Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 4:1

Ομιλία Α' Εις τον τέταρτον Ψαλμόν: «Όταν τον επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου. Μέσα στη θλίψη με ανακούφισες· ελέησέ με», και τα εξής. Επινίκιος και επιτάφιος είναι ο προκείμενος ψαλμός· επινίκιος μεν για την αρετή του Δαβίδ, επιτάφιος δε για την καταστροφή του Αβεσσαλώμ· επινίκιος για τον Δαβίδ, διότι, αν και διωκόμενος, νίκησε· επιτάφιος για τον Αβεσσαλώμ, διότι, ενώ καταδίωκε τον πατέρα του, έπεσε· επινίκιος για τον Δαβίδ, διότι έστησε τρόπαια όχι παίρνοντας τα όπλα, αλλά προσευχόμενος· επιτάφιος για τον Αβεσσαλώμ, διότι βρήκε ως τάφο τον αέρα, όχι χτυπημένος από βέλος κάποιου χεριού, αλλά κρεμασμένος από ένα δέντρο. Και στο ότι ο ψαλμός είναι επινίκιος και επιτάφιος, μάρτυρας είναι η επιγραφή: «Εις το τέλος, εν ύμνοις, ψαλμός· ωδή τω Δαβίδ». Διότι η ωδή σάλπισε τη νίκη του Δαβίδ, ενώ ο ύμνος υπαγόρευσε την επιτάφια θλίψη του για το παιδί του. «Εις το τέλος», λόγω του τέλους και του θανάτου του Αβεσσαλώμ. «Εν ύμνοις», λόγω του τάφου και της θλίψης για το παιδί. Διότι ο ύμνος αναπεμπόταν στους αγίους εξαιτίας της θλίψης. «Ψαλμός», ως θαυμαστή πράξη του Θεού, επειδή κρέμασε με ένα κλαδί τον κλάδο, επειδή απέκλεισε από τη ζωή εκείνον που είχε αποκοπεί από την αγάπη του πατέρα του. Ή και «Εν ύμνοις ψαλμός», που σημαίνει την ανακούφιση μέσα στη θλίψη: «Μέσα στη θλίψη με ανακούφισες». «Ψαλμός» επίσης, επειδή ο λαός έγινε εύθυμος, διότι έπεσε εκείνος που επαναστάτησε εναντίον του πατέρα του: «Είναι κάποιος εύθυμος; Ας ψάλλει».

«Ωδή», λόγω της επινίκιας ευχαριστίας την οποία ανέπεμψε προς τον Θεό που του χάρισε τη νίκη. Λέχθηκε «στον Δαβίδ», τον ζωγράφο της ιστορίας μέσω της ψαλμωδίας: «Εις το τέλος, εν ύμνοις ψαλμός· ωδή τω Δαυίδ». Έπειτα, σαν να ρωτήθηκε ο μακάριος Δαβίδ πώς, ενώ έφευγε, νίκησε τον Αβεσσαλώμ, πώς δεν έριξε βέλος και όμως έθαψε το σπλάχνο του, πώς δεν γύμνωσε μαχαίρι και όμως θέρισε τον τύραννο, αποκρίνεται και λέει: Νίκησα όχι πολεμώντας, αλλά επικαλούμενος τον Θεό και εισακουόμενος: «Όταν επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Αν είχα την ελπίδα μου στα βέλη και στο δόρυ και στο τόξο και στη ρομφαία και στην πανοπλία όπως οι πολλοί, θα είχα ηττηθεί όπως οι πολλοί· αλλά επειδή ψάλλοντας έλεγα: «Δεν θα ελπίσω στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν θα με σώσει», πέταξα την πανοπλία· διότι είχα την άνωθεν συμμαχία. Χωρίς τόξο και ρομφαία νίκησα, επικαλούμενος τον Θεό και εισακουόμενος. «Όταν επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Υπάκουσα όταν κλήθηκα, και εισακούστηκα όταν επικαλέστηκα· διότι γνωρίζω τον Θεό που λέει στους ανυπάκουους: «Επειδή καλούσα και δεν υπακούσατε, θα έρθει ώρα που θα με επικαλεστείτε, αλλά εγώ δεν θα σας εισακούσω». Έξωθεν βέλη ρίχνονταν στην καρδιά μου από τον τύραννο, και έσωθεν από την καρδιά αναπέμπονταν κραυγές προς τον Θεό· και οι κραυγές και οι ικεσίες νίκησαν τα βέλη.

