Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 4:8

Το να εισακουστεί, λοιπόν, γρήγορα και αμέσως μέσα στη θλίψη, το ονόμαζε ευρυχωρία. «Μέσα στη θλίψη μού έδωσες ευρυχωρία.» Τα κύματα των θλίψεων τα διέλυσε η γρήγορη γαλήνη. Η αφρισμένη θάλασσα έγινε καθρέφτης. Οι καταιγίδες και οι θύελλες μεταβλήθηκαν σε δροσιά. Οι εχθροί και οι πολέμιοι έγιναν ικέτες και προσκυνητές. «Μέσα στη θλίψη μού έδωσες ευρυχωρία.» Ακόμη δεν είχα ανοίξει το στόμα μου σαν βρέφος, και ήδη, σαν μητέρα, η πρόνοια του Θεού μού πρόσφερε τον μαστό. «Μέσα στη θλίψη μού έδωσες ευρυχωρία.» Ενώ έλιωνα από την πείνα, με πλούτισε με τον καρπό του σιταριού, του κρασιού και του λαδιού, ώστε να απολαύσω όχι μόνο εγώ, αλλά και όλοι όσοι βρίσκονταν υπό την εξουσία μου. Γι' αυτό, προχωρώντας παρακάτω, έλεγε: «Έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου. Από τον καρπό του σιταριού, του κρασιού και του λαδιού τους πλήθυναν.» Η δική τους περιουσία είναι για μένα ευωχία. «Μέσα στη θλίψη μού έδωσες ευρυχωρία.» Σύμφωνα δε με την ιστορία, ο Θεός τού έδωσε ευρυχωρία μέσα στη θλίψη με αυτόν τον τρόπο.

Διότι, όπως ακριβώς, λέει, όταν αμάρτησα ο Θεός τον ξεσήκωσε εναντίον μου, έτσι και όταν μετανόησα μου δώρισε τη νίκη εναντίον του. Γιατί όμως ο Δαβίδ εισακούστηκε την ίδια στιγμή που προσευχόταν; Επειδή, όταν ελέγχθηκε από τον Νάθαν, αμέσως οδηγήθηκε σε μετάνοια, γι' αυτό και προσευχόμενος αμέσως εισακούστηκε. Διότι εκείνος που πράττει όλα όσα θέλει ο Θεός εισακούεται πάραυτα, και ενώ ακόμη μιλά, ο Θεός θα του πει: «Ιδού, είμαι εδώ». Έπειτα, αφού είπε στους γύρω του πόσο γρήγορα εισακούστηκε, στρέφει τον λόγο του προς τον Θεό και ευχαριστεί Εκείνον που τον εισάκουσε: «Στην θλίψη μου έδωσες ευρυχωρία». Τα κύματα των θλίψεων, λέει, τα διέλυσε η γρήγορη γαλήνη. Και ενώ έλιωνα από την πείνα, με πλούτισες από τους καρπούς του σιταριού, του κρασιού και του λαδιού, ώστε να μην τα απολαύσω μόνο εγώ, αλλά και όλοι όσοι βρίσκονται υπό την προστασία μου.

Γι' αυτό και προχωρώντας παρακάτω έλεγε: «Από τον καρπό του σιταριού, του κρασιού και του λαδιού τους πλήθυναν». Η δική τους αφθονία έγινε σε εμένα χαρά καρδιάς. Και αυτό το μαθαίνουμε από την ίδια την ιστορία. Διότι, όταν, πολεμούμενος από τον Αβεσσαλώμ, κατέφευγε στις ερήμους και στα βουνά, κυριεύτηκε από πείνα και ανάγκη όπως σε καιρό διωγμού, αλλά ο Θεός παρηγόρησε τη στενοχώρια του.

Αθανάσιος: Γι' αυτό σου έχει αναφερθεί και ο τόπος και ο χρόνος, ώστε, πηγαίνοντας στον τόπο αυτόν, να λάβεις την απόδειξη των πραγμάτων και να γνωρίσεις ότι η προφητεία έχει εκπληρωθεί σε όλους όσους πιστεύουν σε αυτόν, βλέποντας αιώνια ευφροσύνη πάνω στο κεφάλι τους, και να λένε: «Σημειώθηκε πάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε· έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου». Ζακχαίος: Αλλά αυτό δεν έχει ειπωθεί για εσάς τους Χριστιανούς, αλλά έχει ειπωθεί για εμάς τους Ισραηλίτες. Αθανάσιος: Άκουσε τη συνέχεια της προφητείας, για να καταλάβεις ότι έχει ειπωθεί για εμάς. Ζακχαίος: Πες την. Αθανάσιος: Λέει τα εξής: «Και θα συνάψω μαζί τους αιώνια διαθήκη, και θα γίνει γνωστό στα έθνη το σπέρμα τους». Ζακχαίος: Το σπέρμα των Ιουδαίων θα γίνει γνωστό στα έθνη. Αθανάσιος: Αλήθεια λες· διότι οι άγιοι Απόστολοι, όντας σπέρμα του Αβραάμ, έγιναν γνωστοί σε εμάς τα έθνη, καθώς και οι απόγονοί τους ανάμεσα στους λαούς, οι άγιοι Μάρτυρες. Διότι καθένας που τους βλέπει, θα τους αναγνωρίσει, ότι αυτοί είναι σπέρμα ευλογημένο από τον Θεό, και με ευφροσύνη θα ευφρανθούν εν Κυρίω. Ζακχαίος: Εμείς ευφρανθήκαμε εν Κυρίω. Αθανάσιος: Και πάλι λέω: Ποια είναι η δική σας αιώνια ευφροσύνη;

