Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 40:10

«Διότι και ο άνθρωπος της ειρήνης μου, στον οποίο ήλπισα, αυτός που έτρωγε τους άρτους μου, μεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό». Δηλαδή τον εμπαιγμό, την επιβουλή, τον δόλο. Αποκαλεί τον Ιούδα «άνθρωπο της ειρήνης», επειδή φαινόταν να έχει ταχθεί μεταξύ εκείνων που διάκειντο ευνοϊκά προς αυτόν και των φίλων του· τουλάχιστον ως προς το ότι είχε φθάσει στο σημείο να είναι μαθητής του.

Σχετικά δε με την προδοσία του Ιούδα, ο ψαλμός μα' αναφέρει: «Εκείνος που έτρωγε τον άρτο μου, μεταχειρίστηκε εναντίον μου μεγάλη δολιότητα.» Την δε επιβουλή των εθνικών και των Ιουδαίων εναντίον του Χριστού την εκφράζει ο β' ψαλμός: «Γιατί φρύαξαν τα έθνη, και οι λαοί μελέτησαν μάταια πράγματα; Παρατάχθηκαν οι βασιλείς της γης, και οι άρχοντες συγκεντρώθηκαν στο ίδιο μέρος», δηλαδή ο Άννας και ο Καϊάφας, καθώς και οι αρχιερείς και οι γραμματείς· «εναντίον του Κυρίου, και εναντίον του Χριστού του.» Διότι εκείνος που πολεμά τον Υιό, υβρίζει και τον Πατέρα.

Επομένως, όταν η γνώση συμπορεύεται με τα έργα, τότε βεβαίως ωφελεί σε μεγάλο βαθμό. Εάν όμως λείπει οποιοδήποτε από τα δύο, το άλλο θα είναι οπωσδήποτε χωλό. Διότι έχει γραφτεί ότι "και η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή". Αν και το να γνωρίζει κανείς τον έναν και κατά φύση Θεό, και να τον ομολογεί άδολα και αληθινά, αυτό είναι η πίστη, όμως και αυτή είναι νεκρή, εάν δεν τη συνοδεύει η λαμπρότητα που προέρχεται από τα έργα. Πώς λοιπόν δεν είναι εντελώς ανώφελο το να γνωρίζει τυχόν κάποιος τι είναι το αγαθό, χωρίς όμως να θέλει επιπλέον και να το εφαρμόζει; Γι' αυτήν λοιπόν την αιτία λέει ότι θα είναι μακάριοι οι μαθητές του, δηλαδή όσοι πιστεύουν σε αυτόν, όχι μόνο εάν αποκτούσαν τη γνώση των όσων έλεγε, αλλά και εάν τα έπρατταν. <Δεν μιλώ για όλους σας· διότι εγώ γνωρίζω ποιους εξέλεξα· αλλά για να εκπληρωθεί η γραφή: Εκείνος που τρώει μαζί μου τον άρτο σήκωσε εναντίον μου την πτέρνα του.> Ο λόγος αυτός δεν έχει μικρή ασάφεια στα σημεία αυτά. Διότι, ενώ λέει ότι θα είναι μακάριοι όσοι έχουν μεν τη γνώση του αγαθού, αλλά και φροντίζουν να το εκπληρώνουν με έργα· πρόσθεσε αμέσως: Δεν μιλώ για όλους, υπονοώντας τον προδότη, όπως τουλάχιστον φαίνεται και σε πολλούς άλλους και σε εμένα· διότι ο θεομίσητος δεν συγκαταλέγεται στους αξιοζήλευτους, ούτε θα μπορούσε ποτέ να καταταχθεί στους μακάριους, έχοντας καταστήσει την ψυχή του ένοχη για μια τόσο μεγάλη ασέβεια.