Ο Αστέριος ο Αρειανός ερμήνευσε τον ψαλμό ως εξής: Γιατί ο ψαλμός φέρει την επιγραφή «Εις το τέλος εν ύμνοις»; Επειδή καλώς άρχισε και καλώς τελείωσε τον βίο; Ή επειδή κακώς μεν άρχισε, καθώς είδε τη γυναίκα του Ουρία να λούζεται και διέπραξε μοιχεία, αλλά έχοντας μετανοήσει καλώς τελείωσε τον βίο, και γι' αυτό στην αρχή βρίσκεται σε ψόγους, ενώ «εις το τέλος εν ύμνοις. Ψαλμός τω Δαβίδ» [είναι] η πράξη της μετάνοιας. Και επειδή «όπου επλεόνασε η αμαρτία, υπερπερίσσευσε η δικαιοσύνη», γι' αυτό έλεγε: «Όταν τον επικαλέσθηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Διότι δικαιοσύνη του τώρα ο Δαβίδ αποκαλεί τη μετάνοια. Είδε ο Θεός ότι η ψυχή είχε καθαρθεί και δέχθηκε την προσευχή. Ή επειδή στον προηγούμενο ψαλμό θρηνούσε για τον διωγμό από τον Αβεσσαλώμ, και με τη μεσολάβηση της προσευχής εξοντώθηκε ο τύραννος, οπότε, σαν να ρωτήθηκε πώς νίκησε τον Αβεσσαλώμ, αποκρίθηκε με την αρχή του ψαλμού.

Εις το τέλος· Ψαλμός ωδής του Δαβίδ. Δ΄. Υπόθεσις. Αυτόν τον ψαλμό, μετά τη νίκη του στον πόλεμο, τον αφιερώνει στον νικοποιό [Αντί του «εις το τέλος», ο Ακύλας και ο Θεοδοτίων μετέφρασαν «στον νικοποιό»· ο δε Σύμμαχος «Επινίκιον»]. Κατά την επίκλησή μου, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου. Είναι παρόμοιο με το: Ενώ ακόμη θα μιλάς, θα πει· Ιδού είμαι παρών. Στη θλίψη μού έδωσες ευρυχωρία. Όχι μόνο, λέει, με έβγαλες από τις δύσκολες περιστάσεις, αλλά και ετοίμασες να σταθώ σε μεγάλη ευρυχωρία. [Ο Σιβάς και ο Βερζέλ προσέφεραν πολλές τροφές και τάπητες στον Δαβίδ, όταν βέβαια, έχοντας διαφύγει από τον Αβεσσαλώμ, διέτριβε στις ερήμους και στα όρη, όπως ακριβώς τους τρεις παίδες στο καμίνι, και τον Δανιήλ στα λιοντάρια.]

Όσοι δε ειπώθηκαν από τον Δαβίδ και από όλους τους άλλους, και έχουν την επιγραφή «Εις το τέλος», είναι οι εξής: δʹ, εʹ, ϛʹ, ηʹ, θʹ, ιʹ, ιαʹ, ιβʹ, ιγʹ, ιζʹ, ιηʹ, ιθʹ, κʹ, καʹ, κβʹ, λʹ, λεʹ, ληʹ, λθʹ, μʹ, μαʹ, μγʹ, μδʹ, μεʹ, μϛʹ, μηʹ, νʹ, ναʹ, νβʹ, νγʹ, νδʹ, νεʹ, νϛʹ, νζʹ, νηʹ, νθʹ, ξʹ, ξαʹ, ξγʹ, ξδʹ, ξεʹ, ξϛʹ, ξζʹ, ξηʹ, ξθʹ, οδʹ, οεʹ, οϛʹ, οθʹ, πʹ, πγʹ, πδʹ, ρηʹ, ρληʹ, ρλθʹ. Αποκλειστικά του ιδίου του Δαβίδ είναι οι: κεʹ, κϛʹ, κζʹ, λϛʹ και ρναʹ. Μετά δε από όλη αυτήν τη διαίρεση, είναι αναγκαίο πλέον να γνωρίζουμε ειδικά και τις επιγραφές που βρίσκονται σε ορισμένους ψαλμούς.

