Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 4:6

Αυτά τα λέει προς τους δικούς του, όπως και προς όλους τους ανθρώπους. Ακόμη και αν δεχθείτε την οργή, λέει, να την καταστήσετε ανενεργή με την εν ησυχία κατάνυξη. Διότι αυτό ακριβώς σημαίνει το, «στις κλίνες σας να κατανυγείτε». «Προσφέρετε θυσία δικαιοσύνης και ελπίστε στον Κύριο». Διδάσκει με ποιον τρόπο θα υπερισχύσουμε των εχθρών.

Λέει λοιπόν και τώρα ο Δαβίδ ότι, έστω κι αν οργιστείτε ακούσια, πράγμα που δεν αποτελεί ολοκληρωμένο αμάρτημα, μην προσθέσετε και την πράξη, για να μην γίνει το αμάρτημα ολοκληρωμένο. Διότι με σοφία συγχωρεί το μικρότερο, δηλαδή την οργή, σε όσους είναι πιο αδύναμοι, ώστε να εμποδίσει το μεγαλύτερο, δηλαδή τον φόνο και όσα γεννιούνται από τον θυμό που δεν συγκρατείται. «Προσφέρετε θυσία δικαιοσύνης, και ελπίστε στον Κύριο.» (A f. 25 b.) Θέτει δε τον εαυτό του ως παράδειγμα ο Δαβίδ· και προσπαθεί να διδάξει ότι για όσους προσφέρουν ως θυσία στον πάναγνο Θεό τους καρπούς της δικαιοσύνης, η ελπίδα τους σε Αυτόν δεν μένει χωρίς ανταμοιβή. Διότι σχεδόν λέει, εγώ προσέφερα τη δικαιοσύνη, και εναπόθεσα την ελπίδα μου σε Αυτόν, και επικράτησα των εχθρών μου, έστω και αν θρήνησα τον νεαρό που έπεσε. Λέγοντας δε «Προσφέρετε θυσία δικαιοσύνης», δεν αποδέχεται τη θυσία που ανήκει στις σκιές του νόμου, αλλά μάλλον την εν Χριστώ και ευαγγελική θυσία. Διότι ο παλαιός νόμος δίδασκε να γίνονται οι προσφορές με αίματα, αλλά δεν ήταν δυνατόν μέσω αυτών να φτάσει ο άνθρωπος στην τελειότητα κατά τη συνείδηση· διότι προσφέρονταν προτυπώνοντας την ευωδία της αληθινής λατρείας, και ίσχυαν μέχρι τον καιρό της διορθώσεως. Γι' αυτό τον λόγο, εν Χριστώ καταργήθηκε μεν η σκιά· ενώ πλέον περιλάμπει τις καρδιές των πιστών το φως της αληθείας.

Λοιπόν, από όλη τη γη συγκεντρώστε αυτούς που έχουν ήδη προγνωστεί ότι θα είναι πιστοί και γνήσιοι, λέει· αυτοί είναι που συνάπτουν διαθήκη, δηλαδή σπεύδουν να εκπληρώσουν τη διαθήκη του Χριστού με θυσίες όχι από αίματα και καπνούς, αλλά μάλλον με πνευματικές. Διότι είναι γραμμένο: «Θυσιάστε θυσία δικαιοσύνης, και ελπίστε στον Κύριο». Σε τέτοιες θυσίες χαίρεται ο Θεός· και θα προσδεχθεί πάλι τη δοξολογία ως πνευματική ευωδία. Είπε λοιπόν ο θεσπέσιος Μελωδός: «Περιήλθα και θυσίασα στη σκηνή του θυσία αλαλαγμού». Και θα μπορούσε κάποιος εύκολα να προσθέσει και πάρα πολλά άλλα σε αυτά, μέσω των οποίων μπορεί να δει ότι η προσφορά της δοξολογίας αποτελεί ευπρόσδεκτη θυσία στον Θεό. Έπειτα στη συνέχεια λέει: <Και θα αναγγείλουν οι ουρανοί τη δικαιοσύνη σου, Κύριε.> (A f. 282 b, B f. 193 b, I f. 278.) Διότι πριν από τους άλλους προσέφερε το σωτήριο κήρυγμα σε όσους προέρχονταν από τον Ισραήλ· διότι δικές τους ήταν οι επαγγελίες, και η νομοθεσία, και η διαθήκη, και οι πατέρες. Επειδή όμως έγιναν πονηροί και αμείλικτοι, και ελάχιστα ενδιαφέρθηκαν για τα ευαγγελικά κηρύγματα, απώθησαν τη χάρη Εκείνου που τους καλούσε σε σωτηρία, η οποία μεταφέρθηκε αναγκαστικά στα πλήθη των εθνών, και έτσι απέκτησε όλη την οικουμένη κάτω από τον ουρανό. Και εξαιτίας αυτής της δίκαιης απόφασης οι ουρανοί θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη Του· διότι είναι κριτής δίκαιος, όσιος και αγαθός.