Και αυτή μεν είναι μία ερμηνεία του προκειμένου ζητήματος, η οποία είναι συνηθισμένη στους περισσότερους· υπάρχει όμως και μία άλλη επιπλέον. Αυτή είναι η εξής: επειδή ο Χριστός επρόκειτο να πει ότι, σύμφωνα με την τέλεια και ιερότατη Γραφή, «αυτός που τρώει τον άρτο μου εμεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό, δηλαδή σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του», προαπολογείται κατά κάποιον τρόπο και καθησυχάζει τον γνήσιο χορό των άλλων μαθητών, αποδίδοντας το βάρος της κατηγορίας σε έναν και μόνο. Διότι, επειδή όλοι έτρωγαν τον άρτο του, συντρώγοντας δηλαδή και καταναλώνοντας μαζί αυτά που συγκεντρώνονταν μέσω αυτού, για τον λόγο αυτόν, πολύ ωφέλιμα, δεν αφήνει τον νου των αθώων να συντρίβεται από ανυπόστατους φόβους και ανακόπτει προκαταβολικά την οξύτητα της υποψίας λέγοντας: «Δεν ομιλώ για όλους σας· διότι εγώ γνωρίζω ποιους εξέλεξα· αλλά για να εκπληρωθεί», λέει, «η Γραφή: Αυτός που τρώει τον άρτο μου σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του», δηλαδή «εμεγάλυνε τον πτερνισμό», σύμφωνα με τη φωνή του ψαλμωδού. Νομίζω ότι κάτι τέτοιο υποδηλώνει. Έχοντας λοιπόν εκθέσει σε αυτά διπλή ερμηνεία, ας διακρίνει ο φιλομαθής την καλύτερη και πιο αληθινή, όμως ας αναλύσουμε περαιτέρω το ρητό, διασφαλίζοντας τον νου των πιο απλών.

Αποκρίνεται λοιπόν ο Ιησούς: «Εκείνος είναι στον οποίο εγώ, αφού βουτήξω το ψωμί, θα του το δώσω». Θα μπορούσαμε εύλογα να θαυμάσουμε και σε αυτό πάλι την προθυμία των αγίων μαθητών προς τη φιλοθεΐα, και τη μεγάλη τους ακρίβεια ως προς την ευλάβεια. Διότι, μη μπορώντας αφ' εαυτών να γνωρίζουν κάποιον υπαίτιο, αλλά ούτε και έχοντας εμπιστοσύνη στις πλάνες των εικασιών, ερωτούν και πάλι με ενδιαφέρον και σπεύδουν να μάθουν μέσω ενός από τους προεξάρχοντες. Και αυτός είναι ο Πέτρος, ο οποίος όμως δεν υπέβαλε σε καμία περίπτωση την ερώτηση ο ίδιος, αλλά παραχωρεί το δικαίωμα της ερώτησης σε εκείνον που βρισκόταν δίπλα και ο οποίος αγαπιόταν εξαιτίας της λαμπρότερης αγνείας του. Αυτός είναι ο Ιωάννης, ο συγγραφέας του προκειμένου βιβλίου, ο οποίος, επειδή ακριβώς αναφέρει ότι αγαπιόταν, απέκρυψε το δικό του όνομα, παραδίδοντάς το στη σιωπή, για να μη φανεί σε κανέναν ότι κομπάζει. Διότι ο νους των αγίων είναι ελεύθερος από φιλοδοξίες. Γέρνοντας, λοιπόν, ήρεμα προς τον διδάσκαλο, ψιθυρίζει κρυφά και ζητά να μάθει ποιος είναι ο υιός της απωλείας. Ο Σωτήρας όμως δεν του δίνει κανένα άλλο σημείο για το γεγονός παρά εκείνο που είχε προαναγγελθεί από παλιά μέσω της φωνής του προφήτη: «Εκείνος που τρώει τους άρτους μου, εμεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό του».

