Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 4:9

Η θεία Γραφή, διδάσκοντας και φανερώνοντας την εν Θεώ τελείωση, την ονόμασε ύπνο, και κοίτη, και κλίνη, και θάνατο. Ύπνο μεν, όπως όταν λέει ο Δαβίδ: «Εν ειρήνη επί το αυτό κοιμηθήσομαι και υπνώσω», δηλαδή σε αυτό θα καταλήξω· θα αφοσιωθώ στο να ζω εν Θεώ, κατά τον άγιο Απόστολο που είπε: «Ζω δε ουκ έτι εγώ, ζη δε εν εμοί ο Χριστός»· κοίτη δε, όπως όταν λέει: «Καυχήσονται όσιοι εν δόξη, και αγαλλιάσονται επί των κοιτών αυτών». Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που πέφτει στην κοίτη του αναπαύεται και κοιμάται γλυκά, έτσι και εκείνος που έχει τελειωθεί εν Θεώ και έχει φθάσει σε άνδρα τέλειο, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού, αναπαύεται στον Θεό, θεωρώντας την εν Θεώ τελείωση ως κοίτη. Πόδια δε της κοίτης ονομάζει τις αρετές· κλίνη δε, όπως όταν λέει ο Σολομών: «Εξήκοντα δυνατοί κυκλούσιν αυτήν». Διότι, όταν ο ενάρετος φθάσει στην τελειότητα, τον περικυκλώνουν και τον περιστοιχίζουν οι δυνατοί, δηλαδή οι άγγελοι, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Προεωρώμην τον Κύριον ενώπιόν μου διά παντός, ότι εκ δεξιών μου εστίν, ίνα μη σαλευθώ». Συνηθίζει δε η θεία Γραφή να αποκαλεί και τον άγγελο Κύριο, όπως στην περίπτωση του Μανωέ που είπε «Θεόν εωράκαμεν», καθώς παρουσιάστηκε με την εμφάνιση του Θεού.

Ο Υιός του Θεού, η απαράλλακτη εικόνα· και γι' αυτό λέγει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα μου.» Σφραγίστηκε δε μέσα μας, αφού μας κατέστησε σύμμορφους με τον εαυτό του, και εντύπωσε τον φωτισμό διά του δικού του Πνεύματος ως θεία εικόνα σε όσους πιστεύουν σε αυτόν. <Έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου.> (A f. 26 b.) Έτσι εκπλήσσομαι, λέγει, με αυτούς που τολμούν να λένε: «Ποιος θα μας δείξει τα αγαθά;» αν και είναι δυνατόν από τα παρόντα που έχουμε στα χέρια μας να βεβαιωθούμε για τα μελλοντικά. Διότι έχουμε λάβει ως εγγυήσεις, ότι η μέλλουσα αγαθότητα θα προσφερθεί πλουσιοπάροχα, τη φροντίδα και την πρόνοια του Δημιουργού στον παρόντα κόσμο. Διότι χαρίζει με το φιλόδωρο δεξί του χέρι τα αναγκαία για τη ζωή· και από τη μια στέλνει βροχές, και από την άλλη αναδίδει τους καρπούς των αγρών στις κατάλληλες εποχές. Εκείνος λοιπόν που χορήγησε τόσο άφθονα τα προς το ζην, πώς θα μπορούσε να διαψευστεί όταν υπόσχεται ότι θα χαρίσει τα αγαθά μετά τον παρόντα βίο; Σε μένα λοιπόν έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά. <Εν ειρήνη στο ίδιο μέρος θα κοιμηθώ και θα αναπαυθώ· διότι εσύ, Κύριε, με εγκατέστησες μόνο μου με ελπίδα.> (A f. 27 b, C f. 8 b.) Σύμφωνα δε με τον θείο Κύριλλο, στο ίδιο μέρος και μαζί με τους άλλους αγίους θα δεχθώ τον θάνατο που μοιάζει με ύπνο· όμως με ειρήνη, χωρίς να έχω την αμαρτία, η οποία είναι έχθρα προς τον Θεό· και αφού τερματίσω έτσι τον βίο, θα εγκατασταθώ από τον Θεό και με αγαθές ελπίδες, δηλαδή θα έχω βέβαιη και ακράδαντη ελπίδα.

Για όλα αυτά, και για άλλα που έπραξα και δεν θυμάμαι, ελέησέ με, Κύριε, και συγχώρησέ με τον αχρείο δούλο σου, ως αγαθός και φιλάνθρωπος, ώστε να κοιμηθώ και να αναπαυθώ με ειρήνη εγώ ο άσωτος, δοξάζοντάς σε μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες.