«Θυσιάστε θυσία δικαιοσύνης, και ελπίστε στον Κύριο». Αν και ως θνητοί άνθρωποι σκέπτεστε πολλά κατά τη διάρκεια της ημέρας κυριευμένοι από οργή· όμως, στις κλίνες σας εν ησυχία, ερχόμενοι στον εαυτό σας, κατανυγείτε, αναλογιζόμενοι τα όσα πράξατε μέσα στην ημέρα. Μην οργίζεστε λοιπόν, λέει, εναντίον εκείνων που σφάλλουν απέναντί σας, ούτε εναντίον εκείνου που επαναστάτησε κατά του πατέρα του· ούτε εσείς οι ίδιοι να αμαρτάνετε, έστω κι αν άλλοι με την ασέβειά τους σας προκαλούν σε έργα οργής και σε αμαρτίες. Αλλά αντί αυτών μάλλον, εάν βέβαια επιθυμείτε να έχετε ασφάλεια, προσφέρετε θυσία δικαιοσύνης, και ελπίστε στον Κύριο, και μην ταράζεστε πλέον, αποκτώντας οικειότητα με τον Κύριο διά της δικαιοσύνης. Διότι, αντί κάθε άλλης θυσίας, Εκείνος χαίρεται με τις δίκαιες πράξεις και τα έργα της αρετής. Και το να πράττετε αυτό είναι πολύ καλύτερο από το να οργίζεστε και να επιδιώκετε να εκδικηθείτε για τον εαυτό σας.

Λέει ο Κύριος: «Έχω χορτάσει από ολοκαυτώματα, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων δεν θέλω»· και αφού προσέθεσε λίγο παρακάτω: «Λουστείτε, γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας» και όσα ακολουθούν, ο Μένανδρος ο κωμικός γράφει με αυτές ακριβώς τις λέξεις: «Εάν κάποιος, ω Πάμφιλε, προσφέροντας ως θυσία πλήθος ταύρων ή κατσικιών ή, μα τον Δία, άλλων παρόμοιων ζώων, ή προσφέροντας κατασκευάσματα, φτιάχνοντας χρυσούς ή πορφυρούς μανδύες ή αγαλματίδια από ελεφαντόδοντο ή σμαράγδι, νομίζει ότι καθιστά τον θεό ευνοϊκό απέναντί του, αυτός πλανάται και έχει άμυαλο κεφάλι. Διότι πρέπει ο άνθρωπος να είναι από τη φύση του χρήσιμος, να μη διαφθείρει παρθένες και να μη μοιχεύει, να μην κλέβει και να μη σφάζει για χάρη χρημάτων. Ούτε καν κλωστή βελόνας να μην επιθυμήσεις, Πάμφιλε· διότι ο θεός σε βλέπει, καθώς είναι παρών δίπλα σου». «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά και όχι Θεός από μακριά. Θα κάνει άραγε κάποιος άνθρωπος κάτι στα κρυφά, και εγώ δεν θα τον δω;» λέει μέσω του προφήτη Ιερεμία. Και πάλι ο Μένανδρος, παραφράζοντας εκείνο το χωρίο της Γραφής: «Προσφέρετε θυσία δικαιοσύνης και ελπίστε στον Κύριο», γράφει κάπως έτσι: «Ούτε ξένη βελόνα, ω αγαπητέ μου, να μην επιθυμήσεις ποτέ. Διότι ο θεός ευχαριστείται με τα δίκαια έργα και όχι με τα άδικα. Επιτρέπει δε σε αυτόν που κοπιάζει να εξυψώσει τη ζωή του, οργώνοντας τη γη νύχτα και μέρα. Στον θεό να προσφέρεις θυσία διαρκώς, όντας δίκαιος και όντας λαμπρός στους μανδύες όπως και στην καρδιά. Εάν ακούσεις βροντή, να μην τραπείς σε φυγή, εφόσον η συνείδησή σου δεν σε ελέγχει για τίποτα, δέσποτα».