Πώς όμως θα υπερισχύσουμε; Εάν πράττουμε το δίκαιο και το αναπέμπουμε αυτό ως θυσία στον Θεό. Πολλοί λένε: «Ποιος θα μας δείξει τα αγαθά;» Αυτά είναι τα λόγια εκείνων που αδιαφορούν για τη διακυβέρνηση του Θεού. Αποτυπώθηκε επάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε. Το φως του κόσμου είναι ο Χριστός, ο οποίος και μας δίδαξε τα αληθινά αγαθά, εξαιτίας των οποίων αποκτήσαμε τη νοητή ευφροσύνη στον νου και στην καρδιά.

Ο Υιός του Θεού, η απαράλλακτη εικόνα· και γι' αυτό λέγει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα μου.» Σφραγίστηκε δε μέσα μας, αφού μας κατέστησε σύμμορφους με τον εαυτό του, και εντύπωσε τον φωτισμό διά του δικού του Πνεύματος ως θεία εικόνα σε όσους πιστεύουν σε αυτόν. <Έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου.> (A f. 26 b.) Έτσι εκπλήσσομαι, λέγει, με αυτούς που τολμούν να λένε: «Ποιος θα μας δείξει τα αγαθά;» αν και είναι δυνατόν από τα παρόντα που έχουμε στα χέρια μας να βεβαιωθούμε για τα μελλοντικά. Διότι έχουμε λάβει ως εγγυήσεις, ότι η μέλλουσα αγαθότητα θα προσφερθεί πλουσιοπάροχα, τη φροντίδα και την πρόνοια του Δημιουργού στον παρόντα κόσμο. Διότι χαρίζει με το φιλόδωρο δεξί του χέρι τα αναγκαία για τη ζωή· και από τη μια στέλνει βροχές, και από την άλλη αναδίδει τους καρπούς των αγρών στις κατάλληλες εποχές. Εκείνος λοιπόν που χορήγησε τόσο άφθονα τα προς το ζην, πώς θα μπορούσε να διαψευστεί όταν υπόσχεται ότι θα χαρίσει τα αγαθά μετά τον παρόντα βίο; Σε μένα λοιπόν έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά. <Εν ειρήνη στο ίδιο μέρος θα κοιμηθώ και θα αναπαυθώ· διότι εσύ, Κύριε, με εγκατέστησες μόνο μου με ελπίδα.> (A f. 27 b, C f. 8 b.) Σύμφωνα δε με τον θείο Κύριλλο, στο ίδιο μέρος και μαζί με τους άλλους αγίους θα δεχθώ τον θάνατο που μοιάζει με ύπνο· όμως με ειρήνη, χωρίς να έχω την αμαρτία, η οποία είναι έχθρα προς τον Θεό· και αφού τερματίσω έτσι τον βίο, θα εγκατασταθώ από τον Θεό και με αγαθές ελπίδες, δηλαδή θα έχω βέβαιη και ακράδαντη ελπίδα.

Διότι δεν κληρονόμησαν τη γη με τη ρομφαία τους, και ο βραχίονάς τους δεν τους έσωσε· αλλά η δεξιά σου και ο βραχίονάς σου, και ο φωτισμός του προσώπου σου. Σημειώθηκε πάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε. Έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου.

Κεφάλαιο δε κάθε αγαθής προσπάθειας και κορυφαίο όλων των κατορθωμάτων είναι η προσκαρτέρηση στην προσευχή, μέσω της οποίας μπορούμε να αποκτούμε καθημερινά και τις υπόλοιπες αρετές, ζητώντας τες από τον Θεό. Επειδή μόνο προς τον Θεό υπάρχει η αγαθότητα, και συντελείται στους αξίους, μέσω της θείας επισκέψεως, κάποια μυστική κοινωνία πνευματικής ενέργειας και συνάφεια της διαθέσεως και αυτού του νου με άρρητη αγάπη προς τον Κύριο κατά την προσευχή. Και προς έναν ουράνιο έρωτα και φλογερό πόθο ελκύεται καθημερινά, από την πνευματική αγάπη προς τον Θεό, εκείνος που αναγκάζει τον εαυτό του να προσκαρτερεί στις προσευχές, καθώς έχει ειπωθεί: έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου. Και ο Κύριος είπε: η βασιλεία των ουρανών είναι μέσα σας.

Πολλοί λένε: Ποιος θα μας δείξει τα αγαθά; Άλλοι μεν, λέει, σκεπτόμενοι διαφορετικά, και μάλιστα οι σκληρόκαρδοι υιοί των ανθρώπων, οι οποίοι αγαπούν τη ματαιότητα του βίου, μη γνωρίζοντας τα αληθινά αγαθά, ούτε ελπίζοντας, ούτε πιστεύοντας ότι θα τα δουν, λένε: Ποιος θα μας δείξει τα αγαθά; Διότι δεν τα διακρίνουν, επειδή δεν καταυγάζονται από το φως του προσώπου σου· γι' αυτό ακριβώς, θεωρώντας ότι μόνον τα γήινα και φθαρτά είναι αγαθά, με αυτά ασχολούνται και αυτά επιδιώκουν. Εάν όμως κάποιος τους μιλήσει για τα θειότερα και επουράνια, συνηθίζουν να ρωτούν: Και ποιος άραγε είναι αυτός που θα μας τα δείξει αυτά; Αλλά εκείνοι μεν είναι τέτοιου είδους. Εμείς όμως, στους οποίους αποτυπώθηκε το φως του προσώπου σου, Κύριε, γνωρίζουμε και εκείνον που θα μας τα δείξει και εκείνον που θα μας τα δώσει, έχοντας φθάσει στη γνώση τους καθοδηγούμενοι από το δικό σου φως: «Έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου».