«Εν ειρήνη ταυτόχρονα θα πλαγιάσω και θα κοιμηθώ, διότι εσύ, Κύριε, με εγκατέστησες μόνο μου με ελπίδα». Φαίνεται να δηλώνει την αβλαβή άνεση και ανάπαυση της ψυχής, η οποία, σύμφωνα με τον θείο λόγο, πρόκειται να επέλθει μετά τη θεωρία των υψίστων αγαθών. Διότι ίσως, με τον ίδιο τρόπο που ως προς το σώμα, αφού φάμε και πιούμε, έχουμε ανάγκη από την ξεκούραση του ύπνου, έτσι και η ψυχή, μη δυνάμενη να παραμένει διαρκώς σε κατάσταση θεωρίας, ατενίζει την κατάλληλη στιγμή προς εκείνα που είναι ανάλογα με τη δύναμή της και της αρκούν· έπειτα θεωρούμε ότι αυτή η ανάπαυση υποδηλώνεται μέσα από το: «Εν ειρήνη ταυτόχρονα θα πλαγιάσω και θα κοιμηθώ».

Εκείνοι μεν, λέει, οι πολλοί, εφόσον βαδίζουν στην πλατιά και ευρύχωρη οδό, την οποία ακολουθούν οι πολλοί, μην έχοντας ελπίδα για το ποιος θα τους δείξει τα αληθινά αγαθά, καθώς αφθονούν σε κρασί, λάδι και σιτάρι, θεωρούν ότι απολαμβάνουν αυτά ως αγαθά· σε μένα όμως, που αξιώθηκα το φως του προσώπου σου, Κύριε, έδωσες ευφροσύνη καρδιάς· αλλά όχι των σαρκών ούτε των σωμάτων, ούτε αυτήν που χορηγείται στα σώματα από το κρασί, το σιτάρι και το λάδι, αλλά την ευφροσύνη της διάνοιας. Διότι έμαθα από τον Σωτήρα και από τις δικές σου επαγγελίες ότι, παρόλο που σε μέγιστο βαθμό κατά τον παρόντα βίο οι λύπες, οι θλίψεις, οι πειρασμοί και οι περιστάσεις δεν σταματούν, θα έρθει για μένα ο καιρός της απαλλαγής από το σώμα, κατά τον οποίο εν ειρήνη θα παραδοθώ στην κοίμηση και στην απαλλαγή του σώματος· είμαι δε απολύτως πεπεισμένος ότι τότε θα έρθει σε μένα η τελείωση της ευφροσύνης, όταν με καταλάβει η κοίμηση και ο ύπνος του θανάτου. Διότι τότε εσύ ο ίδιος, Κύριε, αφού με αναλάβεις με αυτήν την αγαθή ελπίδα, θα με εγκαταστήσεις στις επουράνιες μονές. Σημείωσε δε και εδώ τις διαστολές στα διαψάλματα, οι οποίες υποδηλώνουν είτε εναλλαγή του νοήματος, είτε ίσως μεταβολή του μέλους που αλλάζει, είτε του ρυθμού.

Και καθώς αντιλήφθηκε ότι τα χείλη της κινούνταν ανεπαίσθητα, ο ποιμένας, ο οποίος παρατηρούσε με επιμέλεια τα πάντα γύρω της εξαιτίας του θαύματος που ενυπήρχε σε όλα, πλησίασε τα αυτιά του στα χείλη της (διότι είχε το θάρρος που του έδινε και ο χαρακτήρας του και η συμπόνια του)· εσύ ο ίδιος διηγήσου το μυστήριο αυτής της σιγής, τι ακριβώς ήταν και ποιας λογής· κανείς δεν θα δυσπιστήσει στα λόγια σου. Αυτό που ψιθυριζόταν ήταν ψαλμωδία, και τα εξόδια λόγια της ήταν ψαλμωδία· ή, αν πρέπει να πούμε την αλήθεια, αποτελούσε μαρτυρία της παρρησίας με την οποία γινόταν η αναχώρησή της. Και είναι μακάριος όποιος αναπαύεται με εκείνα τα λόγια: «Εν ειρήνη επί το αυτό κοιμηθήσομαι και υπνώσω». Αυτά έψαλλες, καλλίστη των γυναικών, και αυτά ακριβώς συνέβαιναν· και η ψαλμωδία γινόταν πραγματικότητα, και ο επιτάφιος ερχόταν μαζί με την εκδημία σου· ω εσύ, που τόσο καλά ειρήνευσες από τα πάθη και έλαβες τον ύπνο που δωρίζεται στους αγαπημένους του Θεού, μαζί με τον κοινό ύπνο του θανάτου, όπως ακριβώς άρμοζε σε εκείνην που και έζησε και αναχώρησε με τα λόγια της ευσέβειας.

