Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 4:5

«Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;» Αυτά τα λέει απευθυνόμενος σε αυτούς που πίστεψαν ότι με το πλήθος του στρατού θα καταβάλουν τον δίκαιο. Αυτή δε η ελπίδα, λέει, είναι μάταιη και ψευδής. «Και μάθετε ότι ο Κύριος έκανε θαυμαστό τον όσιό του.» Με την έννοια: Μάθετε, λοιπόν, εσείς που έχετε την πεποίθησή σας στο πλήθος, ότι απέδειξε θαυμαστό εκείνον που έχει την πεποίθησή του σε Αυτόν. «Ο Κύριος θα με εισακούσει όταν κράξω προς αυτόν.» Έχει ληφθεί ένας χρόνος αντί άλλου· διότι αντί να πει «εισήκουσε», χρησιμοποίησε το ρήμα «θα εισακούσει». «Οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε. Για όσα λέτε στις καρδιές σας, αισθανθείτε κατάνυξη στις κοίτες σας.»

Αυτά τα λέει προς τους δικούς του, όπως και προς όλους τους ανθρώπους. Ακόμη και αν δεχθείτε την οργή, λέει, να την καταστήσετε ανενεργή με την εν ησυχία κατάνυξη. Διότι αυτό ακριβώς σημαίνει το, «στις κλίνες σας να κατανυγείτε». «Προσφέρετε θυσία δικαιοσύνης και ελπίστε στον Κύριο». Διδάσκει με ποιον τρόπο θα υπερισχύσουμε των εχθρών.

Διότι έτσι μας διδάσκει και ο προφήτης Δαβίδ λέγοντας: «Οργίζεσθε και μη αμαρτάνετε»· δηλαδή, να στρέφετε την οργή εναντίον των δικών σας παθών και των πονηρών λογισμών, και να μην αμαρτάνετε κάνοντας πράξη όσα υποβάλλονται από αυτούς. Και αυτήν ακριβώς την έννοια δηλώνει σαφώς αυτό που ακολουθεί: «Για όσα λέγετε, λέει, μέσα στις καρδιές σας, να αισθανθείτε κατάνυξη πάνω στις κλίνες σας»· δηλαδή, όταν αναβαίνουν στην καρδιά οι πονηροί λογισμοί, αποβάλλοντάς τους μέσω της οργής εναντίον τους, αφού τους αποδιώξετε και βρεθείτε στην ησυχία σαν να είστε σε κλίνη, τότε να νιώσετε κατάνυξη που οδηγεί στη μετάνοια. Με αυτά συμφωνεί και ο μακάριος Παύλος, χρησιμοποιώντας τη μαρτυρία αυτού του ρητού και προσθέτοντας: «Ο ήλιος ας μη δύει πάνω στον παροργισμό σας· μη δίνετε τόπο στον διάβολο»· δηλαδή, να μην προκαλέσετε τη δύση από τις καρδιές σας του Ήλιου της δικαιοσύνης, του Χριστού, παροργίζοντάς Τον με τη συγκατάθεσή σας στους φαύλους λογισμούς, ώστε με την αναχώρησή Του να μη βρει τόπο μέσα σας ο διάβολος. Περί αυτού του ηλίου λέει και ο Θεός μέσω του προφήτη: «Σε εκείνους δε που φοβούνται το όνομά μου, θα ανατείλει ο Ήλιος της δικαιοσύνης, και θεραπεία θα υπάρχει στις πτέρυγές του». Εάν δε εκλάβουμε το ρητό και κατά γράμμα, δεν μας επιτρέπεται να διατηρούμε την οργή μας ούτε μέχρι τη δύση του ηλίου.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΝΕ΄. Ποια είναι η διαφορά μεταξύ της πικρίας, του θυμού, της οργής και του παροξυσμού; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Η διαφορά μεταξύ του θυμού και της οργής έγκειται πιθανώς στη διάθεση και στην ορμή. Διότι αυτός που οργίζεται έχει το πάθος περιορισμένο μόνο στη διάθεσή του, όπως φανερώνει εκείνος που λέει: «Να οργίζεσθε και να μην αμαρτάνετε»· ενώ εκείνος που θυμώνει εκδηλώνει ήδη κάτι περισσότερο. «Διότι έχουν θυμό», λέει, «καθ' ομοίωση του φιδιού»· και, «Ο Ηρώδης ήταν γεμάτος θυμό εναντίον των Τυρίων και των Σιδωνίων».

Διότι τίποτε δεν συγχέει τόσο πολύ τα θεωρήματα της σοφίας, όσο αυτό το πάθος και κάθε αμαρτία. Πώς όμως είναι δυνατόν αυτός που κατέχει σοφία να είναι θυμώδης; (Διότι δεν αναφέρεται ακόμη στον απαθή, αλλά προς το παρόν κάνει λόγο για τον μετριοπαθή). Σύμφωνα με όσα λέει και σε άλλα σημεία: «Ο άφρων εκδηλώνει την οργή του αυθημερόν, ενώ ο σοφός την ταμιεύει σταδιακά». Λέει, λοιπόν, ότι εκφέρει την οργή συγκρατημένα εκείνος που χαλιναγωγεί το πάθος με τον λογισμό, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «Οργίζεσθε και μη αμαρτάνετε». Ο Κύριος όμως, νομοθετώντας τα τελειότερα, προστάζει να εκκοπεί εντελώς το πάθος και δεν παραγγέλλει απλώς να το καταστέλλουμε.

Γι' αυτό και εμάς ο Ψαλμός μάς νουθετεί: Οργίζεσθε, και μην αμαρτάνετε. Και ο Κύριος απειλεί με την κρίση εκείνον που οργίζεται αναίτια· δεν απορρίπτει όμως τη χρήση της οργής για όσα πρέπει, ως ένα είδος φαρμάκου. Διότι το «Έχθρα θα θέσω ανάμεσα σε εσένα και στο φίδι», και το «Να έχετε έχθρα με τους Μαδιανίτες», είναι λόγια εκείνου που διδάσκει να χρησιμοποιούμε τον θυμό σαν όπλο. Γι' αυτό ο Μωυσής, ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους, τιμωρώντας την ειδωλολατρία, εξόπλισε τα χέρια των Λευιτών για τον φόνο των αδελφών τους.