«Από τον καρπό του σίτου, του οίνου και του ελαίου τους πληθύνθηκαν». Επειδή δε σε πολλά σημεία των Γραφών ο σίτος και ο οίνος περιλαμβάνονται στις υποσχέσεις ευλογίας προς τους αγίους, ενώ αντίθετα η στέρησή τους επιφυλάσσεται στους αμαρτωλούς, αξίζει να απομακρύνουμε από την απλή και κατά γράμμα κατανόηση τόσο τους πιο απλοϊκούς από τους πιστούς, όσο και εκείνους που, εξαιτίας του ταπεινού χαρακτήρα αυτής της υπόσχεσης, επιθυμούν να προσκυνούν έναν άλλον Θεό, πλασμένο από τους ίδιους. Και πρέπει να επιδιώξουμε να αναγάγουμε την ποικιλία των σωματικών τροφών σε εκείνα τα πνευματικά αγαθά, τα οποία όταν μεταλαμβάνει επάξια κάθε ψυχή, αγιάζεται, αποκτά πνευματική ευεξία και ενδυναμώνεται, ώστε να μπορεί να επιτελεί τα έργα που της αναλογούν. Εγώ θεωρώ ότι αυτά ανάγονται και στον μέλλοντα αιώνα. Και για να μη φανεί ότι αποφαινόμαστε για τόσο σπουδαία ζητήματα χωρίς μαρτυρίες, θα μας αρκέσει ο Παύλος, ο οποίος διδάσκει τούτο σαφέστατα στην προς Φιλιππησίους Επιστολή ως εξής: «Ας μη σας κρίνει, λοιπόν, κανείς για ζήτημα βρώσης ή πόσης, ή για ζήτημα γιορτής ή νεομηνίας ή σαββάτων, τα οποία αποτελούν σκιά των μελλόντων».

Εκείνοι μεν, λέει, οι πολλοί, εφόσον βαδίζουν στην πλατιά και ευρύχωρη οδό, την οποία ακολουθούν οι πολλοί, μην έχοντας ελπίδα για το ποιος θα τους δείξει τα αληθινά αγαθά, καθώς αφθονούν σε κρασί, λάδι και σιτάρι, θεωρούν ότι απολαμβάνουν αυτά ως αγαθά· σε μένα όμως, που αξιώθηκα το φως του προσώπου σου, Κύριε, έδωσες ευφροσύνη καρδιάς· αλλά όχι των σαρκών ούτε των σωμάτων, ούτε αυτήν που χορηγείται στα σώματα από το κρασί, το σιτάρι και το λάδι, αλλά την ευφροσύνη της διάνοιας. Διότι έμαθα από τον Σωτήρα και από τις δικές σου επαγγελίες ότι, παρόλο που σε μέγιστο βαθμό κατά τον παρόντα βίο οι λύπες, οι θλίψεις, οι πειρασμοί και οι περιστάσεις δεν σταματούν, θα έρθει για μένα ο καιρός της απαλλαγής από το σώμα, κατά τον οποίο εν ειρήνη θα παραδοθώ στην κοίμηση και στην απαλλαγή του σώματος· είμαι δε απολύτως πεπεισμένος ότι τότε θα έρθει σε μένα η τελείωση της ευφροσύνης, όταν με καταλάβει η κοίμηση και ο ύπνος του θανάτου. Διότι τότε εσύ ο ίδιος, Κύριε, αφού με αναλάβεις με αυτήν την αγαθή ελπίδα, θα με εγκαταστήσεις στις επουράνιες μονές. Σημείωσε δε και εδώ τις διαστολές στα διαψάλματα, οι οποίες υποδηλώνουν είτε εναλλαγή του νοήματος, είτε ίσως μεταβολή του μέλους που αλλάζει, είτε του ρυθμού.

Έπειτα, αφού είπε σε όσους ήταν κοντά του πόσο γρήγορα εισακούστηκε, στρέφει τον λόγο προς τον Θεό και ευχαριστεί Εκείνον που τον εισάκουσε: «Εν θλίψει επλάτυνάς μοι» (Στη θλίψη μού έδωσες ευρυχωρία). Τα κύματα των θλίψεων, λέγει, τα διέλυσε η γρήγορη γαλήνη, και ενώ έλιωνα από την πείνα, με πλούτισες από τον καρπό του σιταριού, του κρασιού και του λαδιού, ώστε να τα απολαύσω όχι μόνο εγώ, αλλά και όλοι οι υποτακτικοί μου. Γι' αυτό, προχωρώντας παρακάτω, έλεγε: «Από τον καρπό του σιταριού, του κρασιού και του λαδιού τους πληθύνθηκαν». Η συναναστροφή μαζί τους έγινε για εμένα ευφροσύνη της καρδιάς. Και αυτό το μαθαίνουμε από την ίδια την ιστορία. Διότι, όταν πολεμούμενος από τον Αβεσσαλώμ έφυγε στις ερήμους και στα βουνά, κυριεύθηκε από πείνα και στερήσεις όπως σε καιρό διωγμού· αλλά ο Θεός παρηγόρησε την ανάγκη του. Διότι πρώτος ο Σιβά, από τον οίκο του Σαούλ, του έφερε διακόσια ψωμιά, και κρασί και παλάθες (συκόπιτες) και σταφίδες· έπειτα, μετά από αυτόν, ο Βερζελλί ο Γαλααδίτης του πρόσφερε και αυτός δέκα κλίνες, για να μην κοιμάται στο χώμα, και αμφιτάπητες, αυτούς που σήμερα ονομάζονται τυλοτάπητες, και στάμνες με κρασί και σιτάρι και κριθάρι και αλεύρι και κουκιά και φακές, και μέλι και βούτυρο, και πρόβατα, και μοσχάρια που θήλαζαν. Ευχαριστώντας, λοιπόν, για όλα αυτά λέγει: «Εν θλίψει επλάτυνάς μοι».