Η δύναμη του Πνεύματος, επομένως, που κίνησε τότε τη γλώσσα εκείνου προς τη θεολογία, ας δώσει και σε εμάς τον λόγο τώρα που ανοίγουμε το στόμα μας. «Τώρα», λέγει, «απολύεις τον δούλο σου, Δέσποτα, σύμφωνα με το ρήμα σου, εν ειρήνη». Διότι από τότε που ο Χριστός ενανθρώπησε και εξαφάνισε την αμαρτία που προκαλούσε τον πόλεμο, και μας συμφιλίωσε με τον Πατέρα, η μετάσταση των αγίων γίνεται εν ειρήνη. Αυτό άλλωστε προανήγγειλε προφητικά και ο μέγας Δαβίδ λέγοντας: «Εν ειρήνη θα πλαγιάσω και θα κοιμηθώ», αφήνοντας να εννοηθεί όχι η παρούσα κατάσταση, αλλά η μελλοντική κατά την παρουσία του Χριστού. Και επειδή με μοναδικό τρόπο αυτή η ελπίδα (αναφέρομαι στην ειρηνική κοίμηση εν Χριστώ) κατοίκησε στους αγίους δια του Πνεύματος, λέγει: «Διότι εσύ, Κύριε, μόνο εμένα κατοίκισες με ελπίδα». Ο δε μακάριος πρεσβύτης Συμεών, βλέποντας τον καιρό να είναι πλέον παρών, λέγει: «Τώρα απολύεις τον δούλο σου, Δέσποτα, σύμφωνα με το ρήμα σου, εν ειρήνη», υποδεικνύοντας την παρούσα εκπλήρωση της θείας επαγγελίας. «Διότι είδαν», λέγει, «τα μάτια μου το Σωτήριόν σου, το οποίο ετοίμασας ενώπιον όλων των λαών»· δηλαδή τη σωτηρία που προσφέρθηκε δια του Χριστού σε ολόκληρο τον κόσμο, και όχι μόνο στον Ισραήλ. Πώς λοιπόν προηγουμένως μαρτυρείται ότι περίμενε την παράκληση του Ισραήλ, ενώ τώρα εμφανίζεται να αναφωνεί το σωτήριο του Θεού ενώπιον όλων των λαών;

Δίδαξέ με, λοιπόν, λέγει, πού ποιμαίνεις, ώστε, αφού βρω τη σωτήρια βοσκή, να χορτάσω από την ουράνια τροφή, την οποία όποιος δεν φάει δεν μπορεί να εισέλθει στη ζωή, και τρέχοντας προς εσένα, την πηγή, να αντλήσω από το θείο ποτό, το οποίο εσύ αναβλύζεις για όσους διψούν, προχέοντας το ύδωρ από την πλευρά σου, αφού ο σίδηρος άνοιξε αυτή τη φλέβα, του οποίου όποιος γευθεί, γίνεται πηγή ύδατος που αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον. Διότι, εάν με ποιμάνεις σε αυτά, οπωσδήποτε θα με αναπαύσεις κατά τη μεσημβρία, όταν, αφού πλαγιάσω ειρηνικά μαζί σου, θα αναπαυθώ μέσα στο άσκιο φως. Διότι η μεσημβρία είναι πανταχόθεν άσκια, καθώς ο ήλιος λάμπει κατακόρυφα από πάνω, και σε αυτήν εσύ αναπαύεις αυτούς που έχουν ποιμανθεί από εσένα, όταν δεχθείς τα παιδιά σου μαζί με τον εαυτό σου στην κλίνη. Κανείς δε δεν αξιώνεται της μεσημβρινής αναπαύσεως, εάν δεν έχει γίνει υιός φωτός και υιός ημέρας. Εκείνος δε που απομάκρυνε τον εαυτό του εξίσου και από το εσπερινό και από το ορθρινό σκότος (δηλαδή από εκεί όπου αρχίζει το κακό και εκεί όπου καταλήγει), αυτός αναπαύεται κατά τη μεσημβρία από τον Ήλιο της Δικαιοσύνης. Φανέρωσέ μου, λοιπόν, λέγει, πού πρέπει να ποιμαίνομαι και ποια είναι η οδός της μεσημβρινής αναπαύσεως, μήπως τυχόν, εάν στερηθώ την αγαθή χειραγωγία, η άγνοια της αλήθειας με σμίξει με αγέλες ξένες προς τα δικά σου ποίμνια.

Διάψαλμα: μεταβολή της προφητείας σε παραίνεση. «Θυσιάσατε»: Ο Θεός επιζητεί θυσία δικαιοσύνης, ολοφάνερα δηλαδή την προσευχή από καθαρή ψυχή, την ελεημοσύνη, την ευσπλαχνία. Αυτός που προσφέρει διαρκώς αυτήν τη θυσία ελπίζει στον Κύριο. «Πολλοί λέγουν»: Από απιστία οι πολλοί το λένε αυτό, μη κατανοώντας ότι υπάρχει ελπίδα για τον δίκαιο. «Σημειώθηκε»: Η σφραγίδα του σταυρού, την οποία πάντοτε φέρουμε στο μέτωπο, και το να ονομαζόμαστε χριστιανοί. «Έδωσας»: Ευφροσύνη δόθηκε στους πιστούς, δηλαδή ο σίτος, ο μυστικός άρτος, που είναι το σώμα του Χριστού· ο μυστικός οίνος, που είναι το αίμα του Χριστού· το έλαιο, το χρίσμα του βαπτίσματος. Διότι από αυτά (με αυτά) πληθαίνουν τα τέκνα της Εκκλησίας. «Εν ειρήνη»: Ο Χριστός (ο Κύριος) στον τάφο κατά το τριήμερο κοιμήθηκε τον ένδοξο θάνατο, με τον οποίο ειρήνευσε τα επίγεια και τα επουράνια. «Διότι εσύ, Κύριε»: Επειδή όσοι έλαβαν τη σφραγίδα του βαπτίσματος, έχουν ατάραχη την κατοικία τους εν Κυρίω. Διότι δεν κυριεύονται πλέον από τα πάθη.