Ματθαίος 26, 23 Ασφαλώς, δεν πρέπει να συμπεράνουμε από αυτό ότι κανείς από τους άλλους μαθητές, παρά μόνο ο Ιούδας «βούτηξε» το ψωμί «στο πιάτο» μαζί του. Προσωπικά, νομίζω ότι τα λόγια αυτά έχουν την εξής έννοια: θέλει δηλαδή να πει, κατά πάσα πιθανότητα, ότι προδότης θα είναι εκείνος που «βούτηξε μαζί μου το χέρι στο πιάτο», δηλαδή ο συνδαιτυμόνας, ο ομοτράπεζος και εκείνος που είναι κοινωνός και μέτοχος στο ίδιο τραπέζι και στο ίδιο αλάτι. Διότι έτσι ακριβώς τον κατηγορούσε και διαμέσου της φωνής του μακαρίου Δαβίδ, λέγοντας: «εσύ όμως, άνθρωπε ομόψυχε, που μαζί γευτήκαμε γλυκά εδέσματα». Και πάλι: «εκείνος που τρώει τους άρτους μου, ενήργησε εναντίον μου με μεγάλο δόλο». Αυτό ακριβώς το κατέστησε πιο σαφές ο Ιωάννης· διότι ανέφερε ότι ο Κύριος είπε: «εκείνος είναι, στον οποίο εγώ, αφού βουτήξω το ψωμί, θα του το δώσω».

Και τι έλεγε; «Τι θέλετε να μου δώσετε, και εγώ θα σας τον παραδώσω;» <Εναντίον μου ψιθύριζαν όλοι οι εχθροί μου.> (A f. 224) Υποδηλώνει τις σκευωρίες των Ιουδαίων εναντίον του και τα κρυφά τους σχέδια. Διότι, επειδή φοβούνταν το πλήθος, δεν τολμούσαν να τα προβάλουν αυτά φανερά, αλλά έκαναν συμβούλιο στα κρυφά. Διότι ο ψιθυρισμός είναι λόγος χωρίς παρρησία και κρυφή κακολογία, όπως ακριβώς η λοιδορία είναι η φανερή και κατά πρόσωπο κατηγορία. <Λόγο παράνομο κατέθεσαν εναντίον μου.> (A f. 224 b) Το «Πάρε τον, πάρε τον, σταύρωσέ τον». Και ότι αυτός ο λόγος ήταν παράνομος, είναι φανερό από το λεχθέν: «Αθώον και δίκαιον δεν θα φονεύσεις». Εξάλλου, διατύπωσαν εναντίον του και κατηγορία περί τυραννίας, λέγοντας ότι κάνει τον εαυτό του βασιλιά, και εμποδίζει να δίνουν φόρο στον Καίσαρα. Αλλά και ψευδομάρτυρες αναζητούσαν εναντίον του Χριστού, και έπλαθαν ψεύδη. <Μήπως αυτός που κοιμάται δεν θα σηκωθεί ξανά;> (A f. 224 b) Ο Σωτήρας περιγελά τα σχέδια των Ιουδαίων, επειδή νόμιζαν ότι μέσω του θανάτου θα τον συντρίψουν, σαν να ήταν ένας από εμάς. Και λέει: Πώς νομίζετε ότι θα περιβάλετε με θάνατο τη ζωή; Διότι το να πεθάνω είναι για εμένα ύπνος, και ο θάνατος δεν γίνεται για την αναίρεση της ζωής, αλλά με σκοπό την ανάσταση. Διότι, εάν ανασταίνομαι τριήμερος, πώς ο δικός μου θάνατος δεν είναι ύπνος; <Διότι και ο άνθρωπος της ειρήνης μου, στον οποίο ήλπισα, κ.τ.λ.>

λ.> (A f. 224 b, B f. 151) Αποκαλεί τον Ιούδα άνθρωπο ειρήνης, επειδή φαινόταν να συγκαταλέγεται μεταξύ εκείνων που έτρεφαν καλά αισθήματα προς αυτόν και στους φίλους του, τουλάχιστον όσον αφορά την ιδιότητά του ως μαθητή.