Διότι πολλοί, λέει, λένε: «Ποιος θα μας δείξει τα αγαθά;». Αυτός όμως που αποβλέπει στην αρετή περιφρονεί αυτήν τη δουλική κρίση περί του καλού και βλέπει το καλό μέσα στο φως. Και με αυτόν τον τρόπο επισημαίνει τη θεοειδή και υψηλή ευφροσύνη· ως φως δε, εννοεί εκείνο που ακτινοβολεί από το θείο πρόσωπο, το οποίο η αίσθηση δεν έχει από τη φύση της τη δυνατότητα να προσεγγίσει. «Διότι αποτυπώθηκε», λέει, «πάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε». Επειδή το πρόσωπο του Θεού, όταν θεωρείται μέσα από κάποια χαρακτηριστικά, νομίζω ότι ο προφήτης δεν εννοεί τίποτε άλλο παρά τις αρετές· διότι μέσα από αυτές χαρακτηρίζεται η θεία μορφή. Και λέγοντας αυτό, αναφέρει το τέλειο γνώρισμα της αρετής: «Έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου», ονομάζοντας καρδιά την ψυχή και τον νου. Διότι δεν είναι δυνατόν να ευφρανθεί ο νους με τα δελεάσματα της κακίας. Αντιδιαστέλλει, μάλιστα, προς την ευφροσύνη της καρδίας αυτήν την υλιστική και βιωτική ευημερία, λέγοντας ότι για εκείνους που προσηλώνονται στο παρόν, η κοιλιά γίνεται το κριτήριο του καλού.

Διότι, λέγοντας ότι σε τέτοιους ανθρώπους πληθαίνει το σιτάρι και το κρασί, συμπεριέλαβε στον λόγο του εν μέρει όλες τις ηδονές που σχετίζονται με την κοιλιά και τα συμπόσια. Αυτές κυριαρχούν σε κάθε υλική ενασχόληση, και γύρω από αυτές η προσπάθεια δεν καταλήγει σε κανένα αίσιο τέλος, διότι δεν υπάρχει στη φύση κανένα ταμείο για την απόλαυση που βιώνουν οι άνθρωποι σε μια στιγμή, ώστε να αποταμιεύουν για τον εαυτό τους την ηδονή, την οποία αποκτούν με κάθε προσπάθεια. Απεναντίας, όπως ακριβώς ένα από τα απατηλά φαντάσματα, αφού έδωσε στους φιλήδονους την εντύπωση ότι την κρατούν, αμέσως εξαφανίστηκε και μετέβη στην ανυπαρξία. Από ένα τέτοιο φάντασμα ένα μόνο ίχνος απομένει μετά την αναχώρησή του: η αισχύνη, η οποία έχει χαράξει ένα βαθύ και δυσεξάλειπτο αποτύπωμα σε εκείνους από τους οποίους διήλθε, έτσι ώστε να είναι δυνατόν, σύμφωνα με την τέχνη των κυνηγών, να διαγινώσκει κανείς από τα ίχνη τη φύση του θηρίου. Διότι και εκείνοι, όταν το θήραμα δεν είναι ορατό, αναγνωρίζουν το ζώο από το ίχνος. Εάν λοιπόν ο αγριόχοιρος ή το λιοντάρι προδίδονται από τα δικά τους ίχνη, είναι απολύτως επόμενο και η φύση της ηδονής να αναγνωρίζεται από το ίχνος που άφησε πίσω της. Όμως, το ίχνος της είναι η αισχύνη. Επομένως, και εκείνη που αποτύπωσε ένα τέτοιο σημάδι στην ψυχή, ή είναι και η ίδια εξολοκλήρου αισχύνη ή είναι γενεσιουργός της αισχύνης.

Διότι, αφού λάβει από εκεί και έπειτα το Πνεύμα ως οδηγό και σύμμαχο, φλέγεται για την αγάπη του Κυρίου και ζέει από πόθο, μη βρίσκοντας κορεσμό στην προσευχή, αλλά αναπτόμενος διαρκώς από τον έρωτα του Αγαθού και αρδεύοντας με προθυμία την ψυχή του, καθώς έχει ειπωθεί: «Όσοι με τρώνε θα πεινάσουν ακόμη, και όσοι με πίνουν θα διψάσουν ακόμη»· και αλλού: «Έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου». Και ο Κύριος λέει: «Η βασιλεία των ουρανών είναι μέσα σας».