Διότι αποτελεί μεγάλο όφελος η εξέταση των παρελθόντων, ώστε να μην περιπέσουμε και πάλι στα ίδια. Γι' αυτό λέγει: «Για όσα λέτε στις καρδιές σας, αισθανθείτε κατάνυξη πάνω στις κλίνες σας». Και πάλι, με την έναρξη της νύχτας, γίνεται η δέηση να είναι η ανάπαυσή μας απρόσκοπτη και απαλλαγμένη από φαντασίες, καθώς αναγινώσκεται απαραιτήτως και κατά την ώρα αυτή ο ενενηκοστός ψαλμός.

Διότι η απόλαυση των επίγειων αγαθών σε τίποτα, νομίζω, δεν διαφέρει από τα τερπνά πράγματα των ονείρων, τα οποία μόλις φανούν καταλήγουν στο μηδέν, αφού έχουν εμπαίξει τον νου εκείνου που κοιμάται. Αντίθετα, τα λαμπρά καυχήματα της δικαιοσύνης και τα βραβεία που δίνονται από τον Θεό για αυτήν, έχουν μακρά και ακλόνητη συμμετοχή και περιφανές αξίωμα. Διότι ο Θεός δέχεται τις φωνές των οσίων και εκπληρώνει τα αιτήματά τους. Τι θα μπορούσε να είναι ισάξιο με αυτό; <Οργίζεσθε και μη αμαρτάνετε.> (Α φ. 24.) Σε όλους βέβαια τους ανθρώπους συμβαίνει το πάθος της οργής, το οποίο έχει ως μητέρα τη λύπη ή τη μικροψυχία ή την πλεονεξία ή τη λοιδορία εκ μέρους κάποιων. Είναι δυνατόν όμως να την ανακόπτουμε, όπως ακριβώς και τις σωματικές ορέξεις. Διότι το να μην κινούνται αυτές καθόλου μέσα μας, είναι ίσως και ανέφικτο και δεν εξαρτάται από εμάς. Από εμάς όμως εξαρτάται το να επιτιμούμε αυτές τις κινήσεις. Το ίδιο ισχύει και για την οργή. Διότι είναι μεν δριμεία μέσα μας όταν γίνεται η κίνηση, αλλά ανακόπτεται, σαν με χαλινάρια, από τους λογισμούς που αποβλέπουν στο καλύτερο. Και όσο μεν το πάθος παραμένει ακόμη αδρανές μέσα μας, αξιώνεται συγγνώμης από τον Θεό. Όταν όμως εκδηλωθούν τα κακά που προέρχονται από αυτό, τότε θα υποστούμε την τιμωρία. Το ίδιο συμβαίνει και με τις σαρκικές ορέξεις: όταν η φαύλη ηδονή παραμένει άπρακτη μέσα μας, θα ηρεμήσει οπωσδήποτε μαζί της και ο τιμωρός νόμος. Αν όμως αυτή έχει ήδη φτάσει σε πράξη, μαζί της ακολουθεί και η τιμωρία.

Στη συνέχεια αναφέρει αυτό που συμβαίνει με τη φωτιά. Διότι της φωτιάς προηγείται η θερμότητα της φλόγας. Πρώτα λοιπόν θερμάνθηκε και έπειτα άναψε. Ενώ μελετούσα την αρετή, προφανώς δε την ανεξικακία, μέσα στα σπλάγχνα μου άναψε φωτιά. Διότι οι λύπες καταφλέγουν ακόμη και αυτές τις ίδιες τις ψυχές των αγίων, αλλά δεν φτάνει σε ολοκλήρωση τίποτα από όσα προέρχονται από θυμό και οργή. Και αυτό, νομίζω, σημαίνει το «Οργίζεσθε, και μη αμαρτάνετε». Διότι το να μην δεχθεί κανείς καθόλου την οργή, ούτε καν να θερμανθεί, είναι ίσως ανώτερο από τη φύση μας και μάλλον δεν εξαρτάται από εμάς. Το να μπορεί όμως να την ανακόψει με τους λογισμούς που οδηγούν στο καλό, είναι εφικτό στους αγίους. Θερμάνθηκε λοιπόν, λέει, η καρδιά μου στο εσωτερικό της, όμως δεν εκδήλωσα την οργή προς τα έξω, αλλά τη συγκράτησα μέσα μου και σαν να την έπνιξα, χωρίς να πω και χωρίς να πράξω τίποτα από θυμό, παρά μόνο καθώς μελετούσα και αναλογιζόμουν τη λοιδορία, κατακαιγόμενος εσωτερικά από τη λύπη.

Αυτό σημαίνει το να εμφανιστεί τυχόν λέπρα σε φαλάκρα, την από το μηδέν ροπή προς το χειρότερο, η οποία συμβαίνει ως τύπος. Ορθώς λοιπόν, λέγω, ειπώθηκε από τον μακάριο Δαβίδ το: «Οργίζεσθε και μη αμαρτάνετε». ΠΑΛΛ. Πόσο βαθύς είναι ο λόγος. ΚΥΡ. Πάρα πολύ βεβαίως. Διότι αντιλαμβάνεσαι, όπως νομίζω, ότι μιλώ με πάρα πολλή λεπτομέρεια και ότι δεν μπορώ ούτε να κατανοήσω ούτε να εκφράσω άκοπα τέτοιου είδους θεωρήματα. Το ότι πάλι δεν είναι δυνατόν αυτοί που νοσούν ανόσια από φανερά αμαρτήματα να μπορέσουν να μείνουν απαρατήρητοι, ενώ μερικές φορές αγνοούνται τα ελάχιστα και κρυφά, θα το καταλάβεις από το εξής. Αυτούς βεβαίως που έχουν πάθει φαλάκρα, λέγει, θα τους υπενθυμίσει πως είναι καθαροί, παραβλέποντάς μας ορθά τα μικρά πταίσματα, όπως λέγαμε προηγουμένως. Αλλά εάν εμφανιστεί σε κάποιους λέπρα στη φαλάκρα, δηλαδή, όταν το πάθος προχωρεί από τα μικρά προς τα χειρότερα, τότε ακριβώς, τότε λέει ότι γίνονται ολοφάνεροι και άσχημοι, και δεν έχουν κανένα επιχείρημα που να μπορεί να συνηγορήσει στα εγκλήματά τους. Γι' αυτό λέει: «Και ο λεπρός, στον οποίο υπάρχει η πληγή, τα ιμάτιά του ας είναι ξεσχισμένα και η κεφαλή του ασκεπής, και γύρω από το στόμα του ας καλυφθεί, και θα ονομάζεται ακάθαρτος όλες τις ημέρες, όσες βρίσκεται επάνω του η πληγή· όντας ακάθαρτος, θα παραμένει ακάθαρτος, θα κάθεται αποχωρισμένος, και η διαμονή του θα είναι έξω από το στρατόπεδο.» Διότι το να είναι ξεσχισμένα τα ιμάτια και να είναι ασκεπής η κεφαλή, θα το υποδήλωνε αυτό με μεγάλη σαφήνεια.