Για μένα, το να είμαι προσκολλημένος στον Θεό είναι αγαθό. Και πάλι λέει: Οι εχθροί του Κυρίου, μόλις δοξάστηκαν και υψώθηκαν, χάθηκαν, εξαλείφθηκαν σαν καπνός· οι δε πράοι θα κληρονομήσουν τη γη και θα κατατρυφήσουν σε άφθονη ειρήνη. Λέει επίσης και σε άλλον ψαλμό: Γιατί καυχιέσαι για την κακία, ω δυνατέ, διαπράττοντας ανομία όλη την ημέρα; Και σε άλλον λέει: Δεν θα κατοικήσει στο μέσο του οίκου μου αυτός που ενεργεί με υπερηφάνεια· αυτός που λέει άδικα λόγια δεν κατευθύνθηκε ενώπιον των οφθαλμών μου. Διότι πολλούς εξαπάτησε ο λογισμός της υψηλοφροσύνης, κάνοντάς τους να φουσκώνουν από μάταιη υπερηφάνεια. Διότι είναι γραμμένο: Να μην έχετε υψηλό φρόνημα, αλλά να συμπορεύεστε με τους ταπεινούς. Ησύχασε, λοιπόν, παρακαλώ, μήπως και, αφού απολαύσεις για λίγο το θέλημά σου, καταλήξεις στα έσχατά σου μέσα σε οδύνη. Ή μήπως μάλλον επιχειρείς να επιβουλευτείς τον άγιο τόπο, σύμφωνα με αυτόν που λέει: Αυτός που τρώει τον άρτο μου, μεγάλυνε εναντίον μου την προδοσία του; Επομένως, ας πορευθούμε στα κελιά μας. Ας κλάψουμε για τις αμαρτίες μας, για να εξευμενίσουμε τον Θεό, για χάρη του οποίου και εγκαταλείψαμε τον μάταιο τούτο κόσμο· μήπως μας αρπάξει, και δεν βρεθεί κανείς για να μας λυτρώσει. Ας το εννοήσουμε αυτό με σαφήνεια, ότι έστω και αν είμαστε χιλιάδες τώρα, την ημέρα του θανάτου ένας ένας θα αναχωρήσουμε από εδώ· μόνο τα έργα του καθενός τον συνοδεύουν, σύμφωνα με όσα έπραξε, είτε φαύλα, είτε αγαθά.

Και πάλι: Αυτός που τρώει το ψωμί μου, συμπεριφέρθηκε με μεγάλη δολιότητα εναντίον μου. Και πάλι στον νά' ψαλμό λέει: Γιατί καυχάσαι για την κακία, εσύ ο δυνατός, διαπράττοντας ανομία όλη την ημέρα; Η γλώσσα σου μηχανεύτηκε αδικία· σαν ακονισμένο ξυράφι μεταχειρίστηκες τον δόλο· αγάπησες την κακία περισσότερο από την αγαθοσύνη.

Εις το τέλος, Ψαλμός του Δαβίδ Μ'. Μακάριος είναι εκείνος που επιδεικνύει κατανόηση στον πτωχό και τον πένητα· σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος. Ο Κύριος είθε να τον διαφυλάξει και να τον διατηρήσει στη ζωή, και να τον καταστήσει μακάριο πάνω στη γη, και να μην τον παραδώσει στη θέληση των εχθρών του. Ο Κύριος είθε να τον βοηθήσει στο κρεβάτι του πόνου του· εσύ μετέτρεψες προς ανακούφιση όλη την κλίνη του κατά την ασθένειά του. Προχωρώντας στη συνέχεια, ο λόγος προσθέτει: Διότι και ο άνθρωπος με τον οποίο είχα ειρήνη, στον οποίο στήριξα τις ελπίδες μου, αυτός που έτρωγε τον άρτο μου, εμεγάλυνε εναντίον μου τον υποσκελισμό (τον δόλο). Αυτά δε έχει καταγραφεί στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο ότι τα είπε ο Σωτήρας και Κύριός μας αναφερόμενος στο δικό του πρόσωπο κατά την ομιλία του προς τους μαθητές, διά της οποίας έλεγε: «Αμήν, αμήν, σας λέγω· δεν υπάρχει δούλος ανώτερος από τον κύριό του, ούτε απόστολος ανώτερος από εκείνον που τον έστειλε. Αφού τα γνωρίζετε αυτά, μακάριοι είστε εάν τα πράττετε. Δεν μιλώ για όλους σας· εγώ γνωρίζω ποιους εξέλεξα· αλλά τούτο γίνεται για να εκπληρωθεί η Γραφή: Εκείνος που τρώει τον άρτο μου σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του». Δεν βρίσκεται δε καμία άλλη Γραφή που να λέει κάτι τέτοιο, παρά μόνο η παρούσα, μέσω της οποίας έχει ειπωθεί: «Αυτός που έτρωγε τον άρτο μου εμεγάλυνε εναντίον μου τον υποσκελισμό».