Διάψαλμα: μεταβολή της προφητείας σε παραίνεση. «Θυσιάσατε»: Ο Θεός επιζητεί θυσία δικαιοσύνης, ολοφάνερα δηλαδή την προσευχή από καθαρή ψυχή, την ελεημοσύνη, την ευσπλαχνία. Αυτός που προσφέρει διαρκώς αυτήν τη θυσία ελπίζει στον Κύριο. «Πολλοί λέγουν»: Από απιστία οι πολλοί το λένε αυτό, μη κατανοώντας ότι υπάρχει ελπίδα για τον δίκαιο. «Σημειώθηκε»: Η σφραγίδα του σταυρού, την οποία πάντοτε φέρουμε στο μέτωπο, και το να ονομαζόμαστε χριστιανοί. «Έδωσας»: Ευφροσύνη δόθηκε στους πιστούς, δηλαδή ο σίτος, ο μυστικός άρτος, που είναι το σώμα του Χριστού· ο μυστικός οίνος, που είναι το αίμα του Χριστού· το έλαιο, το χρίσμα του βαπτίσματος. Διότι από αυτά (με αυτά) πληθαίνουν τα τέκνα της Εκκλησίας. «Εν ειρήνη»: Ο Χριστός (ο Κύριος) στον τάφο κατά το τριήμερο κοιμήθηκε τον ένδοξο θάνατο, με τον οποίο ειρήνευσε τα επίγεια και τα επουράνια. «Διότι εσύ, Κύριε»: Επειδή όσοι έλαβαν τη σφραγίδα του βαπτίσματος, έχουν ατάραχη την κατοικία τους εν Κυρίω. Διότι δεν κυριεύονται πλέον από τα πάθη.

Έτσι και ο Δαβίδ έλεγε: «Από τον καρπό του σίτου και του οίνου και του ελαίου τους πληθύνθηκαν»· και σε πολλά σημεία, όταν ομιλεί περί της δημιουργίας, τα προβάλλει αυτά. Και ο Ιερεμίας επίσης αναφέρει πρώτα τη δημιουργία και έπειτα την πρόνοια διά των βροχών· ώστε, έχοντας διδαχθεί από εκεί, ομιλεί ως εξής: «Γεμίζοντας», λέγει, «με τροφή και ευφροσύνη». Με γενναιοδωρία προσφέρεται η τροφή, όχι μόνο για την αυτάρκεια, ούτε μόνο για την ανάγκη. Και λέγοντας αυτά, με δυσκολία συγκράτησαν τα πλήθη από το να τους προσφέρουν θυσίες. Και εξαιτίας αυτού κυρίως θαυμάστηκαν.

Διότι εκείνοι που λέγουν αυτά πράττουν το ίδιο, σαν να επιζητούσε κάποιος να δει τον ήλιο μέσα στο καταμεσήμερο και με καθαρό ουρανό, και παρόλα αυτά να αμφέβαλλε για το φως. Αυτό ακριβώς καταδεικνύοντας ο Προφήτης, και επιφέροντας ταχύτατα τη λύση, έλεγε: «Ἐσημειώθη ἐφ᾽ ἡμᾶς τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, Κύριε». Δεν είπε «εφάνη»· δεν είπε «έλαμψε», αλλά «εσημειώθη», δηλώνοντας ότι, όπως ακριβώς εκείνο που έχει αποτυπωθεί ως σημάδι στο μέτωπο είναι ολοφάνερο σε όλους και δεν είναι δυνατόν να διαφύγει την προσοχή κανενός, ούτε μπορεί κάποιος να αγνοήσει ένα πρόσωπο γεμάτο φως που εκπέμπει ακτίνες, έτσι, λέγει, δεν μπορεί να αγνοήσει και τη δική σου πρόνοια. Διότι, όπως ένα φως που έχει σημειωθεί, δηλαδή έχει αποτυπωθεί και εγχαραχθεί σε ένα πρόσωπο, είναι ολοφάνερο σε όλους, έτσι είναι και η πρόνοια της φιλανθρωπίας σου. Διότι «φως» εδώ ονομάζει την προστασία, την κηδεμονία, τη συμπαράσταση, την πρόνοια. Έπειτα, αφού αποφαίνεται αυτό, επιφέρει και απόδειξη. Ποια είναι λοιπόν αυτή; «Ἔδωκας εὐφροσύνην εἰς τὴν καρδίαν μου». Αφού κατέκρινε το παράλογο πλήθος, αντλεί την απόδειξη της πρόνοιας του Θεού από εκείνους που διαθέτουν ορθή σκέψη και υγιή κρίση, και λέγει: «Ἔδωκας εὐφροσύνην εἰς τὴν καρδίαν μου»· δηλαδή: Με δίδαξας να φιλοσοφώ, να περιφρονώ τα βιοτικά πράγματα, να γνωρίζω τα αληθινά και μόνιμα· με ανύψωσες με αγαθές ελπίδες, με καθοδήγησες προς τη μέλλουσα ζωή· πριν από την απόλαυση των αγαθών, με αναπτέρωσες με την προσδοκία τους.