Ο Δαβίδ λέγει: Με τα δάκρυά μου θα βρέξω το στρώμα μου. Δεν θα δακρύσω μέσα στην εκκλησία, επιδεικνύοντας απλώς ένα προσωπείο στους ανθρώπους, επιδιώκοντας τη δόξα του να θεωρούμαι δίκαιος, αλλά πάνω στο κρεβάτι μου· θα λούζω κάθε νύχτα το στρώμα μου με δάκρυα. Για να συμφωνήσει με τον Χριστό που λέγει: Αφού κλείσεις το δωμάτιό σου, προσευχήσου, και θα σε ανταμείψει ο Πατέρας, για χάρη του οποίου ενεργείς στα κρυφά, και ο Θεός θα εξιλεωθεί στα φανερά. Πάλι ο ίδιος είπε: Κοπίασα στον στεναγμό μου. Γιατί; Για να μην τον ακούσει κανείς απολύτως. Διότι προκαλεί κόπο το να συγκρατεί κανείς τον στεναγμό που έρχεται. Αυτά που λέγετε, λέγει, μέσα στις καρδιές σας, με κατάνυξη να τα συλλογίζεστε πάνω στα κρεβάτια σας. Μην τα εξαγγέλλετε ενώπιον των ανθρώπων· διότι υπάρχουν πολλοί που εμπορεύονται την εξομολόγηση, κάνοντας επίδειξη σε εκείνους που πολλές φορές είναι ανώτεροί τους πνευματικά και παραμένουν αφανείς· άλλοι καπηλεύονται τη μετάνοιά τους και εξαγοράζουν δόξα μέσω αυτής· άλλοι μετατρέπουν τη μετάνοια σε υπερηφάνεια, και πριν ακόμη λάβουν συγχώρεση, καταγράφουν καινούργιο χρέος εις βάρος του εαυτού τους.

Οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε· για όσα λέτε μέσα στις καρδιές σας, αισθανθείτε κατάνυξη πάνω στις κλίνες σας. Συμβουλεύει να εμποδίζουμε το πάθος της οργής, εάν ποτέ διεγείρεται με αγανάκτηση, προτρέποντας να μην προχωρά ο θυμός σε πράξη. Και δεν τα λέει αυτά άκαιρα· αλλά επειδή, καθώς ορμούσαν σε πόλεμο εναντίον του Αβεσσαλώμ, εκείνοι που ακολουθούσαν τον Δαβίδ εκστράτευαν με οργή, όπως ήταν φυσικό, αγανακτώντας για την επανάσταση του γιου εναντίον του πατέρα. Για τον λόγο αυτό φαίνεται να τους απευθύνει τέτοια λόγια: Εσείς βέβαια, ω άνδρες σύμμαχοι, οι οποίοι είστε και ένδοξοί μου, όντας ως γιοι ανθρώπων κάπως βαρυκάρδιοι και προσηλωμένοι στη ματαιότητα του θνητού βίου, μη γνωρίζοντας τη δίκαιη κρίση του Θεού εναντίον των ασεβών, οργίζεστε κατά του ασεβούς γιου· και κινούμενοι από δίκαιο αίσθημα, και οργιζόμενοι με αγανάκτηση, ορμάτε στον πόλεμο. Εγώ όμως προτρέπω τους πάντες, ακόμη και αν η οργή σας είναι εύλογη, ότι δεν πρέπει να λησμονείτε τη δική σας ανεξικακία, ούτε να εξάπτεστε περισσότερο, ώστε να εκπέσετε στην αμαρτία. Γι' αυτό λέω: Οργίζεσθε, αλλά μην αμαρτάνετε.

Εάν όμως, σύμφωνα με τον Ακύλα, κλονίζεστε στις ψυχές σας εξαιτίας όσων τόλμησε προηγουμένως ο Αβεσσαλώμ, προσέξτε μήπως προσθέσετε και άλλη αμαρτία στις προηγούμενες, εμμένοντας στην οργή. Θα μπορούσε κανείς να βρει και μέσα στην ιστορική διήγηση πολλά που τον προτρέπουν να σπλαχνιστεί το παιδί του.

«Θυσιάστε θυσία δικαιοσύνης, και ελπίστε στον Κύριο». Αν και ως θνητοί άνθρωποι σκέπτεστε πολλά κατά τη διάρκεια της ημέρας κυριευμένοι από οργή· όμως, στις κλίνες σας εν ησυχία, ερχόμενοι στον εαυτό σας, κατανυγείτε, αναλογιζόμενοι τα όσα πράξατε μέσα στην ημέρα. Μην οργίζεστε λοιπόν, λέει, εναντίον εκείνων που σφάλλουν απέναντί σας, ούτε εναντίον εκείνου που επαναστάτησε κατά του πατέρα του· ούτε εσείς οι ίδιοι να αμαρτάνετε, έστω κι αν άλλοι με την ασέβειά τους σας προκαλούν σε έργα οργής και σε αμαρτίες. Αλλά αντί αυτών μάλλον, εάν βέβαια επιθυμείτε να έχετε ασφάλεια, προσφέρετε θυσία δικαιοσύνης, και ελπίστε στον Κύριο, και μην ταράζεστε πλέον, αποκτώντας οικειότητα με τον Κύριο διά της δικαιοσύνης. Διότι, αντί κάθε άλλης θυσίας, Εκείνος χαίρεται με τις δίκαιες πράξεις και τα έργα της αρετής. Και το να πράττετε αυτό είναι πολύ καλύτερο από το να οργίζεστε και να επιδιώκετε να εκδικηθείτε για τον εαυτό σας.