ΨΑΛΜΟΣ Δ΄. <Εις το τέλος, εν ύμνοις. Ψαλμός ωδής τω Δαβίδ.> (A f. 20.) Τον μεν τρίτο ψαλμό συνέταξε ο μακάριος Δαβίδ, ενώ ακόμη συνεχιζόταν ο πόλεμος εναντίον του Αβεσσαλώμ, γι' αυτό και περιείχε θρήνους. Αυτόν όμως τον τέταρτο, μετά τη νικηφόρα έκβαση του πολέμου, τον αναθέτει ως ευχαριστήριο στον νικοποιό Θεό. Γι' αυτό άλλοι από τους ερμηνευτές, αντί του «Εις το τέλος», αναγράφουν την ωδή «Τω νικοποιώ», δηλαδή επινίκιο. «Εις το τέλος» λοιπόν επιγράφεται, επειδή ο ψαλμός συντέθηκε με την κατάλυση της τυραννίας. Το «εν ύμνοις», επειδή ο Δαβίδ δεν δακρύζει πλέον, αλλά υμνεί τον Θεό που του χάρισε τη νίκη. Και «ψαλμός ωδής», διότι πανηγυρίζοντας ψάλλει το επινίκιο με πιο μελωδικό τρόπο. [<Εν τω επικαλείσθαι με.> Είναι άτοπο να θάβεται στη σιωπή ο τρόπος της ευεργεσίας, πράγμα για το οποίο επικρίνονται οι εννέα λεπροί στα Ευαγγέλια. Επομένως, ή θαυμάζει τη θεία γενναιοδωρία που εκπλήρωσε τα αιτήματά του χωρίς καθυστέρηση χρόνου, ή ίσως διδάσκει ότι σώθηκε όχι με το να σιωπά, αλλά μάλλον με το να επικαλείται τον Θεό. Αποδεικνύεται λοιπόν μέσω αυτού πόσο μεγάλο και ωφέλιμο είναι να προσεύχεται κανείς αδιαλείπτως.] <Ο Θεός της δικαιοσύνης μου.> (A f. 21.) Θα βρούμε όμως αυτόν, που εδώ ωφέλιμα αποκαλεί τον εαυτό του δίκαιο, να ομολογεί επίσης ότι είναι ένοχος για αμαρτήματα. Πώς λοιπόν μπορεί, λέει, να είναι αλήθεια ότι ο ίδιος είναι δίκαιος και συγχρόνως ένοχος για αμαρτήματα;

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΨΑΛΜΟΥ Δ΄. Εις το τέλος, εν ψαλμοίς, ωδή του Δαβίδ. Εις το τέλος, εν ύμνοις, ψαλμός του Δαβίδ. Όπως σκοπός κάθε τέχνης και επιστήμης είναι ......... να καταλήξει αυτός που την ασκεί· έτσι και σκοπός κάθε λογικής φύσεως είναι το να ζωοποιηθεί εν Χριστώ, όπως αναφέρει ο Παύλος στην Α΄ προς Κορινθίους, κάνοντας λόγο για την οικεία τάξη (στο οικείο τάγμα): Φαίνεται να μη ......... σκιαγραφεί τα πάντα, ότι δηλαδή [αποδίδονται] στον καθένα που ζωοποιείται ανάλογα με την αξία του μετά από δοκιμασίες. Ή, και ανεξάρτητα από αυτά, ο Χριστός, αφού ζωοποίησε στον εαυτό Του όλους όσους πέθαιναν στο πρόσωπο του Αδάμ, βασιλεύει επί των ζωοποιηθέντων· σε αυτό ακριβώς προέτρεπε όσους έχουν σύνεση η επιγραφή «εις το τέλος».