Αν όμως οι πλέον παχυλοί στην αντίληψη, επειδή είναι σάρκα και προσηλωμένοι στη γη, δεν δίνουν προσοχή σε αυτά, η ταραχή και ο θόρυβος δεν προκαλείται από εκείνον που έδωσε την υπόσχεση, αλλά από τη δική τους αγνωμοσύνη. Και δεν είπε απλώς, «Έδωσες ευφροσύνη», αλλά, «Στην καρδιά μου», δείχνοντας ότι η ευφροσύνη δεν βρίσκεται στα εξωτερικά πράγματα, ούτε στους δούλους, ούτε στον χρυσό και στον άργυρο, ούτε στα ενδύματα. Δεν βρίσκεται στο πλούσιο τραπέζι, ούτε στο μέγεθος της εξουσίας, ούτε στο μέγεθος της κατοικίας. Διότι αυτή η ευφροσύνη δεν ανήκει στην καρδιά, αλλά μόνο στους οφθαλμούς. Πολλοί βεβαίως από εκείνους που έχουν αποκτήσει αυτά, θεωρούν τον βίο τους αβίωτο και περιφέρουν μέσα στην ψυχή τους ένα καμίνι αθυμίας, κατακλυζόμενοι από το πλήθος των μεριμνών και πιεζόμενοι από συνεχείς φόβους. Αλλά σε εμένα, λέει, η ευφροσύνη δεν βρίσκεται σε αυτά, αλλά στη νοερή καρδιά, στην ασώματη διάνοια, η οποία οραματίζεται τα ασώματα. Επομένως, εάν τα παρόντα σε ευφραίνουν και από αυτά αντιλαμβάνεσαι την πρόνοια του Θεού, πολύ περισσότερο να την κατανοείς από τα μέλλοντα, καθόσον εκείνα είναι και ανώτερα, και πιο μόνιμα, και αναφαίρετα. Διότι, εάν το να βρίσκεσαι μέσα σε πλούτο και ευημερία σε πείθει για την πρόνοια του Θεού, πολύ περισσότερο το να πλουτείς στον ουρανό ας σε οδηγεί σε αυτήν την πεποίθηση. Εάν όμως πεις: «Και για ποιον λόγο αυτά εναπόκεινται στις ελπίδες και παραμένουν αφανή;»

Επομένως, μην πτοείσαι από αυτά τα ρευστά και παροδικά πράγματα, ούτε να μικροψυχείς. Διότι ούτε από αυτά σε άφησε χωρίς μερίδιο. Επειδή, λοιπόν, εκείνοι που περιβάλλονται με σάρκα και συνδέονται στενά με το σώμα δεν έπρεπε να στερούνται ούτε αυτά, μας τα χορηγεί και αυτά πλουσιοπάροχα. Γι' αυτό ακριβώς και ο Προφήτης, αφού ανέδειξε εκείνο το υψηλό και φιλοσοφημένο είδος της θείας πρόνοιας και αφού είπε, «Έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου», προσθέτει και τούτο, λέγοντας: «Από τον καρπό του σίτου, του οίνου και του ελαίου τους πληθύνθηκαν». Λέγοντας δε αυτό, ανακινεί μέσα από τούτα ένα όχι μικρό μέρος της θείας πρόνοιας, αυτής που φανερώνεται και στα ορατά πράγματα. Διότι, όταν αναφέρει τον σίτο, τον οίνο, το έλαιο και την αφθονία τους, εννοεί ταυτόχρονα τις βροχές, την ευκρασία των εποχών, τα έγκατα της γης, τις ωδίνες της γης και την καρποφορία, την κυκλοφορία του αέρα, την πορεία του ήλιου, τις περιφορές της σελήνης, τη χορεία των άστρων, το καλοκαίρι, τον χειμώνα, το φθινόπωρο, την άνοιξη, τη γεωργική τέχνη, την καταλληλότητα των εργαλείων και το πλήθος των άλλων τεχνών. Επειδή, εάν δεν συντρέξουν όλα αυτά μαζί, δεν είναι δυνατόν οι καρποί να τελεσφορήσουν, ούτε να φθάσουν στην ακμή τους. Όταν λοιπόν αναφέρει τον σίτο, τον οίνο και το έλαιο, δίνει στον συνετό άνθρωπο την αφορμή να κατανοήσει το όλον ξεκινώντας από το μέρος, διανοίγοντας μπροστά του ένα πέλαγος της πρόνοιας του Θεού, η οποία φανερώνεται στα αισθητά πράγματα.

Διότι ο Θεός καθόλου δεν έχει ανάγκη από θυσία ζώων, αλλά ευφραίνεται με τη θυσία της δικαιοσύνης, για τη σωτηρία εκείνου που θυσιάζει με αυτόν τον τρόπο. «Πολλοί λένε: ποιος θα μας δείξει τα αγαθά;» δηλαδή, πολλοί δυσπιστούν για την απόλαυση των αιώνιων αγαθών, όμως κάθε ευγνώμων και πιστός λέγει: «Σημειώθηκε επάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε», δηλαδή αφού μας σφράγισες με το σταυρικό σου σημείο, μας φώτισες. «Έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου· από τον καρπό του σίτου, του οίνου και του ελαίου τους πληθύνθηκαν», δηλαδή με αξίωσες να ευφρανθώ με τα κάθε είδους αγαθά σου. «Εν ειρήνη θα πλαγιάσω και θα κοιμηθώ», εννοώντας τόσο τον κοινό ύπνο όσο και εκείνον του μνήματος. «Διότι εσύ, Κύριε, με εγκατέστησες μόνο μου με ελπίδα», είτε ατάραχα στην έρημο είτε στον τάφο, με την ελπίδα της αναστάσεως με εγκατέστησες.