Διότι πρέπει να επιβεβαιώσουμε την έννοια που έχει αποδοθεί σχετικά με το διάψαλμα, στηρίζοντας τον λόγο από τα ίδια τα γεγραμμένα, όπως και στο τέταρτο διάψαλμα, μέσω του οποίου μαθαίνουμε το ίδιο πράγμα. Διότι, κατά κάποιον τρόπο, βροντοφωνάζει προς ολόκληρη την ανθρώπινη φύση σχετικά με τη ματαιότητα των πραγμάτων που επιδιώκονται με ζήλο, ονομάζοντας «βαρυκάρδιους» τους υιούς των ανθρώπων, οι οποίοι αγαπούν το μάταιο και ανυπόστατο ψεύδος. Έπειτα, αφού ησύχασε, υποδεικνύει πού βρίσκεται η αλήθεια. Διότι «Μάθετε», λέγει, «ότι ο Κύριος εθαυμάστωσε τον όσιό Του»· δεικνύοντας, νομίζω, μέσω του οσίου τον Κύριο, όπως ακριβώς λέγει ο Μωυσής: «Ότι δίκαιος και όσιος είναι ο Κύριος». Στη συνέχεια, καταθέτοντας συμβουλή για το πώς θα μπορούσε κανείς να διέλθει τον βίο του με καθαρότητα, γινόμενος κριτής και γνώστης των διανοημάτων της ψυχής του, αναφέρει: «Για όσα λέγετε μέσα στις καρδιές σας, αισθανθείτε κατάνυξη πάνω στις κλίνες σας». Επιστρέφοντας και πάλι στον εαυτό του, άκουσε ο ίδιος την κατάργηση των ζωοθυσιών του Νόμου και βροντοφωνάζει προς όσους ακούν: διότι λέγει ότι εκείνος που έχει ανάγκη από ψυχικό καθαρμό δεν πρέπει να εναποθέτει τις ελπίδες του στις σφαγές των άλογων ζώων, αλλά να επιγνώσει σε ποιες θυσίες ευαρεστείται ο Θεός. Γι' αυτό λέγει: «Θυσιάστε θυσία δικαιοσύνης και ελπίσατε στον Κύριο».

«Εις το τέλος». Διότι κατά τη συντέλεια των αιώνων εμφανίστηκε ο Κύριος, ώστε μαζί με τους ύμνους των αγγέλων και του ψαλμού ας γίνει δεκτή η προφητεία. «Εν τω επικαλείσθαι». Εδώ εκ προσώπου του Αδάμ βοά ο Χριστός· διότι δεν αμάρτησε με τη θέλησή του (ο Αδάμ), αλλά από ακακία ως δίκαιος. «Εν θλίψει» [Διότι σε πολλή θλίψη και για πολύ χρόνο κυριευόταν από την αμαρτία· αφού όμως ο Χριστός την έλυσε, ο άνθρωπος βρήκε πλάτος ελευθερίας]. «Οικτείρησόν με». Δηλαδή, με ελευθέρωσες από την αμαρτία και παράσχέ μου τον εαυτό σου ως ένδυμα και τροφή. «Υιοί ανθρώπων». Δηλαδή, γιατί σκληραίνετε ακόμη την καρδιά σας απιστώντας και κυριεύεστε από τη ματαιότητα; Γι' αυτό ήρθα να ζητήσω και να σώσω το απολωλός. «Και γνώτε». Μάθετε και πιστέψτε στον Χριστό που λέει: Μου δόθηκε κάθε εξουσία στον ουρανό και στη γη. «Κύριος εισακούσεται». Αυτή είναι η φωνή του Αδάμ· διότι δεν αποστρέφεται την κραυγή των ταπεινών, που βοούν προς αυτόν ημέρα και νύχτα. «Οργίζεσθε». Δηλαδή, ακόμη και αν ως άνθρωποι οργίζεστε, μην ολοκληρώνετε το έργο της οργής, αλλά δώστε τόπο στην οργή, όπως έχει γραφτεί. «Α λέγετε». Δηλαδή, όσα συλλογίζεστε στην καρδιά σας είτε εναντίον αδελφού είτε για άλλο κακό, όταν συγκεντρωθείτε με τον εαυτό σας στην κλίνη σας νιώστε κατάνυξη, δηλαδή συγχωρήστε. Είναι δε ολοφάνερο ότι ο καθένας, αναλογιζόμενος την κλίνη του τάφου, ας διορθωθεί μέσω του φόβου.

ΤΛΗ'. Στον Ωρίωνα. Οι ηδονές του σώματος είναι κολακευτικές και ικανότατες στο να γοητεύουν, να εκθρονίζουν τον λογισμό από την ηγεμονία του και να τα κάνουν όλα άνω κάτω. Αλλά, εάν ο θυμός συμμαχήσει με τον λογισμό και υπακούσει σε αυτόν όπως ένας υπασπιστής στον βασιλιά, εύκολα αυτές θα ηττηθούν. Διότι, όταν κινηθεί εναντίον τους δίκαιη οργή, δεν θα αντέξουν την απειλή, αλλά θα εξαφανιστούν, παραχωρώντας τη νίκη στον λογισμό, ο οποίος οφείλει να νικά. Και αυτό ακριβώς είναι που συμβούλευσε ο Μελωδός, και εσύ θέλησες να μάθεις: «Να οργίζεστε, και να μην αμαρτάνετε.»