«Διότι το φως που προέρχεται από εμένα πρέπει να προηγηθεί της άφιξης του αστέρα στη Βηθλεέμ, ώστε να γίνει γνωστό ότι από εμένα καθοδηγείται στην πορεία του και από εμένα δανείζεται την ακτινοβολία του. Αλλά εσύ να μη θεωρήσεις ότι ζημιώνεσαι, αν οι απερίτμητοι θερίσουν την απαρχή της ευλογίας.» «Και ευλόγησε τον Θεό και είπε: Τώρα απολύεις τον δούλο σου, Δέσποτα, σύμφωνα με τον λόγο σου με ειρήνη.» Ευλόγησε τον Θεό Πατέρα μαζί με τον Υιό, τον Υιό μαζί με το Πνεύμα, επειδή το μεν Πνεύμα ήταν εκείνο που του είχε δώσει την αποκάλυψη, τον δε Υιό κρατούσε στα χέρια του, ο οποίος ευδόκησε να φανερωθεί με σάρκα και να γίνει βρέφος για εμάς· ο δε Πατέρας ενεργούσε και αυτός αυτά τα τόσα και τόσο μεγάλα μυστήρια. Αλλά για ποιο πράγμα πρόσφερε την ευχαριστία; «Τώρα», λέει, «απολύεις τον δούλο σου, Δέσποτα», αφού δεν έχω πλέον φόβο θανάτου, αλλά απέρχομαι με χαρά προς τους νεκρούς, για να αναγγείλω σε αυτούς τη ζωή. «Και με απολύεις σύμφωνα με τον λόγο σου με ειρήνη», εκείνο δηλαδή που ο προφήτης Δαβίδ, δανειζόμενος από εσένα, έλεγε: «Με ειρήνη θα πλαγιάσω και θα κοιμηθώ.» «Διότι τα μάτια μου είδαν το σωτήριό σου», το οποίο πολλοί από τους προφήτες επιθύμησαν να δουν· τώρα όμως, μέσα από την ίδια την εμπειρία, παρουσίασες στο γένος των ανθρώπων τον Ύψιστο να ταπεινώνεται για εμάς τόσο πολύ, ώστε να γίνει βρέφος· διότι με κανέναν άλλο τρόπο δεν επρόκειτο να σώσει ο Κεραμέας τον πηλό που είχε φθαρεί, παρά μόνο με το να αναμειχθεί ο ίδιος μαζί του. «

Ο Κύριος θα εγκαταστήσει τον κατακλυσμό (κατοικιεί) και θα καθίσει (καθιείται), δηλαδή θα καταπραΰνει, και ο κατακλυσμός θα καταπραϋνθεί. Διότι δεν είπε «κατοικήσει», όπως νομίζουν μερικοί, αλλά «κατοικιεί», όπως στη φράση «Αυτός που εγκαθιστά (κατοικίζων) τη στείρα σε σπίτι», και το «Ο Κύριος εγκαθιστά (κατοικίζει) τους μοναχικούς σε σπίτι», και «εσύ, Κύριε, με εγκατέστησες κατά μόνας με ελπίδα»· διότι άλλο είναι το να εγκαθιστάς κάποιον (οικίσαι) και άλλο το να κατοικείς ο ίδιος (οικήσαι). Μερικοί δε, ίσως επειδή δεν το κατανόησαν, έγραψαν: «Και καθίεται ο Κύριος βασιλιάς εις τον αιώνα», και έπειτα άλλοι, δήθεν για να το διορθώσουν, έγραψαν «καθιείται». Τους ελέγχουν όμως τα ακροστίχια που ξεκινούν με το «Κύριος»: «Ο Κύριος είναι βασιλιάς εις τον αιώνα», και «Ο Κύριος θα δώσει ισχύ στον λαό του. Ο Κύριος θα ευλογήσει τον λαό του με ειρήνη». Και στο Άσμα Ασμάτων: «Σας όρκισα, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, στις δυνάμεις και στις ισχύες του αγρού, να αφήσετε (εᾶν) να εγερθεί και να εξεγερθεί η αγάπη έως ότου το θελήσει», αντί του «Να επιτρέψετε στην αγάπη να ανυψωθεί όσο ψηλά θα ήθελε». Μη έχοντας δε κατανοήσει ότι το «εᾶν» σημαίνει «επιτρέψτε» (συγχωρήσατε), το μετέγραψαν ως «Εάν (ἐὰν) εγείρετε και εξεγείρετε την αγάπη». Έπρεπε λοιπόν να προσθέσουν: «Εάν εγείρετε, θα συμβεί αυτό», και να μην το αφήσουν μετέωρο.