Διότι και ο άνθρωπος της ειρήνης μου, στον οποίο στήριξα τις ελπίδες μου, αυτός που έτρωγε τους άρτους μου, μεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό. Σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο: «Αλλά και ο άνθρωπος που είχε ειρήνη μαζί μου», λέει, «στον οποίο είχα εμπιστοσύνη, ο οποίος συνέτρωγε τον άρτο μου μαζί μου, φέρθηκε με υπεροψία απέναντί μου, ακολουθώντας με»· ή σύμφωνα με τον Ακύλα: «Φέρθηκε με υπεροψία εναντίον μου με τη φτέρνα του». Άνθρωπος της ειρήνης του Σωτήρος ήταν ο Ιούδας, επειδή είχε ακούσει και αυτός μαζί με τους υπόλοιπους μαθητές τον Σωτήρα να λέει: «Την δική μου ειρήνη σας δίνω, την δική μου ειρήνη αφήνω σε εσάς». Αλλά λέει επίσης: «Στον οποίο ήλπισα»· ή σύμφωνα με τον Ακύλα «εμπιστεύθηκα», ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο «είχα εμπιστοσύνη», επειδή ακριβώς και σε αυτόν, όμοια με τους υπόλοιπους αποστόλους, μετέδιδε τα ίδια χαρίσματα. Είχε δε εμπιστοσύνη σε αυτόν ο Σωτήρας και έτρεφε αγαθές ελπίδες για αυτόν, λόγω του ότι και σε αυτόν υπήρχε το αυτεξούσιο. Διότι ο Ιούδας δεν ήταν από κάποια φύση που αδυνατούσε να σωθεί, αλλά ήταν ικανός, αν το ήθελε, να γίνει μαθητής του Υιού του Θεού όπως οι υπόλοιποι απόστολοι, και να αναδειχθεί καλός και αγαθός μαθητής. Όντας δε ομοτράπεζος με τον Διδάσκαλο, δεν συνέτρωγε μαζί του μόνο τον κοινό άρτο, αλλά αξιωνόταν να μεταλαμβάνει και από τον άρτο που τρέφει την ψυχή, για τον οποίο έλεγε ο Σωτήρας: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στους ανθρώπους». Αυτός, λοιπόν, που είχε αξιωθεί τόσων δωρεών, σήκωσε τη φτέρνα του εναντίον του Σωτήρος, σαν να ετοιμαζόταν να τον λακτίσει· γι' αυτό και έχει λεχθεί: «Μεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό».

Αντί δε του «πτερνισμὸν» που έχει παραδοθεί από τους Εβδομήκοντα, η εβραϊκή ανάγνωση περιέχει τη λέξη «πτέρναν». Έτσι λοιπόν, ακολουθώντας πιστά το εβραϊκό κείμενο, το απέδωσε ο Ακύλας. Εξού και ο ευαγγελιστής Ιωάννης, ως γνήσιος Εβραίος, μνημόνευσε ότι ο Σωτήρας δεν ονόμασε «πτερνισμόν», αλλά «πτέρναν».