ΜΑΚΑΡΙΟΥ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ Α΄. Κεφάλαιο κάθε αγαθής προσπάθειας και κορυφή των κατορθωμάτων είναι η καρτερία στην προσευχή, μέσω της οποίας αποκτούμε και τις υπόλοιπες αρετές, εφόσον Εκείνος που επικαλούμαστε μας απλώνει χέρι βοηθείας. Διότι κατά την προσευχή σε εκείνους που καθίστανται άξιοι, πραγματοποιείται η κοινωνία της μυστικής ενέργειας, και η συνάφεια της αγίας διάθεσης προς τον Θεό, καθώς και η ένωση του ίδιου του νου με τον Κύριο μέσω μιας ανέκφραστης αγάπης. «Έδωσες», λέει, «ευφροσύνη στην καρδιά μου»· και ο ίδιος ο Κύριος (λέει): «Η βασιλεία των ουρανών είναι εντός σας». Και το να είναι η βασιλεία εντός μας, τι άλλο θα μπορούσε να σημαίνει, παρά το να αποτυπώνεται καθαρά στις άξιες ψυχές η ουράνια ευφροσύνη του Πνεύματος; Διότι, αυτής της απόλαυσης και της χαράς και της πνευματικής ευφροσύνης, στην οποία θα μετέχουν οι άγιοι μέσα σε αιώνιο φως στη βασιλεία του Χριστού, τον αρραβώνα και τα προοίμια τα λαμβάνουν ήδη από εδώ οι άξιες ψυχές μέσω της ενεργούς κοινωνίας του Πνεύματος.

Παρακαλώ, λοιπόν, ας μην παραμείνουμε στις εξωτερικές συνήθειες και τα προσχήματα, ας γίνουμε καθαρός «ναός του Θεού», ας ακούσουμε αυτόν που μας προτρέπει: «για να γίνετε άμεμπτοι και ακέραιοι, τέκνα Θεού αμώμητα». Διότι άμωμος είναι εκείνος που δεν εργάζεται την ανομία μέσα στην καρδιά του, εκείνος που δεν έχει «σπίλο ή ρυτίδα ή κάτι παρόμοιο», εκείνος που γνωρίζει τι σημαίνει: «όλη η δόξα της θυγατέρας του βασιλιά βρίσκεται εσωτερικά» και όχι εξωτερικά, εκείνος που λέει χωρίς ψεύδος: «έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου», εκείνος που έχει σφραγιστεί από το πρόσωπο του Χριστού, ή μάλλον εκείνος μέσα στον οποίο έχει ενεργήσει η χάρη, εκείνος που αγωνίζεται να φτάσει «στο επίπεδο του τέλειου άνδρα, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού», εκείνος που αποφεύγει την καλή φήμη από τους ανθρώπους, αλλά επιδιώκει τη δόξα που προέρχεται από τον Θεό, η οποία ενεργεί στην καθαρή καρδιά. Διότι, όπως ακριβώς η ακτινοβολία της δόξας αυτού του ήλιου ενεργεί στα σαρκικά μάτια, έτσι ενεργεί και η δόξα του Αγίου Πνεύματος στα καθαρά μάτια του εσωτερικού ανθρώπου — ώστε, εκείνος που επιδιώκει να δικαιωθεί μέσω των κατορθωμάτων του εξωτερικού ανθρώπου και της μάταιης δύναμής του, είναι σαν αυτόν που έχει «ζήλο Θεού» «αλλά χωρίς επίγνωση», σαν εκείνον που, ενώ θα έπρεπε να είναι δάσκαλος λόγω «του χρόνου», έχει «πάλι» ανάγκη διδασκαλίας, σαν εκείνον που θα έπρεπε να αξιώνεται «στερεή τροφή», αλλά τρέφεται με «γάλα», σαν εκείνον που άρχισε με το «πνεύμα» αλλά «τώρα» καταλήγει με τη «σάρκα».

Επομένως, ο φωτισμός της χάριτος δεν είναι μόνο αποκάλυψη νοημάτων και γνώσης, αλλά η βέβαιη και αιώνια έλλαμψη του υποστατικού φωτός μέσα στις ψυχές. Διότι έχει γραφτεί: «αυτός που είπε να λάμψει φως μέσα από το σκοτάδι, έλαμψε στις καρδιές μας για τον φωτισμό της γνώσης της δόξας του Χριστού», και: «φώτισε τα μάτια μου, για να μην κοιμηθώ ποτέ τον ύπνο του θανάτου» —δηλαδή, ώστε βγαίνοντας η ψυχή μου από τη σάρκα να μην καλυφθεί από το κάλυμμα του θανάτου της κακίας— και: «αποκάλυψε τα μάτια μου, και θα κατανοήσω τα θαυμαστά του νόμου σου», και: «στείλε το φως σου και την αλήθειά σου· αυτά θα με οδηγήσουν και θα με φέρουν στο άγιο όρος σου και στα σκηνώματά σου», και: «σημειώθηκε πάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε· έδωσες χαρά στην καρδιά μου»· τα οποία φανερώνουν ακριβώς τον ίδιο σκοπό. Και για τον μακάριο Παύλο, το ουράνιο «φως» του Πνεύματος που «τον περιέλαμψε» στον δρόμο πιο δυνατά από τον ήλιο, και μέσω του οποίου αξιώθηκε της χάριτος, δεν ήταν φωτισμός νοημάτων και γνώσης, αλλά υποστατική έλλαμψη της δύναμης του φωτός του Πνεύματος στην ψυχή και υποστατική αποκάλυψη των ουράνιων μυστηρίων. Την υπερβολική λαμπρότητα αυτού του φωτός δεν μπόρεσαν να αντέξουν τα σαρκικά μάτια και τυφλώθηκαν. Μέσω αυτού του φωτός αποκαλύπτεται κάθε γνώση και ο Θεός γνωρίζεται αληθινά στην ψυχή. «