Γνωρίζετε βεβαίως, γνωρίζετε σαφώς, ότι ο μεν πλούτος για εκείνους που δεν προσέχουν είναι υπηρέτης της πονηρίας, ενώ η πενία είναι μητέρα της φιλοσοφίας· και αυτά τα αποδεικνύουν καθημερινά τα ίδια τα πράγματα. Πόσοι από τους φτωχούς είναι πιο συνετοί και πιο φιλοσοφημένοι από τους πλούσιους, αλλά και στα σώματα πιο υγιείς, εφόσον η πενία ρυθμίζει σε αυτούς και τη σάρκα και την ψυχή; «Με ειρήνη ταυτόχρονα θα πλαγιάσω και θα κοιμηθώ. Διότι εσύ, Κύριε, όλως ιδιαιτέρως με εγκατέστησες με ασφαλή ελπίδα». Ιδού και ένα άλλο είδος της θείας πρόνοιας, διόλου μικρό: το να απολαμβάνουν ειρήνη όσοι είναι αφιερωμένοι στον Θεό. «Διότι ειρήνη έχουν όσοι αγαπούν τον νόμο σου, και δεν υπάρχει για αυτούς σκάνδαλο». Επειδή τίποτα δεν συνηθίζει να δημιουργεί τόσο πολύ την ειρήνη, όσο η γνώση του Θεού και η απόκτηση της αρετής, η οποία εξορίζει τον εσωτερικό πόλεμο των παθών και δεν αφήνει τον άνθρωπο να έρχεται σε διχόνοια με τον ίδιο του τον εαυτό.

Πάλι, κάποιος άλλος, κυριευμένος από την επιθυμία για χρήματα, συγκεντρώνει αμέτρητους πολέμους, μάχες και εξεγέρσεις μέσα στην ίδια του την ψυχή, και, βρισκόμενος σε θόρυβο και ταραχή, δεν μπορεί να αναπνεύσει ούτε στο ελάχιστο. Αντιθέτως, εκείνος που έχει απαλλαγεί από αυτά τα πάθη δεν βρίσκεται σε αυτήν την κατάσταση, αλλά αναπαύεται σε γαλήνιο λιμάνι, εντρυφώντας στη φιλοσοφία και χωρίς να υπομένει καμία τέτοια δυσφορία. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, απολαμβάνοντας αυτήν την πρόνοια, ο Προφήτης έλεγε: «Εν ειρήνη επί το αυτό κοιμηθήσομαι και υπνώσω», δηλώνοντας ότι για εκείνον που δεν έχει αυτήν την ειρήνη, δεν είναι ανοιχτό ούτε καν το κοινό για όλους λιμάνι, αλλά έχει αποκλειστεί και αυτό, δηλαδή το λιμάνι του ύπνου και της νύχτας. Διότι τα πάθη αυτά καταστρέφουν ακόμη και την ανάπαυση που παραχωρείται από τη φύση, παραμερίζοντας εντελώς την τυραννία του ύπνου με μια άλλη, σκληρότερη τυραννία. Επειδή οι φθονεροί, οι βάσκανοι, οι πλεονέκτες και οι άρπαγες, περιφέροντας αυτόν τον πόλεμο παντού και έχοντας τους εχθρούς εγκατεστημένους μέσα τους, όπου κι αν πάνε, δεν μπορούν να ξεφύγουν από τη μάχη. Απεναντίας, ακόμη κι αν μένουν στο σπίτι, ακόμη κι αν είναι ξαπλωμένοι στο κρεβάτι τους, υπομένουν σύννεφα από βέλη, ταραχές πιο βίαιες από τα κύματα, σφαγές, κραυγές, θρήνους, και άλλα δεινά, πολύ πιο οδυνηρά από εκείνα που συμβαίνουν στους πραγματικούς πολέμους.