Ο Αστέριος ο αρειανός ερμήνευσε τον ψαλμό ως εξής: Γιατί ο ψαλμός φέρει την επιγραφή «Εἰς τὸ τέλος, ἐν ὕμνοις»; Επειδή καλά μεν ξεκίνησε, και καλά τελείωσε τον βίο του· ή επειδή κακά μεν ξεκίνησε, καθώς, αφού είδε τη γυναίκα του Ουρία να λούζεται, διέπραξε μοιχεία, αλλά καλά τελείωσε τον βίο του, έχοντας μετανοήσει· γι' αυτό στην αρχή υπάρχει κατάκριση, στο τέλος όμως ύμνοι. Ψαλμός για τον Δαβίδ είναι η πράξη της μετάνοιας· και επειδή, όπου πλεόνασε η αμαρτία, υπερπερίσσευσε η δικαιοσύνη, γι' αυτό έλεγε: «Όταν τον επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Διότι τώρα ο Δαβίδ ονομάζει δικαιοσύνη του τη μετάνοια. Είδε ο Θεός την ψυχή να έχει καθαρθεί, και δέχθηκε την προσευχή. Ή επειδή στον προηγούμενο ψαλμό θρηνούσε για τον διωγμό του από τον Αβεσσαλώμ· ενώ η προσευχή, μεσολαβώντας, εξόντωσε τον τύραννο, έτσι ώστε, όταν ρωτήθηκε πώς νίκησε τον Αβεσσαλώμ, απάντησε με την αρχή του ψαλμού. Διότι, όπως ακριβώς, λέει, όταν αμάρτησα, ο Θεός τον ξεσήκωσε εναντίον μου, έτσι και όταν μετανόησα, μου χάρισε τη νίκη εναντίον του. Και γιατί εισακούστηκε ο Δαβίδ την ίδια ακριβώς στιγμή της επίκλησής του; Επειδή, όταν ελέγχθηκε από τον Νάθαν, αμέσως κάμφθηκε σε μετάνοια, γι' αυτό, αμέσως μόλις προσευχήθηκε, εισακούστηκε. Διότι εκείνος που πράττει όλα όσα επιθυμεί ο Θεός, εισακούεται πάραυτα, και ενώ ακόμη μιλάει, θα του πει ο Θεός: «Ιδού, είμαι παρών».

Αυτό λοιπόν το βέλος είναι ο ζωντανός Λόγος του Θεού και είναι πιο κοφτερό από κάθε δίστομη μάχαιρα· και ο Λόγος είναι ο Χριστός. Με αυτό δε το όνομα ομολογείται το μυστήριο της Τριάδος, μέσω του οποίου διδασκόμαστε και για εκείνον που έχρισε, και για εκείνον που χρίστηκε, και για εκείνο με το οποίο χρίστηκε. Διότι, εάν κάτι από αυτά λείπει, το όνομα του Χριστού δεν υφίσταται. Αυτό λοιπόν το όνομα, όταν υψωθεί στη δική μας φαρέτρα, δηλαδή όταν μέσω της πίστεως ενοικήσει στην ψυχή μας (διότι η φαρέτρα του Λόγου είναι η ψυχή), τότε γίνεται ικανό να εξοντώσει εκείνον που εξεγείρεται εναντίον μας και μας καταδιώκει, του οποίου ο αφανισμός συντελείται στο ξύλο του Σταυρού. Γι' αυτό, μετά την έγκαιρη φυγή από εκείνον που εξεγείρεται (ο οποίος είναι μεν ένας κατά τη φύση του, αλλά γίνεται πλήθος εξαιτίας της κακής συμμαχίας) και αφού ειπωθεί το «Πληθύνθηκαν εκείνοι που με θλίβουν, πολλοί επαναστατούν εναντίον μου» και όσα περιέχει στη συνέχεια η ψαλμωδία, τότε γίνεται η αρχή της νίκης. Διότι η έγκαιρη φυγή από αυτούς που εξεγείρονται γίνεται αιτία της νίκης κατά των εχθρών. Γι' αυτό η επόμενη ψαλμωδία φέρει την επιγραφή «Εις το τέλος». Το τέλος δε κάθε αγώνα είναι η νίκη, όπως προηγουμένως ο λόγος ανέλυσε συστηματικά για αυτά, και εφόσον κάποιος γευτεί έστω και μια φορά τη νίκη, κατορθώνονται αλλεπάλληλες νίκες εναντίον των εχθρών. Διότι, κατά την πρώτη νίκη, όταν οι ηδονές του βίου ανταγωνίζονταν τα αγαθά της ψυχής, επικράτησε μέσα σου η ροπή προς τα ανώτερα έναντι της υλικής απάτης.

