θυσία: Τις νομικές θυσίες των Ιουδαίων· διότι τις βδελύχθηκε ο Χριστός ως απρεπείς και ανωφελείς. Σώμα όμως: Αφού σαρκώθηκε ο Κύριος (ο Χριστός) και έδωσε το δικό Του σώμα προς πνευματική απόλαυση στους ανθρώπους. Ολοκαύτωμα: Διότι μετά την έλευση του Κυρίου καταργήθηκαν οι νομικές θυσίες, αφού προσέφερε τον εαυτό Του ως θυσία για εμάς. Τότε είπα: Ιδού, ο Χριστός ήρθε στον κόσμο με σάρκα. Σε κεφαλίδα βιβλίου: Δηλαδή, σε κάθε βιβλίο έχουν γραφτεί τα σχετικά με την ενανθρώπησή μου. Για να πράξω: Όπως ο ίδιος λέει: Γι' αυτό ήρθα, για να πράξω το θέλημα του Πατέρα μου που με έστειλε. Και τον νόμο: Διότι στο μέσο της κοιλίας κάθε ανθρώπου ενέβαλε τον νόμο της χάριτος, δηλαδή στην ψυχή· διότι κοιλία είναι η ψυχή. Ευαγγελίστηκα: Δηλαδή, παγκοσμίως δίδαξα για τη βασιλεία των ουρανών.

Δεν υπάρχει τρόπος ζωής που να προσελκύει τέτοια παρρησία, ούτε βίος που να ομιλεί αντί για λόγια. Από πού να υφάνουμε τον χιτώνα των επαίνων για τον Αντώνιο; Ας τον στεφανώσει τώρα η κιθάρα του Δαβίδ· διότι περί αυτού και των οσίων έργων του έχει γραφτεί στην αρχή του βιβλίου: «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο, τις εντολές του θα αγαπήσει σφόδρα· δυνατό θα είναι πάνω στη γη το σπέρμα του»· διότι δικό του σπέρμα είναι οι κοινότητες των αγίων παντού στην Αίγυπτο, ή μάλλον σε όλη τη γη. Εκείνον θεωρούν πατέρα και γεωργό, σύμφωνα με τα δικά του πρότυπα ρυθμίζουν τον βίο τους και θεωρούν ότι, αν και απών, είναι παρών μέσω της τήρησης των κανόνων. Ένας μόνο λόγος που διασώζεται από εκείνους που εκπαιδεύτηκαν διαδοχικά, είναι ικανός να συγκροτήσει τον τρόπο ζωής που προέρχεται από την πνευματική φιλοσοφία. Ας μιλήσει γι' αυτόν και ο προφήτης Ησαΐας: «Μακάριος εκείνος που έχει σπέρμα στη Σιών και οικείους στην Ιερουσαλήμ.» Ας λεχθούν για τον Αντώνιο και τούτα τα λόγια από την προφητεία του Ιερεμία: «Προτού σε πλάσω στην κοιλιά, σε γνώριζα, και προτού εξέλθεις από τη μήτρα, σε αγίασα»· διότι την αγιοσύνη την καλλιεργούσε ως σύντροφό του. Ως κληρονομιά από τη μήτρα είχε αποκτήσει την αγία ταπείνωση, και ως θεμέλιο της πνευματικής φιλοσοφίας έθεσε τη σωφροσύνη διά του Χριστού.

Εκείνα που επιτελούνται μέσω της ψυχής, εκείνα μέσω του πνεύματος («Ο Θεός», λέει, «είναι Πνεύμα· και εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια»)· όσα δεν έχουν ανάγκη από σώμα, όσα δεν έχουν ανάγκη από όργανα, ούτε από συγκεκριμένους τόπους· και αυτά είναι η επιείκεια, η σωφροσύνη, η ελεημοσύνη, η ανεξικακία, η μακροθυμία, η ταπεινοφροσύνη. Αυτές τις θυσίες θα μπορούσε να δει κανείς να έχουν προτυπωθεί από παλιά και στην Παλαιά Διαθήκη. Διότι λέει ο Δαβίδ: «Προσφέρετε στον Θεό θυσία δικαιοσύνης»· και πάλι: «Θα σου προσφέρω θυσία αινέσεως»· και: «Η θυσία της αινέσεως θα με δοξάσει»· και: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα»· και: «Τι ζητάει ο Κύριος από εσένα, παρά μόνο το να τον υπακούς;». «Ολοκαυτώματα και θυσίες υπέρ αμαρτίας δεν ευαρεστήθηκες. Τότε είπα: Ιδού, έρχομαι, Θεέ, για να πράξω το θέλημά σου»· και πάλι: «Γιατί μου φέρνετε λιβάνι από τη Σαβά;»· και κάποιος άλλος προφήτης: «Απομάκρυνε από εμένα τον ήχο των ωδών σου, και την ψαλμωδία των οργάνων σου δεν θα την ακούσω»· αλλά αντί αυτών: «Έλεος θέλω και όχι θυσία».