Τι λοιπόν θα μπορούσε να γίνει; Διότι δεν πρέπει μόνο να ελέγχουμε. Παρακαλώ και ικετεύω να μην προσέχετε μόνο αυτό, το πώς δηλαδή θα προσέλθετε στην εκκλησία, αλλά και πώς θα αναχωρήσετε για τις οικίες σας έχοντας λάβει κάποιο φάρμακο για τα δικά σας πάθη, ώστε, ακόμη και αν όχι από εμάς, τουλάχιστον από τις Γραφές να έχετε λάβει τα κατάλληλα φάρμακα. Για παράδειγμα, είναι κάποιος οξύθυμος; Ας προσέχει στα αναγνώσματα των Γραφών, και οπωσδήποτε θα βρει τη θεραπεία είτε σε ιστορικές διηγήσεις είτε σε παραινέσεις· στις παραινέσεις μεν, όταν λέγεται: «Η ορμή του θυμού του είναι η πτώση του»· και, «Ο οξύθυμος άνδρας στερείται ευπρέπειας», και όσα παρόμοια· και πάλι: «Ο φλύαρος άνδρας δεν θα κατευθυνθεί στον σωστό δρόμο»· και ο Χριστός πάλι λέει: «Εκείνος που οργίζεται αναιτίως κατά του αδελφού του»· και πάλι ο προφήτης: «Οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε»· και, «Επικατάρατος ο θυμός τους, διότι είναι αυθάδης». Στις δε ιστορικές διηγήσεις, όπως όταν ακούς τον Φαραώ να είναι γεμάτος από πολλή οργή, καθώς και τον Ασσύριο, και εξαιτίας αυτού του γεγονότος να καταστρέφονται. Πάλι, μήπως κάποιος νικιέται από τα χρήματα; Ας ακούσει ότι: «Δεν υπάρχει τίποτε πιο άνομο από τον φιλάργυρο· διότι αυτός καθιστά και την ίδια του την ψυχή εξαγοράσιμη»· και τον Χριστό που λέει: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά»· και τον Απόστολο: «Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία»· και τον προφήτη: «Όταν ο πλούτος ρέει άφθονος, μην προσκολλάτε την καρδιά σας σε αυτόν», και πολλά άλλα παρόμοια. Και από τις ιστορικές διηγήσεις, ας αναλογιστεί τον Γιεζή, τον Ιούδα, τους άρχοντες των Γραμματέων, και το ότι «Τα δώρα τυφλώνουν τα μάτια των σοφών». Μήπως κάποιος άλλος είναι υπερήφανος;

ΟΜΙΛΙΑ ΙΔ΄. Γι' αυτό, αφού αποβάλετε το ψέμα, να λέτε την αλήθεια ο καθένας στον πλησίον του, διότι είμαστε μέλη ο ένας του άλλου. Να οργίζεστε και να μην αμαρτάνετε· ας μη δύει ο ήλιος πάνω στον θυμό σας· μη δίνετε τόπο στον διάβολο.

Διότι, εάν μεν τη θυμηθούμε την ημέρα, οι άλλες φροντίδες που παρεισφρέουν και οι θόρυβοι πάλι την αποβάλλουν· τη νύχτα όμως είναι δυνατόν να τη θυμόμαστε διαρκώς, όταν η ψυχή βρίσκεται σε γαλήνη και ανάπαυση, όταν βρίσκεται σε λιμάνι, όταν επικρατεί ευδία. «Για όσα λέτε μέσα στις καρδιές σας, να νιώσετε κατάνυξη πάνω στα κρεβάτια σας», λέει. Έπρεπε βέβαια και κατά τη διάρκεια της ημέρας να διατηρούμε αυτή τη μνήμη· επειδή όμως πάντοτε μεριμνάτε και περισπάστε από τις βιοτικές υποθέσεις, τουλάχιστον τότε, πάνω στο κρεβάτι σας, να μνημονεύετε τον Θεό· κατά τους όρθρους να Τον μελετάτε. Εάν κατά τους όρθρους μελετήσουμε αυτά, με πολλή ασφάλεια θα προχωρήσουμε στις καθημερινές μας ασχολίες· εάν πρώτα καταστήσουμε ίλεω τον Θεό με την έντευξη και την ικεσία, προχωρώντας με αυτόν τον τρόπο δεν θα έχουμε κανέναν εχθρό· και ακόμη κι αν αποκτήσεις, θα τον περιγελάσεις, εφόσον έχεις ίλεω τον Θεό. Πόλεμος διεξάγεται στην αγορά, μάχη είναι οι καθημερινές υποθέσεις, αποτελούν θαλασσοταραχή και τρικυμία.

Γι' αυτό και ο Προφήτης έλεγε: «Οργίζεσθε και μη αμαρτάνετε». —«Όποιος όμως πει στον αδελφό του, Ρακά, θα είναι ένοχος στο συνέδριο». Ως συνέδριο εδώ εννοεί το δικαστήριο των Εβραίων· και το ανέφερε τώρα αυτό, για να μη φανεί ότι παντού ξενίζει και καινοτομεί.

δ΄. Όταν όμως τα εξετάζεις αυτά, ας μην είναι κανείς παρών. Ας μην κάνει κανείς θόρυβο· αλλά, όπως ακριβώς οι δικαστές δικάζουν καθήμενοι πίσω από παραπετάσματα, έτσι και εσύ αντί για παραπετάσματα να αναζητήσεις χρόνο και τόπο ησυχίας. Και όταν, αφού δειπνήσεις, σηκωθείς και πρόκειται να κατακλιθείς, τότε να τα δικάζεις αυτά· αυτός ο χρόνος είναι ο πλέον κατάλληλος για εσένα· τόπος δε είναι η κλίνη και το δωμάτιο. Αυτό ακριβώς παρήγγειλε και ο προφήτης, λέγοντας: «Για όσα λέτε μέσα στις καρδιές σας, αισθανθείτε κατάνυξη επάνω στα κρεβάτια σας». Και για τα μικρά σφάλματα να ζητάς μεγάλες ευθύνες, ώστε να μην βρεθείς ποτέ ούτε καν κοντά στα μεγάλα. Εάν το πράττεις αυτό κάθε ημέρα, με παρρησία θα σταθείς ενώπιον εκείνου του φοβερού βήματος. Έτσι έγινε καθαρός ο Παύλος· γι' αυτό και έλεγε: «Διότι, εάν κρίναμε τους εαυτούς μας, δεν θα κρινόμασταν». Έτσι εξάγνιζε τα παιδιά του ο Ιώβ. Διότι εκείνος που προσέφερε θυσίες για τα κρυφά σφάλματα, πολύ περισσότερο απαιτούσε ευθύνες για τα φανερά.