Αλλά ο δίκαιος δεν είναι έτσι· απεναντίας και όταν εγρηγορεί αγάλλεται, και την ώρα της νύχτας με πολλή ευχαρίστηση δέχεται τον ύπνο. Τι σημαίνει όμως το «Ἐπὶ τὸ αὐτό»; Είμαι συγκεντρωμένος στον εαυτό μου, λέει, στραμμένος προς τα έσω, χωρίς να διασπώμαι σε μύριες φροντίδες, ούτε να μεριμνώ για τις υποθέσεις του ενός και του άλλου, ούτε να κατακερματίζομαι από τις μέριμνες του κόσμου· αλλά αναλογίζομαι τα δικά μου ζητήματα, όσα με αφορούν, και όσα κατεξοχήν αρμόζουν στον άνθρωπο. «Διότι εσύ, Κύριε, κατά μόνας με ελπίδα με εγκατέστησες». Αυτό που λέει έχει την εξής έννοια: Με την ελπίδα των μελλόντων αγαθών και με την προσδοκία σε Εσένα, κατέστειλα όλα τα πάθη μου. Όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Διότι η τωρινή ελαφριά θλίψη μας κατεργάζεται για εμάς, σε υπερβολικό βαθμό, ένα αιώνιο βάρος δόξας, επειδή εμείς δεν στρέφουμε την προσοχή μας στα ορατά, αλλά στα αόρατα». Διότι δεν υπάρχει κανένα δυσβάσταχτο πράγμα, το οποίο να μην γίνεται πανεύκολο με την ελπίδα της κατά Θεόν ευδοκιμήσεως. Γι' αυτό λέει: «Με ελπίδα με εγκατέστησες». Αλλά και η φράση «κατά μόνας» δεν παρέχει μικρή αρετή διδασκαλίας.

ΙΓ΄. Τι σημαίνει όμως, «Κατά μόνας»; Μακριά από τους πονηρούς. Διότι αυτή την ειρήνη, λέγει, την κατόρθωσα κοντά σε σένα, και κατοικώ κατά μόνας αποφεύγοντας τους διεφθαρμένους. Και πολύ δικαιολογημένα. Διότι, όπως ακριβώς τα σώματα πολλές φορές καταστρέφονται από τη μόλυνση των διεφθαρμένων αερίων, έτσι και η ψυχή πολλές φορές δέχθηκε βλάβη από τη συναναστροφή με τους πονηρούς. Και όπως ένας υγιής οφθαλμός προσβάλλεται, όταν βλέπει κάποιον άρρωστο, και αυτός που είναι γεμάτος ψώρα τη μεταδίδει και στους υγιείς, έτσι ακριβώς συμβαίνει πολλές φορές και με τη συναναστροφή των πονηρών ανθρώπων. Γι' αυτό και ο Χριστός προέτρεπε όχι μόνο να αποφεύγουμε τέτοιους ανθρώπους, αλλά και να τους αποκόπτουμε, λέγοντας τα εξής: «Αν ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει, βγάλε τον και πέταξέ τον μακριά σου»· χωρίς βέβαια να μιλάει κυριολεκτικά για τον οφθαλμό· διότι τι θα μπορούσε να βλάψει ο οφθαλμός, όταν η διάνοια είναι υγιής; Αλλά για τους στενούς φίλους που κατέχουν για εμάς τη θέση αυτών των μελών, και οι οποίοι μας βλάπτουν, γι' αυτούς τα νομοθέτησε αυτά, προστάζοντας να περιφρονούμε τη φιλία τέτοιων ανθρώπων, ώστε να καταστήσουμε τη σωτηρία μας ασφαλέστερη. Γι' αυτό και ο ίδιος πάλι προχωρώντας λέγει: «Δεν εκάθισα μαζί με συνέδριο ματαιότητος, και μαζί με παρανόμους δεν πρόκειται να συνεισέλθω». Αλλά και ο Ιερεμίας μακαρίζει εκείνον που κάθεται κατά μόνας και σηκώνει τον ζυγό από τη νεότητά του.

Διότι έτσι θα καρπωθείς μεγαλύτερη ασφάλεια και από εκείνους που ζουν στις ερήμους, όχι μόνο με την αποφυγή εκείνων που βλάπτουν, αλλά και με την συναναστροφή εκείνων που ωφελούν. Επειδή, αν από τη μία πλευρά αποφεύγεις τους πονηρούς και από την άλλη ακολουθείς τους αγαθούς, και με τους δύο τρόπους θα αυξηθεί μέσα σου η αρετή και θα εξαφανιστεί η κακία. Για να συμβεί λοιπόν αυτό, αυτά ας πράττουμε, υπακούοντας στον ψαλμωδό που λέει: «Διότι εσύ, Κύριε, με εγκατέστησες μόνο μου με ελπίδα».

«Να πολιτεύεσθε με σοφία απέναντι στους έξω, αξιοποιώντας τον καιρό. Ο λόγος σας να είναι πάντοτε γεμάτος χάρη, αρτυμένος με αλάτι, ώστε να γνωρίζετε πώς πρέπει να αποκρίνεστε στον καθένα χωριστά. Όλα όσα με αφορούν θα σας τα κάνει γνωστά.» Θέλει η συναναστροφή με τους απίστους να είναι φιλική, μέχρι τα όρια αυτής της κοινής φιλίας. Διότι, όσο διάστημα βρισκόμαστε μαζί με τέτοιους ανθρώπους, οφείλουμε να συμβιώνουμε ειρηνικά, επειδή μετά από αυτό θα ισχύσει το: «Εσύ κατά μόνας, με ελπίδα με εγκατέστησες». «Ο Τυχικός, ο αγαπητός αδελφός και πιστός διάκονος και σύνδουλος εν Κυρίω, τον οποίο σας έστειλα ακριβώς για αυτόν τον σκοπό, για να πληροφορηθεί τα δικά σας και να παρηγορήσει τις καρδιές σας, μαζί με τον Ονήσιμο, τον πιστό και αγαπητό αδελφό, ο οποίος προέρχεται από εσάς.»