Και το ότι ολόκληρη αυτή την προφητεία την προλέγει εκ μέρους του Χριστού, αφού είπε: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας», πρόσθεσε: «Σώμα όμως ετοίμασες για εμένα»· λέγοντας «σώμα» εννοεί το Δεσποτικό, την κοινή θυσία που έγινε υπέρ της οικουμένης, η οποία καθάρισε τις ψυχές μας, και κατέλυσε τις αμαρτίες, και έσβησε τον θάνατο, και άνοιξε τους ουρανούς, και μας υπέδειξε πολλές και μεγάλες ελπίδες, και προετοίμασε όλα τα υπόλοιπα. Αυτά ακριβώς γνωρίζοντας και ο Παύλος, αναφωνούσε λέγοντας: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!» Όλα αυτά λοιπόν προβλέποντας έλεγε: «Πολλά έκανες εσύ, Κύριε ο Θεός μου, τα θαυμάσιά σου». Έπειτα, αφού είπε εκ μέρους του Χριστού ότι «Ολοκαυτώματα και θυσίες περί αμαρτίας δεν ευαρεστήθηκες», πρόσθεσε: «Τότε είπα, ιδού έρχομαι». Τότε· πότε; Όταν είναι ο καιρός των τελειότερων διδαγμάτων· διότι τα μεν ατελέστερα έπρεπε να τα μάθουν μέσω των δούλων του, τα δε υψηλότερα και εκείνα που υπερβαίνουν την ανθρώπινη φύση, από τον ίδιο τον νομοθέτη. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Αφού πολυμερώς και πολυτρόπως μίλησε παλαιά ο Θεός στους πατέρες μας μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού, τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, και μέσω του οποίου δημιούργησε τους αιώνες».

γ΄. Όταν λοιπόν ο Θεός λέει, στην αρχή της κτίσεως: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση», μας αποκαλύπτει αινιγματωδώς τη θεότητα του Υιού, προς τον οποίο απευθύνεται. Έπειτα, για να δείξει ότι αυτή δεν είναι αντίθετη προς την προηγούμενη διάταξη, αλλά ότι και αυτό ήταν θέλημα του Θεού, δηλαδή να καταργηθεί εκείνη η θυσία και να εισαχθεί στη θέση της τούτη εδώ (διότι ήταν επαύξηση της διορθώσεως, και όχι εναντίωση ούτε σύγκρουση), αφού είπε: «Στην κεφαλίδα του βιβλίου είναι γραμμένο για εμένα», πρόσθεσε: «Το να πράξω το θέλημά σου, Θεέ μου, το θέλησα, και ο νόμος σου βρίσκεται μέσα στα σπλάχνα μου»· έπειτα εξηγώντας ποιο είναι άραγε το θέλημα του Θεού, παραλείποντας να αναφέρει θυσία, ολοκαυτώματα, προσφορές, κόπους και ιδρώτες, λέει: «Ευαγγελίστηκα δικαιοσύνη σε μεγάλη Εκκλησία». Τι σημαίνει άραγε το: «Ευαγγελίστηκα δικαιοσύνη»; Δεν είπε απλώς: «Έδωσα», αλλά: «Ευαγγελίστηκα». Γιατί άραγε;

Τώρα όμως, ήρθε να γίνει ένα θαύμα πιο καινούργιο από όλα εκείνα τα παλαιά θαύματα, αυτό της ενανθρωπήσεώς μου, διότι: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες», αν και για λίγο τις θέλησες, ώστε να απομακρύνεις τους ανθρώπους από τη μανία των ειδώλων. Τώρα όμως, έχοντας αποτινάξει αυτά, «μου ετοίμασες σώμα», ώστε να σου το προσφέρω ως ευάρεστη θυσία· «διότι ολοκαυτώματα για την αμαρτία δεν ζήτησες. Τότε είπα: ιδού έρχομαι, στην κεφαλίδα του βιβλίου», δηλαδή σε πολλά κεφάλαια «είναι γραμμένο για εμένα». Και τώρα έφτασε ο καιρός «για να κάνω το θέλημά σου, Θεέ μου, το θέλησα και τον νόμο σου που είναι μέσα στα σπλάχνα μου» θησαυρισμένο θα τον αποκαλύψω στον κόσμο, «κηρύττοντας τη δικαιοσύνη σε μεγάλη εκκλησία», σε μεγάλη σύναξη, και «τα χείλη μου δεν θα τα εμποδίσω, Κύριε, και εσύ αυτό το γνώριζες από πριν». «Τη δικαιοσύνη σου δεν θα την κρύψω από τη μεγάλη συναγωγή».

Στο 26ο κεφάλαιο λέει ότι ο αριθμός των έξι ημερών στην αρχή της δημιουργίας του κόσμου αποτελεί τύπο της τριαδικής θεογνωσίας, και ότι αυτό το δηλώνει, μαζί με ορισμένα άλλα, και το χωρίο «ημέρα τῇ ημέρᾳ ερεύγεται ρήμα, και νυξ νυκτί αναγγέλλει γνώσιν». Αλλά και το χωρίο «εν κεφαλίδι βιβλίου γέγραπται περί εμού», όσοι το εξέλαβαν ως αναφορά σε εκείνες τις αρχικές έξι ημέρες, δεν διανοήθηκαν τίποτα το άτοπο. Διότι κεφαλή και αρχή του βιβλίου, δηλαδή ολόκληρης της θεόπνευστης Γραφής, είναι η Εξαήμερος, κατά την οποία ολοκληρώθηκε η κτίση· από το μέγεθος και την ομορφιά της οποίας κατανοείται και ανυμνείται ο Δημιουργός.