Και ο προφήτης λέει: «Οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε». Διότι, εάν δεν έπρεπε να χρησιμοποιούμε αυτό το πάθος, ούτε όταν το απαιτεί η περίσταση, τότε άσκοπα και μάταια έχει εναποτεθεί μέσα μας· όμως δεν βρίσκεται εκεί μάταια. Γι' αυτό και ο Δημιουργός το εμφύτευσε για τη διόρθωση όσων αμαρτάνουν, ώστε να διεγείρει τη νωθρότητα και την παράλυση της ψυχής, για να αφυπνίζει εκείνον που κοιμάται και αδρανεί. Όπως ακριβώς το ατσάλωμα στον σίδηρο, έτσι ενέθεσε την τονωτική δύναμη της οργής στη διάνοιά μας, προκειμένου να τη χρησιμοποιούμε όποτε χρειάζεται. Γι' αυτό και ο Παύλος τη χρησιμοποίησε πολλές φορές, και όταν οργιζόταν ήταν πιο αγαπητός από εκείνους που μιλούσαν με επιείκεια, κάνοντας τα πάντα στον κατάλληλο καιρό χάριν του κηρύγματος. Διότι ούτε η επιείκεια είναι απλώς ένα καλό πράγμα, παρά μόνο όταν το απαιτεί η περίσταση· αφού, εάν δεν υπάρχει αυτή η προϋπόθεση, και εκείνη γίνεται νωθρότητα, και η οργή μεταβάλλεται σε θρασύτητα.

ϛʹ. Αυτό προτρέπει και ο προφήτης: «Οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε· για όσα λέγετε στις καρδιές σας, να κατανυγείτε στα κρεβάτια σας». Την ημέρα δεν διαθέτεις ελεύθερο χρόνο· απεναντίας, και ο φόβος των αρχόντων, και η συναναστροφή με τους φίλους, και η μέριμνα των υποθέσεων, και η πρόνοια για την ανατροφή των παιδιών, και η φροντίδα της συζύγου, και η μέριμνα για το τραπέζι, και μύρια άλλα πράγματα σε περισπούν. Όταν όμως έλθεις στην κλίνη σου, στο ακύμαντο λιμάνι, και κανείς δεν σε ενοχλεί, πες στην καρδιά και στην ψυχή σου: «Αναλώσαμε τη σημερινή ημέρα, ω ψυχή· τι αγαθό εργαστήκαμε ή τι πονηρό πράξαμε;» Και θυμήσου τη γέεννα, ώστε με τον φόβο να αυξήσεις το αγαθό και να εξαλείψεις το πονηρό.

Να οργίζεσθε και να μην αμαρτάνετε· για όσα λέτε μέσα στις καρδιές σας, να νιώθετε συντριβή στα κρεβάτια σας. Ό,τι ακριβώς είπα προηγουμένως, αυτό λέω και τώρα. Διότι, επειδή πρόκειται να τους καθοδηγήσει προς τη θεογνωσία, απαλλάσσει την ψυχή από τα νοσήματά της.

Γι' αυτό και ο Προφήτης, γνωρίζοντάς το αυτό, λέγει: «Οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε». Διότι δεν καταργεί την οργή, επειδή είναι χρήσιμη· ούτε αποκόπτει τον θυμό, διότι είναι ωφέλιμος όταν στρέφεται εναντίον των αδικούντων και των ραθύμων· αλλά την άδικη οργή, τον παράλογο θυμό.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο λέγει: «Οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε». Αν αυτό δεν ήταν δυνατόν, δεν θα το πρόσταζε. Διότι κανείς δεν προστάζει τα αδύνατα. Εισάγοντας, λοιπόν, αποστολικό νόμο και ευαγγελική φιλοσοφία, και αφού είπε τα ίδια ακριβώς με τον Χριστό, προσθέτει και μια άλλη προτροπή, λέγοντας τα εξής: «Για όσα λέγετε μέσα στις καρδιές σας, να αισθάνεσθε κατάνυξη πάνω στα κρεβάτια σας».

Τι σημαίνει αυτό που έχει λεχθεί; Διότι φαίνεται να είναι ασαφές. Την ώρα μετά το δείπνο, λέει, όταν πηγαίνετε για ύπνο, όταν πρόκειται να κατακλιθείτε, και, επειδή δεν είναι κανείς παρών, επικρατεί πολλή ησυχία και βαθιά γαλήνη χωρίς κανένας να ενοχλεί, στήσε το δικαστήριο της συνειδήσεως και ζήτησέ της ευθύνες. Και όσα πονηρά διανοήθηκες κατά τη διάρκεια της ημέρας, είτε εξυφαίνοντας δόλους, είτε υποσκελίζοντας τον πλησίον, είτε αποδεχόμενος διεφθαρμένες επιθυμίες, φέρε τα στο φως την ώρα εκείνης της ησυχίας και, καθιστώντας τη συνείδηση κριτή αυτών των άτοπων λογισμών, μαστίγωσέ τους, απαίτησε την τιμωρία τους και ανέκρινε αυστηρά την αμαρτήσασα διάνοια. Διότι αυτό σημαίνει το «Κατανύγητε»: αντί του «κεντήστε και τρυπήστε εκείνα τα οποία είπατε μέσα στις καρδιές σας κατά τη διάρκεια της ημέρας»· δηλαδή, τα πονηρά σχέδια που σκεφθήκατε, αυτά να τα κολάζετε και να τα τιμωρείτε στην κλίνη σας, την ώρα εκείνης της ησυχίας. Όταν ούτε φίλος ενοχλεί, ούτε υπηρέτης προκαλεί εκνευρισμό, ούτε πλήθος υποθέσεων σας πιέζει, τότε να κάνετε τον απολογισμό των όσων ζήσατε κατά τη διάρκεια της ημέρας. Και γιατί δεν μίλησε για λόγια και έργα, παρά για πονηρές σκέψεις; Διότι παρέχει αυτή τη διδασκαλία εκ του περισσού.