ΤΙΤΛΟΣ ΛΣΤ΄. — Περί απρόσμενων συμφορών, και περί εκείνων που περιπίπτουν από το ένα κακό στο άλλο. «Θα πορευθούν στις ταλαιπωρίες της Αιγύπτου, και θα τους δεχθεί η Μέμφις, και θα τους θάψει η Μαχμάς.» «Όπως ακριβώς όταν ξεφύγει ένας άνθρωπος από το πρόσωπο του λιονταριού, και πέσει επάνω του αρκούδα, και εισέλθει βιαστικά στο σπίτι του, και στηρίξει τα χέρια του στον τοίχο, και τον δαγκώσει φίδι.» «Εκείνος που φεύγει τον φόβο, θα πέσει στον λάκκο· και εκείνος που βγαίνει από τον λάκκο, θα πιαστεί από την παγίδα.» ΤΙΤΛΟΣ ΛΖ΄. — Περί απραγμοσύνης και ησυχίας. «Δοξάσου μένοντας στο σπίτι σου.» «Θα ησυχάσεις, και δεν θα υπάρχει κανείς για να σε πολεμά.» «Εσύ, Κύριε, με εγκατέστησες ολομόναχο με ελπίδα.» «Ολομόναχος είμαι εγώ, έως ότου παρέλθω.» «Ο φρόνιμος άνδρας τηρεί ησυχία.» «Οι αγαθοί ησυχάζουν πάντοτε.» «Σε ποιον θα επιβλέψω, παρά στον πράο, και τον ήσυχο, και σε εκείνον που τρέμει τους λόγους μου;» «Μην εξέρχεστε στον αγρό, και μην βαδίζετε στους δρόμους, διότι η ρομφαία των εχθρών κατοικεί ολόγυρα.» «Είναι καλό για τον άνδρα, όταν σηκώσει τον ζυγό στη νεότητά του.»

Διότι ο Θεός καθόλου δεν έχει ανάγκη από θυσία ζώων, αλλά ευφραίνεται με τη θυσία της δικαιοσύνης, για τη σωτηρία εκείνου που θυσιάζει με αυτόν τον τρόπο. «Πολλοί λένε: ποιος θα μας δείξει τα αγαθά;» δηλαδή, πολλοί δυσπιστούν για την απόλαυση των αιώνιων αγαθών, όμως κάθε ευγνώμων και πιστός λέγει: «Σημειώθηκε επάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε», δηλαδή αφού μας σφράγισες με το σταυρικό σου σημείο, μας φώτισες. «Έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου· από τον καρπό του σίτου, του οίνου και του ελαίου τους πληθύνθηκαν», δηλαδή με αξίωσες να ευφρανθώ με τα κάθε είδους αγαθά σου. «Εν ειρήνη θα πλαγιάσω και θα κοιμηθώ», εννοώντας τόσο τον κοινό ύπνο όσο και εκείνον του μνήματος. «Διότι εσύ, Κύριε, με εγκατέστησες μόνο μου με ελπίδα», είτε ατάραχα στην έρημο είτε στον τάφο, με την ελπίδα της αναστάσεως με εγκατέστησες.

Και πού είναι τα βασιλικά σου στρατόπεδα, ώστε να μένεις έτσι μόνος; Πρώτον μεν, για να μη συναναστρέφεσαι με τους προαναφερθέντες αμαρτωλούς και ασεβείς ανθρώπους· έπειτα δε, επειδή προφητεύει και για τους αναχωρητές και τους ησυχαστές, εκ μέρους των οποίων είπε το «κατά μόνας» μέχρι το τέλος.

Και αφού γυμνάστηκε επαρκώς στους προεισαγωγικούς αγώνες της μοναχικής πολιτείας, διανύοντας ήδη το τρίτο έτος, ενδύεται την ιερή στολή των μοναχών, και αποδύεται πλέον σε τελειότερους αγώνες. Λίγος χρόνος μεσολάβησε· και με την ένταση του ζήλου και την ταχύτητα της προόδου του αφήνει πίσω του όλους τους συμμοναστές του, οι οποίοι είχαν προηγηθεί κατά πολύ χρόνο. Επειδή δε ορεγόταν αχόρταγα την περαιτέρω πρόοδο, και θερμαινόταν διαρκώς από τον καλό έρωτα της πνευματικής προκοπής, αναχωρεί από τη μονή αυτή, και ταυτόχρονα από την πόλη. Αφενός επειδή υποπτευόταν μήπως θεωρηθεί σπουδαίος από κάποιους, εξαιτίας της σύγκρισης, ας πούμε, με τους αστικούς μοναχούς, αφετέρου αποφεύγοντας τους θορύβους της πόλης, παρατείνοντας τη φυγή του από την κοσμική σύγχυση, και ζητώντας να καταλύσει στην έρημο μαζί με τον Ηλία και τον Ιωάννη, και εκεί να προσμείνει τον Θεό, όπως λέει ο θείος Δαβίδ, τον Θεό που σώζει τους δικούς Του θεράποντες από την ολιγοψυχία και την καταιγίδα, και τους εγκαθιστά κατά μόνας με την ελπίδα σε Αυτόν. Ξεκινώντας λοιπόν ήδη την πορεία του προς αναζήτηση του προκειμένου σκοπού, κρίνει ότι το εγχείρημα έχει ανάγκη από προσευχή. Και λαμβάνει ως βοηθό στην προσευχή του, αρχικά, τον περίδοξο μεταξύ των μαρτύρων και μέγα πολιούχο της Θεσσαλονίκης, Δημήτριο, αφού έφτασε στην πόλη, προσκύνησε την αγιοφόρο σορό και άντλησε από τη χάρη του μύρου που αναβλύζει από εκεί.