Διότι πρέπει να επιβεβαιώσουμε την έννοια που έχει αποδοθεί σχετικά με το διάψαλμα, στηρίζοντας τον λόγο από τα ίδια τα γεγραμμένα, όπως και στο τέταρτο διάψαλμα, μέσω του οποίου μαθαίνουμε το ίδιο πράγμα. Διότι, κατά κάποιον τρόπο, βροντοφωνάζει προς ολόκληρη την ανθρώπινη φύση σχετικά με τη ματαιότητα των πραγμάτων που επιδιώκονται με ζήλο, ονομάζοντας «βαρυκάρδιους» τους υιούς των ανθρώπων, οι οποίοι αγαπούν το μάταιο και ανυπόστατο ψεύδος. Έπειτα, αφού ησύχασε, υποδεικνύει πού βρίσκεται η αλήθεια. Διότι «Μάθετε», λέγει, «ότι ο Κύριος εθαυμάστωσε τον όσιό Του»· δεικνύοντας, νομίζω, μέσω του οσίου τον Κύριο, όπως ακριβώς λέγει ο Μωυσής: «Ότι δίκαιος και όσιος είναι ο Κύριος». Στη συνέχεια, καταθέτοντας συμβουλή για το πώς θα μπορούσε κανείς να διέλθει τον βίο του με καθαρότητα, γινόμενος κριτής και γνώστης των διανοημάτων της ψυχής του, αναφέρει: «Για όσα λέγετε μέσα στις καρδιές σας, αισθανθείτε κατάνυξη πάνω στις κλίνες σας». Επιστρέφοντας και πάλι στον εαυτό του, άκουσε ο ίδιος την κατάργηση των ζωοθυσιών του Νόμου και βροντοφωνάζει προς όσους ακούν: διότι λέγει ότι εκείνος που έχει ανάγκη από ψυχικό καθαρμό δεν πρέπει να εναποθέτει τις ελπίδες του στις σφαγές των άλογων ζώων, αλλά να επιγνώσει σε ποιες θυσίες ευαρεστείται ο Θεός. Γι' αυτό λέγει: «Θυσιάστε θυσία δικαιοσύνης και ελπίσατε στον Κύριο».

Διάψαλμα: μεταβολή της προφητείας σε παραίνεση. «Θυσιάσατε»: Ο Θεός επιζητεί θυσία δικαιοσύνης, ολοφάνερα δηλαδή την προσευχή από καθαρή ψυχή, την ελεημοσύνη, την ευσπλαχνία. Αυτός που προσφέρει διαρκώς αυτήν τη θυσία ελπίζει στον Κύριο. «Πολλοί λέγουν»: Από απιστία οι πολλοί το λένε αυτό, μη κατανοώντας ότι υπάρχει ελπίδα για τον δίκαιο. «Σημειώθηκε»: Η σφραγίδα του σταυρού, την οποία πάντοτε φέρουμε στο μέτωπο, και το να ονομαζόμαστε χριστιανοί. «Έδωσας»: Ευφροσύνη δόθηκε στους πιστούς, δηλαδή ο σίτος, ο μυστικός άρτος, που είναι το σώμα του Χριστού· ο μυστικός οίνος, που είναι το αίμα του Χριστού· το έλαιο, το χρίσμα του βαπτίσματος. Διότι από αυτά (με αυτά) πληθαίνουν τα τέκνα της Εκκλησίας. «Εν ειρήνη»: Ο Χριστός (ο Κύριος) στον τάφο κατά το τριήμερο κοιμήθηκε τον ένδοξο θάνατο, με τον οποίο ειρήνευσε τα επίγεια και τα επουράνια. «Διότι εσύ, Κύριε»: Επειδή όσοι έλαβαν τη σφραγίδα του βαπτίσματος, έχουν ατάραχη την κατοικία τους εν Κυρίω. Διότι δεν κυριεύονται πλέον από τα πάθη.

Εκείνα που επιτελούνται μέσω της ψυχής, εκείνα μέσω του πνεύματος («Ο Θεός», λέει, «είναι Πνεύμα· και εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια»)· όσα δεν έχουν ανάγκη από σώμα, όσα δεν έχουν ανάγκη από όργανα, ούτε από συγκεκριμένους τόπους· και αυτά είναι η επιείκεια, η σωφροσύνη, η ελεημοσύνη, η ανεξικακία, η μακροθυμία, η ταπεινοφροσύνη. Αυτές τις θυσίες θα μπορούσε να δει κανείς να έχουν προτυπωθεί από παλιά και στην Παλαιά Διαθήκη. Διότι λέει ο Δαβίδ: «Προσφέρετε στον Θεό θυσία δικαιοσύνης»· και πάλι: «Θα σου προσφέρω θυσία αινέσεως»· και: «Η θυσία της αινέσεως θα με δοξάσει»· και: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα»· και: «Τι ζητάει ο Κύριος από εσένα, παρά μόνο το να τον υπακούς;». «Ολοκαυτώματα και θυσίες υπέρ αμαρτίας δεν ευαρεστήθηκες. Τότε είπα: Ιδού, έρχομαι, Θεέ, για να πράξω το θέλημά σου»· και πάλι: «Γιατί μου φέρνετε λιβάνι από τη Σαβά;»· και κάποιος άλλος προφήτης: «Απομάκρυνε από εμένα τον ήχο των ωδών σου, και την ψαλμωδία των οργάνων σου δεν θα την ακούσω»· αλλά αντί αυτών: «Έλεος θέλω και όχι θυσία».