Όπως, λοιπόν, τα ιδιώματα της θεολογίας αποδόθηκαν στα προηγούμενα, κατά τον ίδιο τρόπο και εδώ θα παρουσιαστούν τα ανθρώπινα πάθη του Αμνού, τα οποία βρίσκονται στο μέσο των γεγονότων προ του πάθους του, περιλαμβάνοντας συγχρόνως και τα δύο, δηλαδή τόσο τα σχετικά με τη θεία όσο και τα σχετικά με την ανθρώπινη φύση του. Έχοντας παρατηρήσει αυτά επωφελώς εκ των προτέρων, ας προχωρήσουμε πλέον στα ίδια τα λόγια της Γραφής περί της σκευωρίας που εξυφάνθηκε από τον Ιούδα τον προδότη και τους συνεργούς του κατά του Χριστού, καθώς και περί των όσων συνέβησαν κατά τον καιρό του πάθους του. 〈Από τον 40ό Ψαλμό〉. «Μακάριος είναι εκείνος που μεριμνά για τον πτωχό και τον πένητα· σε ημέρα συμφοράς θα τον λυτρώσει ο Κύριος. Ο Κύριος θα τον διαφυλάξει, θα του χαρίσει ζωή, θα τον καταστήσει μακάριο επί της γης, και δεν θα τον παραδώσει στα χέρια των εχθρών του. Ο Κύριος θα τον βοηθήσει στην κλίνη της οδύνης του· εσύ μετέτρεψες ολόκληρο το κρεβάτι του κατά την ασθένειά του. Εγώ είπα: Κύριε, ελέησέ με· θεράπευσε την ψυχή μου, διότι αμάρτησα ενώπιόν σου. Οι εχθροί μου μίλησαν με κακία για εμένα: Πότε θα πεθάνει και θα χαθεί το όνομά του; Και αν κάποιος ερχόταν για να με δει, τα λόγια του ήταν μάταια και υποκριτικά· η καρδιά του συγκέντρωνε μέσα της ανομία, έβγαινε έξω και τα έλεγε εναντίον μου. Όλοι οι εχθροί μου ψιθύριζαν εναντίον μου· σχεδίαζαν κακά εναντίον μου λέγοντας: Μήπως αυτός που έπεσε στο κρεβάτι δεν πρόκειται να σηκωθεί ξανά; Διότι ακόμη και ο άνθρωπος με τον οποίο είχα ειρήνη, στον οποίο στήριξα τις ελπίδες μου, αυτός που έτρωγε το ψωμί μου, ύψωσε εναντίον μου πτερνισμό (προδοσία)».

Εφόσον αυτά προφητεύτηκαν και εκπληρώθηκαν κατ' αυτόν τον τρόπο, δεν είναι παράδοξο αν, με τον ίδιο τρόπο, και τα προαναφερθέντα λόγια του τεσσαρακοστού ψαλμού σημαίνουν τα όσα επρόκειτο να συμβούν κατά τον καιρό της επιβουλής κατά του Σωτήρα μας. Και επειδή δεν τα κατανοούν αυτά όλοι οι άνθρωποι, πώς δηλαδή, αν και ήταν Λόγος του Θεού και σοφία και ζωή και φως αληθινό, και κατείχε όλο τον πλούτο των αγαθών, «πτώχευσε για εμάς» λαμβάνοντας σάρκα, και ομοιώθηκε με τους θνητούς κατά το γένος και φτωχούς ανθρώπους, λαμβάνοντας «μορφή δούλου» και πένητα, και μάλιστα κατά τον καιρό που εκπλήρωνε την προφητεία του ψαλμού, ευλόγως στην αρχή του ψαλμού μακαρίζεται εκείνος που τα κατανοεί αυτά για αυτόν, τυγχάνοντας της αναγεγραμμένης επαγγελίας. Έπειτα στη συνέχεια, από το πρόσωπο πλέον του πένητα και φτωχού, δηλαδή του ίδιου του Σωτήρα μας που πτώχευσε για εμάς, προστίθεται: «Εγώ είπα, Κύριε, ελέησέ με». Για το ότι δε όσα αναφέρονται στον ψαλμό προφητεύονται από το πρόσωπο του Σωτήρα, επαρκής μάρτυρας είναι ο ευαγγελιστής Ιωάννης. Διότι εξιστορεί ότι ο Ιησούς, παίρνοντας κάποτε ένα λέντιο το ζώστηκε, και αφού ένιψε τα πόδια των μαθητών του, είπε: «Εγώ γνωρίζω ποιους εξέλεξα. Αλλά, για να εκπληρωθεί η Γραφή, εκείνος που τρώει μαζί μου τον άρτο σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του».