Και κάποιος λαϊκός με το όνομα Θεοφύλακτος, ο οποίος υφίστατο την ίδια επήρεια, όταν οδηγήθηκε στον άγιο, με μόνη την προσευχή έτυχε της ίδιας θεραπείας και επέστρεψε στο σπίτι του υγιής. Πολλά λοιπόν και άλλα θαύματα έχουν γίνει από εκείνον, και πολύ περισσότερα από όσα αναφέρθηκαν παρέλειψε ο λόγος χωρίς να τα διηγηθεί, τα οποία δεν υπολείπονται καθόλου σε θαυμαστότητα, όμως είναι αρκετά και αυτά ως απόδειξη της θείας χάριτος που του δόθηκε σε αφθονία. Δεν επρόκειτο, βέβαια, ούτε όταν πέθανε και παραδόθηκε στον τάφο σύμφωνα με τον νόμο της ανθρώπινης φύσης, να ενταφιάσει μαζί του και τη χάρη· αλλά, αφού μετά την ύψιστη κατά τα ανθρώπινα μέτρα τελείωση της διπλής του ηλικίας, εννοώ δηλαδή της ψυχικής και της σωματικής, έφτασε σε καλό γήρας, έχοντας γίνει περίπου εβδομήντα ετών (τα οποία ο θείος Δαβίδ ορίζει ως το σταθερό μέτρο της ανθρώπινης ζωής), εκοιμήθη λοιπόν εν ειρήνη τον ύπνο που οφείλεται στους δικαίους και προστέθηκε στους πατέρες, των οποίων τον βίο αφού μιμήθηκε, δικαίως έγινε κοινωνός και της μακαριότητάς τους.

Έλεγε λοιπόν εκείνος, ενώ ακόμη ανέπνεε, ότι του εμφανίζονταν δύο άτομα, μία γυναίκα και ένας άνδρας· η μεν γυναίκα ήταν ψηλή στο ανάστημα, ο δε άνδρας κοντός, με σγουρά μαλλιά, και του μιλούσαν ελεγκτικά και απότομα· γι' αυτό και στέναζε και θρηνούσε και σφάδαζε και αγωνιούσε για την έξοδο από το σώμα. Δεν βλέπετε πόσο φοβερή είναι η καταδίκη του θανάτου; Δεν βλέπετε ότι και πριν από τον θάνατο οι δαίμονες γίνονται ελεγκτές και κατήγοροί μας; Διότι έτσι έχουν τα πράγματα· όποιους έμπρακτους λογισμούς ασπαζόμαστε εδώ, αυτούς θα δούμε και κατά την έξοδο. Εάν λοιπόν βλέπουμε «τον Κύριο μπροστά μας πάντοτε», σύμφωνα με τα γεγραμμένα· εάν οραματιζόμαστε τον άγγελο φύλακα της ζωής μας· εάν αναλογιζόμαστε τον τάδε και τον τάδε άγιο, αυτούς θα δούμε όταν θα αφήνουμε την τελευταία μας πνοή. Εάν όμως δεν πράττουμε έτσι, αλλά αντίθετα θησαυρίζουμε πονηρούς χαρακτήρες και δαιμονιώδεις λογισμούς, αυτούς και θα συναντήσουμε, πράγμα το οποίο είναι ελεεινό και ολέθριο. Γι' αυτό, ας αγωνιστούμε να μην καταληφθούμε από τέτοια ινδάλματα, αλλά να βρεθούμε με καθαρή καρδιά την ώρα της εξόδου, ώστε να μπορέσουμε και εμείς να πούμε με παρρησία: «Ειρηνικά θα πλαγιάσω και θα κοιμηθώ». Διότι ο θάνατος για τον ενάρετο είναι ύπνος, όπως έχει πει και ο Κύριος: «Ο Λάζαρος ο φίλος μας έχει κοιμηθεί· αλλά πηγαίνω για να τον ξυπνήσω».