Για να μην κατακριθούμε, λοιπόν, ας πράττουμε αυτό. Προσφέρετε θυσία δικαιοσύνης και ελπίστε στον Κύριο. Είδες την αλληλουχία της άριστης συμβουλής; Είδες την ολοκληρωμένη προτροπή; Διότι, αφού προκάλεσε κατάνυξη για τα αμαρτήματα και μας κατέστησε πιο διστακτικούς στο να επιχειρήσουμε ξανά τα ίδια, και αφού έστησε το αδέκαστο δικαστήριο και απαίτησε λογοδοσία για τα πεπραγμένα μας, με αυτόν τον τρόπο μάς οδηγεί στην εργασία της αρετής.

Θʹ. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Προφήτης, αφού μας απομάκρυνε από την πονηρία μέσω της κατανύξεως, και μας κατέστησε καταλληλότερους για την εργασία της αρετής, και αφού μαλάκωσε τη σκληρότητα της διάνοιας, κάνοντάς την απαλή μέσω της κατανύξεως, εισάγει τον λόγο περί δικαιοσύνης και λέει: «Θυσιάσατε θυσία δικαιοσύνης, και ελπίσατε στον Κύριο». Τι σημαίνει, «Θυσιάσατε θυσία δικαιοσύνης»; Ασκήστε τη δικαιοσύνη, προσφέρετε δικαιοσύνη· αυτό είναι το μέγιστο δώρο προς τον Θεό, αυτή είναι θυσία δεκτή, αυτή είναι προσφορά που προκαλεί μεγάλη ευαρέσκεια, όχι το να θυσιάζετε πρόβατα και μοσχάρια, αλλά το να πράττετε τα δίκαια. Βλέπεις τον τρόπο ζωής της Εκκλησίας να προδιαγράφεται εξ αρχής, και αντί για εκείνα τα αισθητά να ζητούνται τα νοητά. Ως δικαιοσύνη δε εδώ, όπως είπα και προηγουμένως, δεν εννοεί τη μερική αρετή, αλλά την καθολική· σύμφωνα με την οποία ονομάζουμε δίκαιο άνθρωπο εκείνον που συγκεντρώνει μέσα του το σύνολο της αρετής. Αυτή η θυσία δεν έχει ανάγκη από χρήματα, ούτε από μαχαίρι, ούτε από θυσιαστήριο, ούτε από φωτιά· δεν διαλύεται σε καπνό και στάχτη και κνίσα, αλλά αρκείται στην προαίρεση εκείνου που την προσφέρει. Σε αυτήν ούτε η πενία αποτελεί κώλυμα, ούτε η φτώχεια εμπόδιο, ούτε ο τόπος, ούτε κανένα άλλο τέτοιο πράγμα· αλλά όπου κι αν βρίσκεσαι, θα μπορείς να την προσφέρεις ως θυσία, γινόμενος ο ίδιος και ιερέας, και θυσιαστήριο, και μαχαίρι, και ιερό σφάγιο.

Διότι τέτοια είναι τα νοερά και τα πνευματικά· έχουν μεγαλύτερη ευκολία, καθώς δεν έχουν ανάγκη από κανέναν εξωτερικό κόπο. «Και ελπίσατε στον Κύριο». Κάποιος άλλος λέει: «Και να έχετε πεποίθηση στον Κύριο». Διότι εκείνος που, διά της δίκαιης πολιτείας, Τον κατέστησε ίλεω και ευμενή, έχει τη μέγιστη συμμαχία, ακαταμάχητη τη βοήθεια, και πολλή από εκεί την υποστήριξη. Είδες τον καρπό της θυσίας να βρίσκεται προ των πυλών; Είδες αμέσως να βλαστάνει αθρόα ο θησαυρός των αγαθών; Διότι εκείνος που έχει σύμμαχο τον Θεό, ποιον θα φοβηθεί πλέον; Κανέναν. Και τούτο άλλωστε δεν είναι μικρή αρετή, το να έχει κανείς θάρρος σε Αυτόν, και σε Αυτόν να έχει εναποθέσει την πεποίθησή του.

Όχι ότι η οργή είναι αγαθό, αλλά διότι η οργή είναι ελαφρύτερο αμάρτημα από τη σαρκική αμαρτία. «Για όσα λέτε μέσα στις καρδιές σας», κάνοντας άτοπες σκέψεις, «να νιώσετε συντριβή πάνω στα κρεβάτια σας», φέρνοντας στη μνήμη σας τον θάνατο, μήπως την αυριανή ημέρα τη διαδεχθεί ο θάνατος. «Προσφέρετε θυσία δικαιοσύνης και ελπίστε στον Κύριο».