Διότι η παραγγελία να μην περιπίπτουμε σε αμαρτήματα επέχει θέση προφυλακτικού φαρμάκου· όπως, για παράδειγμα, το «Οργίζεσθε και μη αμαρτάνετε». Αντιθέτως το «Για όσα λέτε στις καρδιές σας, αισθανθείτε κατάνυξη και συντριβή πάνω στα κρεβάτια σας», έχει θέση διορθωτικού. Επειδή, μετά τη διάπραξη της αμαρτίας, προσφέρει και πάλι φάρμακα, εισάγοντας τη θεραπεία από τον ίδιο τον αμαρτήσαντα. Ας εφαρμόζουμε λοιπόν αυτήν τη θεραπεία, η οποία δεν παρουσιάζει καμία δυσκολία. Εάν όμως η ψυχή δεν ανέχεται να θυμάται τα σφάλματά της, επειδή αισθάνεται ντροπή και ερυθριάζει, πες της: «Κανένα όφελος δεν έχεις από το να μην τα θυμάσαι, αντιθέτως μάλιστα, η βλάβη είναι μεγάλη. Διότι εάν δεν τα θυμηθείς τώρα μόνη σου, τότε τα αμαρτήματά σου θα εκτεθούν μπροστά στα μάτια όλων. Ενώ αν τα αναλογιστείς τώρα, και από εκείνα θα απαλλαγείς γρήγορα, και σε άλλα δεν θα περιπέσεις εύκολα». Διότι η ψυχή, επειδή φοβάται τη βραδινή αυτή κρίση, μήπως δηλαδή καταδικαστεί και πάλι με την ίδια απόφαση, και βασανιστεί και μαστιγωθεί, γίνεται πιο διστακτική απέναντι στην αμαρτία. Και τόσο μεγάλο είναι το κέρδος από αυτήν την πράξη, ώστε, αν την εφαρμόσουμε συνεχώς έστω και για έναν μόνο μήνα, θα εγκαθιδρύσουμε πλέον τον εαυτό μας στη σταθερή έξη της αρετής.

εʹ. Διότι, το ότι αυτός ο καιρός είναι ο καταλληλότερος για έναν τέτοιο απολογισμό, άκουσε τον προφήτη που λέει: «Για όσα λέτε μέσα στις καρδιές σας, στα κρεβάτια σας να νιώσετε κατάνυξη». Πολλά κάνουμε κατά τη διάρκεια της ημέρας όχι όπως τα θέλουμε· και οι φίλοι μάς εκνευρίζουν, και οι υπηρέτες μάς εξαγριώνουν, και η γυναίκα μάς λυπεί, και το παιδί μάς προκαλεί οδύνη, και ένα πλήθος από βιωτικές και δημόσιες υποθέσεις μάς περιστοιχίζει· και δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τότε ούτε το πώς ανατρεπόμαστε. Αφού όμως απαλλαγούμε από όλα αυτά και μείνουμε μόνοι με τον εαυτό μας κατά την ώρα του εσπερινού απολαμβάνοντας πολλή ησυχία, ας συγκροτήσουμε στο κρεβάτι μας το δικαστήριο, ώστε, μέσα από μια τέτοια κρίση, να καταστήσουμε τον Θεό ίλεω. Εάν όμως αμαρτάνουμε καθημερινά και πληγώνουμε την ψυχή μας, χωρίς ποτέ να το αντιλαμβανόμαστε, όπως ακριβώς εκείνοι που δέχονται συνεχή τραύματα και έπειτα τα αμελούν, επισύροντας στον εαυτό τους πυρετούς και ανυπόφορο θάνατο· έτσι ακριβώς και εμείς, εξαιτίας αυτής της συνεχούς αναισθησίας, επισύρουμε την αναπότρεπτη τιμωρία. Γνωρίζω ότι είναι φορτικά αυτά που έχουν ειπωθεί, αλλά προσφέρουν πολύ μεγάλο όφελος. Έχουμε Δεσπότη ήμερο· επιθυμεί μόνο να βρει μια αφορμή, και αμέσως επιδεικνύει όλη του τη φιλανθρωπία. Διότι, εάν, ενώ αμαρτάναμε και μέναμε ατιμώρητοι, δεν γινόμασταν χειρότεροι, θα μας είχε απαλλάξει από την τιμωρία. Αλλά γνωρίζει τούτο ξεκάθαρα, ότι το να μην τιμωρούμαστε ενώ αμαρτάνουμε δεν μας βλάπτει καθόλου λιγότερο από τα ίδια τα αμαρτήματα.

Όταν τα έπραττες αυτά, Εκείνος ήταν παρών· όταν τα έκανες, τα γνώριζε. Τα έκανες, και δεν ντρεπόσουν που τα έκανες. Για τις πράξεις δεν ντράπηκες, και για τα λόγια που σε δικαιώνουν ντρέπεσαι; Πες τα εδώ, για να μην τα πεις εκεί· πες τα, και δάκρυσε. Σε βιβλίο είναι γραμμένα τα αμαρτήματά σου. Σφουγγάρι είναι τα δάκρυά σου· δάκρυσε, και εξαλείφονται· δάκρυσε, και θα βρεθεί εκεί καθαρό το βιβλίο. Μήπως η πόρνη έχυσε αίμα; Κι όμως, εξάλειψε τα αμαρτήματά της. Και γιατί αναφέρω την πόρνη, μια ακάθαρτη γυναίκα; Ο στύλος της Εκκλησίας, το θεμέλιο της πίστεως, η κεφαλή του χορού των αποστόλων, ο μακάριος Πέτρος, δεν αρνήθηκε τον Χριστό και μία και δεύτερη και τρίτη φορά; Μήπως έχυσε αίμα; Πηγές δακρύων έχυσε, και έπλυνε και καθάρισε εντελώς το αμάρτημα. Δεν έχεις στο σπίτι σου βιβλίο, όπου γράφεις τους καθημερινούς σου λογαριασμούς; Έτσι να έχεις και στη συνείδησή σου ένα βιβλίο, και να γράφεις τα καθημερινά σου αμαρτήματα. Τι εννοώ με αυτό: όταν ξαπλώσεις στο κρεβάτι και δεν σε ενοχλεί κανείς, πριν σε πάρει ο ύπνος, φέρε το βιβλίο στη μέση και αναλογίσου τα αμαρτήματά σου, λέγοντας μέσα σου: Μήπως αμάρτησα σήμερα; Μήπως με λόγο; Μήπως με έργο; Αυτό προτρέπει και ο προφήτης: «Για όσα λέτε στις καρδιές σας, να νιώθετε κατάνυξη πάνω στα κρεβάτια σας».

Η οργή, για εμάς, θα περιορίζεται μέχρι την παύση των αμαρτημάτων. Διότι, λέγει, «οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε». Και πρέπει να αποφεύγεται η απολύτως αυστηρή κρίση, καθώς ο Εκκλησιαστής συμβουλεύει: «Μη γίνεσαι υπερβολικά δίκαιος».