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΠΓ'. ΕΥΧΑΡΙΣΤΗΡΙΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΟΤΙ ΦΙΛΟΞΕΝΟΥΜΕ ΕΠΑΡΚΩΣ ΤΟΥΣ ΑΔΕΛΦΟΥΣ ΠΟΥ ΜΑΣ ΕΠΙΣΚΕΠΤΟΝΤΑΙ. Αδελφοί και πατέρες, οφείλουμε να ευχαριστούμε τον Κύριο για τις ευεργεσίες Του σε εμάς, και μάλιστα για την παρούσα φιλοξενία, διότι, αν και βρισκόμαστε υπό διωγμό, ζώντας σαν σε μοναστήρι, έχουμε τη δυνατότητα να φιλοξενούμε αυτούς που έρχονται σε εμάς. Βλέπετε πόσοι από τους αδελφούς ακατάπαυστα καταφθάνουν από παντού. Και δικαιολογημένα· διότι πού αλλού θα προσβλέψουν παρά οπωσδήποτε στον Θεό και στη δική μας ταπεινότητα; Βλέπετε και τους άλλους φιλοξενούμενους, αδελφούς και πατέρες, που είναι φτωχοί και στερημένοι. Σχεδόν δεν υπάρχει ημέρα χωρίς να υποδεχτούμε κάποιον· και όμως, παρ' όλα αυτά, δεν μας έλειψαν τα αναγκαία· αντιθέτως, έχουμε υπερεπάρκεια αγαθών. Και τι άλλο μπορεί να πει κανείς; Παρά ότι είναι αψευδής εκείνος που υποσχέθηκε: «Ζητάτε πρώτα τη βασιλεία του Θεού και τη δικαιοσύνη Του, και όλα αυτά θα σας προστεθούν.» Και πράγματι μας έχουν προστεθεί. «Από τους καρπούς του σιταριού, του κρασιού και του λαδιού» και των άλλων χρειωδών, όλα πέρα από κάθε προσδοκία· και δεν είμαστε ικανοί ούτε έχουμε άξια φωνή για να αρθρώσουμε την ευχαριστία μας για την αγαθότητά Του. Και αν πιεζόμαστε και στριμωχνόμαστε, προφανώς κατά τις υποδοχές· αλλά δείτε πόσος είναι ο μισθός και πόση είναι η αίνεση προς τον Θεό! Ακόμη και αυτοί που κατέχουν τα μοναστήρια θαυμάζουν, διότι, αυτά που εκείνοι δεν καταφέρνουν να κάνουν, σε εμάς ο Θεός έδωσε τη χάρη να τα επιτελούμε. Γιατί;

Και τα φάρμακα της σωτηρίας είναι φανερά· και αφού είστε υγιείς, να γίνεστε ακόμη πιο υγιείς εν Κυρίω. «Εάν δε κάποιος από εσάς υστερεί σε σοφία, όπως αναφωνεί ο Αδελφόθεος, ας την ζητά από τον Θεό που τη δίνει σε όλους απλόχερα και χωρίς να ονειδίζει, και θα του δοθεί· ας ζητά όμως με πίστη, χωρίς να αμφιβάλλει καθόλου· διότι αυτός που αμφιβάλλει μοιάζει με το κύμα της θάλασσας που το παρασέρνει και το χτυπά ο άνεμος. Διότι ας μην νομίζει ο άνθρωπος εκείνος ότι θα λάβει κάτι από τον Κύριο· επειδή ο δίγνωμος άνδρας είναι ασταθής σε όλους τους δρόμους του.» Επομένως, ας μην είμαστε δίγνωμοι, ούτε να διστάζουμε στις δεήσεις μας· αλλά με ευχαριστία και ειλικρινή πίστη ας απευθύνουμε τα αιτήματά μας προς τον Θεό, και οπωσδήποτε θα επιτύχουμε αυτά που ποθούμε· και το αλλότριο πυρ θα σβήσει, και οι εχθρικοί λογισμοί θα τραπούν σε φυγή, και με τη βοήθεια του Θεού θα ολοκληρωθεί το προκείμενο σε εμάς μαρτύριο της υποταγής. Θέλω δε να γνωρίζετε, αδελφοί, ότι το ταμείο μας δεν έχει πολλές εισφορές, και προκύπτουν έξοδα ενώ δεν υπάρχουν έσοδα· και μάλιστα τώρα, που εξέλιπε και ο οίνος, εξαιτίας του οποίου και κλονίζεστε οι ασθενέστεροι· αλλά να έχετε θάρρος, ο Κύριος έκανε ταχεία την επίσκεψή Του χορηγώντας τον καρπό του σίτου και του οίνου και των άλλων αναγκών, και θα συνεχίσει να το κάνει, εάν προσηλωνόμαστε σε Αυτόν ολοκληρωτικά· και αν πράττουμε τα αρεστά σε Αυτόν, χωρίς να μετεωριζόμαστε και να απομακρυνόμαστε από την πεποίθησή μας σε Αυτόν· διότι ο Ίδιος έχει πει: «Δεν θα σε αφήσω, ούτε πρόκειται να σε εγκαταλείψω.»