«Εις το τέλος». Διότι κατά τη συντέλεια των αιώνων εμφανίστηκε ο Κύριος, ώστε μαζί με τους ύμνους των αγγέλων και του ψαλμού ας γίνει δεκτή η προφητεία. «Εν τω επικαλείσθαι». Εδώ εκ προσώπου του Αδάμ βοά ο Χριστός· διότι δεν αμάρτησε με τη θέλησή του (ο Αδάμ), αλλά από ακακία ως δίκαιος. «Εν θλίψει» [Διότι σε πολλή θλίψη και για πολύ χρόνο κυριευόταν από την αμαρτία· αφού όμως ο Χριστός την έλυσε, ο άνθρωπος βρήκε πλάτος ελευθερίας]. «Οικτείρησόν με». Δηλαδή, με ελευθέρωσες από την αμαρτία και παράσχέ μου τον εαυτό σου ως ένδυμα και τροφή. «Υιοί ανθρώπων». Δηλαδή, γιατί σκληραίνετε ακόμη την καρδιά σας απιστώντας και κυριεύεστε από τη ματαιότητα; Γι' αυτό ήρθα να ζητήσω και να σώσω το απολωλός. «Και γνώτε». Μάθετε και πιστέψτε στον Χριστό που λέει: Μου δόθηκε κάθε εξουσία στον ουρανό και στη γη. «Κύριος εισακούσεται». Αυτή είναι η φωνή του Αδάμ· διότι δεν αποστρέφεται την κραυγή των ταπεινών, που βοούν προς αυτόν ημέρα και νύχτα. «Οργίζεσθε». Δηλαδή, ακόμη και αν ως άνθρωποι οργίζεστε, μην ολοκληρώνετε το έργο της οργής, αλλά δώστε τόπο στην οργή, όπως έχει γραφτεί. «Α λέγετε». Δηλαδή, όσα συλλογίζεστε στην καρδιά σας είτε εναντίον αδελφού είτε για άλλο κακό, όταν συγκεντρωθείτε με τον εαυτό σας στην κλίνη σας νιώστε κατάνυξη, δηλαδή συγχωρήστε. Είναι δε ολοφάνερο ότι ο καθένας, αναλογιζόμενος την κλίνη του τάφου, ας διορθωθεί μέσω του φόβου.

Ψαλμός 4ος. Εις το τέλος, εν ύμνοις· ψαλμός του Δαβίδ. «Όταν σε επικαλέστηκα, με εισάκουσες, Θεέ της δικαιοσύνης μου· μέσα σε θλίψη με επλάτυνες· σπλαχνίσου με και εισάκουσε την προσευχή μου». Εκείνος που επικαλείται και εισακούεται, πώς πάλι μέσα στη θλίψη πλατύνεται; Δεν ονομάζει τις θλίψεις πλατυσμό, αλλά τον πλατυσμό που προκύπτει από τη θλίψη μέσω της υπομονής προς την αρετή. Διότι έτσι πλατύνθηκε ο χορός των προφητών, των αποστόλων, των μαρτύρων και των οσίων, ώστε «με την υπομονή τους μέσα στις θλίψεις να αποκτήσουν τις ψυχές τους», με το να λέει καθένας από αυτούς προς τον Θεό μεν «σπλαχνίσου με και εισάκουσε την προσευχή μου», και προς τους ανθρώπους δε: «Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;», δηλαδή μέχρι πότε θα είστε βραδείς στην καρδιά στο να ακούτε τις θείες επωδούς; «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και ζητάτε το ψεύδος;» Για ποιον λόγο, λέει, υποδουλώνεστε στα ανώφελα πράγματα της ζωής, στην κενή δόξα και στις υπόλοιπες μέριμνες του βίου; Αλλά: «Μάθετε ότι ο Κύριος εθαυμάστωσε τον όσιό του», δηλαδή κάθε πιστό και όσιο δούλο του, και γίνετε μιμητές του, ώστε ο Κύριος να εισακούσει και εσάς όπως και εκείνον, όταν κράζετε προς αυτόν: «Οργίζεστε και μην αμαρτάνετε».