Ψαλμός 4ος. Εις το τέλος, εν ύμνοις· ψαλμός του Δαβίδ. «Όταν σε επικαλέστηκα, με εισάκουσες, Θεέ της δικαιοσύνης μου· μέσα σε θλίψη με επλάτυνες· σπλαχνίσου με και εισάκουσε την προσευχή μου». Εκείνος που επικαλείται και εισακούεται, πώς πάλι μέσα στη θλίψη πλατύνεται; Δεν ονομάζει τις θλίψεις πλατυσμό, αλλά τον πλατυσμό που προκύπτει από τη θλίψη μέσω της υπομονής προς την αρετή. Διότι έτσι πλατύνθηκε ο χορός των προφητών, των αποστόλων, των μαρτύρων και των οσίων, ώστε «με την υπομονή τους μέσα στις θλίψεις να αποκτήσουν τις ψυχές τους», με το να λέει καθένας από αυτούς προς τον Θεό μεν «σπλαχνίσου με και εισάκουσε την προσευχή μου», και προς τους ανθρώπους δε: «Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;», δηλαδή μέχρι πότε θα είστε βραδείς στην καρδιά στο να ακούτε τις θείες επωδούς; «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και ζητάτε το ψεύδος;» Για ποιον λόγο, λέει, υποδουλώνεστε στα ανώφελα πράγματα της ζωής, στην κενή δόξα και στις υπόλοιπες μέριμνες του βίου; Αλλά: «Μάθετε ότι ο Κύριος εθαυμάστωσε τον όσιό του», δηλαδή κάθε πιστό και όσιο δούλο του, και γίνετε μιμητές του, ώστε ο Κύριος να εισακούσει και εσάς όπως και εκείνον, όταν κράζετε προς αυτόν: «Οργίζεστε και μην αμαρτάνετε».

Όχι ότι η οργή είναι αγαθό, αλλά διότι η οργή είναι ελαφρύτερο αμάρτημα από τη σαρκική αμαρτία. «Για όσα λέτε μέσα στις καρδιές σας», κάνοντας άτοπες σκέψεις, «να νιώσετε συντριβή πάνω στα κρεβάτια σας», φέρνοντας στη μνήμη σας τον θάνατο, μήπως την αυριανή ημέρα τη διαδεχθεί ο θάνατος. «Προσφέρετε θυσία δικαιοσύνης και ελπίστε στον Κύριο».

Εάν δε δεν μπορούμε να ησυχάσουμε, έστω και ως ελάχιστο ας έχουμε μία ή δύο ώρες ορισμένες απαραιτήτως και ως χρέος, κυρίως κατά το εσπέρας, και τότε, αποσυρόμενοι σε έναν απόμερο και ήσυχο τόπο, συγκεντρώνοντας τις αισθήσεις και τον νου μας στην καρδιά μας, ας αναθυμόμαστε λεπτομερώς όλες τις αμαρτίες μας (πλην των σαρκικών, όπως είπαμε στη Συμβουλή προς τον Μετανοούντα), τόσο τις περασμένες, που πράξαμε με έργο, λόγο και συγκατάθεση λογισμών, όσο και τις συγγνωστές αμαρτίες, που διαπράξαμε την ημέρα εκείνη· και ας μετανοούμε πικρά, με λύπη και πόνο καρδιάς για αυτές, και ας ζητούμε από τον Θεό τη συγχώρηση. Διότι έτσι μας προστάζει να κάνουμε το Άγιο Πνεύμα μέσω του Προφήτη Δαβίδ, λέγοντας: «Για όσα λέτε στις καρδιές σας, στα κρεβάτια σας να κατανυγείτε»· και έτσι ο ίδιος ο Χριστός είπε μυστικά εν Πνεύματι στον θεράποντά του Άγιο Συμεών τον Νέο Θεολόγο: «Πρόσεχε να μην κάνεις κανένα από εκείνα που σε στερούν από αυτά τα αγαθά, τα οποία αξιώθηκες να απολαύσεις· εάν όμως και σφάλεις ποτέ για υπενθύμιση της ταπείνωσης, φρόντιζε να μην απομακρυνθείς από τη μετάνοια· διότι η μετάνοια μαζί με τη δική μου φιλανθρωπία, εξαφανίζει και τα περασμένα και τα παρόντα αμαρτήματα».

Πρέπει, λοιπόν, να διακρίνουμε καλά όλους τους λογισμούς που μας έρχονται και να τους αντιπαραβάλλουμε με τις μαρτυρίες από τις θεόπνευστες Γραφές και από τη διδασκαλία των πνευματικών και αγίων πατέρων· και αν μεν τους βρίσκουμε να συμφωνούν με αυτές και να είναι ισοδύναμοι, να τους κρατάμε με κάθε δύναμη και να τους κάνουμε πράξη με θάρρος· αν όμως δεν συμφωνούν με τον λόγο της αλήθειας, να τους αποπέμπουμε από μέσα μας με πολλή οργή, καθώς είναι γραμμένο: «Να οργίζεστε και να μην αμαρτάνετε». Διότι όπως το μίασμα και το κεντρί του θανάτου, έτσι πρέπει να αποφεύγουμε την εισβολή που προέρχεται από τους εμπαθείς λογισμούς. Έχουμε, λοιπόν, ανάγκη από πολλή νήψη, πολλή σπουδή και πολλή έρευνα των θείων Γραφών. Διότι ο Σωτήρας, φανερώνοντάς μας την ωφέλεια που προκύπτει από αυτές, έλεγε: «Ερευνάτε τις Γραφές». Να ερευνάτε και να κατέχετε τα όσα λέγονται με πολλή ακρίβεια και πίστη, ώστε, γνωρίζοντας με ακρίβεια το θέλημα του Θεού από τις θείες Γραφές, να μπορείτε να διακρίνετε αλάνθαστα το καλό από το χειρότερο και να μην υπακούτε σε κάθε πνεύμα, ούτε να συμπαρασύρεστε από τους βλαβερούς λογισμούς. Να είστε βέβαιοι, αδελφοί μου, ότι τίποτα δεν είναι τόσο εύκολο για τη σωτηρία μας όσο το να ακολουθούμε τα θεία προστάγματα του Σωτήρα.