Διότι ποια άλλη Γραφή δήλωνε ότι εκπληρώθηκε σε αυτά, παρά αυτή του προκείμενου ψαλμού, στον οποίο έχει ειπωθεί: «διότι και ο άνθρωπος που είχε ειρήνη μαζί μου, στον οποίο ήλπισα, αυτός που έτρωγε τους άρτους μου, εμεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό»; Λέει λοιπόν στην αρχή: «Εγώ είπα, Κύριε, ελέησέ με· θεράπευσε την ψυχή μου, διότι αμάρτησα σε εσένα», και σε όλο τον ψαλμό. Αυτά τα εξέδωσε με πιο σαφή τρόπο ο Σύμμαχος ως εξής: «Ενώ εγώ έλεγα, Κύριε σπλαχνίσου με· θεράπευσε την ψυχή μου, ακόμη κι αν αμάρτησα σε εσένα. Οι εχθροί μου έλεγαν κακά για εμένα: πότε θα πεθάνει και θα χαθεί το όνομά του; Και αν κάποιος έμπαινε για να με επισκεφθεί, έλεγε μάταια λόγια· η καρδιά του συγκέντρωνε μέσα της αδικία, και βγαίνοντας έξω με κακολογούσε. Όλοι όσοι με μισούσαν ψιθύριζαν ομόθυμα εναντίον μου, μηχανευόμενοι κακά για εμένα. Παράνομος λόγος είχε ξεχυθεί μέσα τους, και αυτός που έπεσε δεν πρόκειται πια να σηκωθεί. Αλλά και ο άνθρωπος με τον οποίο είχα ειρήνη, στον οποίο είχα εμπιστοσύνη, και ο οποίος συνέτρωγε τον άρτο μου, στράφηκε ακολούθως με μεγάλη αλαζονεία εναντίον μου. Εσύ όμως, Κύριε, σπλαχνίσου με και σήκωσέ με, για να τους ανταποδώσω. Από αυτό θα γνωρίσω ότι με ευδόκησες, εάν δεν με κακολογήσει ο εχθρός μου. Εμένα όμως, εξαιτίας της απλότητάς μου, με υποστήριξες και θα με παραστήσεις ενώπιόν σου εις τον αιώνα». Με αυτά του Συμμάχου ισοδυναμούν και εκείνα του Ακύλα.

Και πάλι, ειδικά για τον προδότη, ως για κάποιον που υπήρξε μαθητής του, προσθέτει στη συνέχεια λέγοντας: «διότι και ο άνθρωπος της ειρήνης μου, στον οποίο στήριξα τις ελπίδες μου, αυτός που έτρωγε τους άρτους μου, μεγάλυνε εναντίον μου τον δόλο», αντί του οποίου ο Σύμμαχος λέει πάλι: «και ο άνθρωπος», αναφέρει, «ο οποίος είχε ειρήνη μαζί μου, τον οποίο είχα εμπιστευθεί, που συνέτρωγε τον άρτο μου, μεγαλαύχησε εναντίον μου». Διότι, αληθινά, ο χειρότερος όλων και ο πλέον μιαρός είναι εκείνος ο οποίος, έπειτα από την κοινή τράπεζα και την πνευματική τροφή από τα λόγια του διδασκάλου, τράπηκε προς το χειρότερο και ανταπέδωσε τα αντίθετα στον ευεργέτη του.

στα οποία προσθέτει: «Καταπόντισε, Κύριε, και δίχασε τις γλώσσες τους, διότι είδα ανομία και αντιλογία στην πόλη. Ημέρα και νύχτα θα την περικυκλώνουν πάνω στα τείχη της, και ανομία και κόπος βρίσκονται στο μέσο της, καθώς και αδικία, και δεν έλειψαν από τις πλατείες της ο τόκος και ο δόλος. Διότι, αν εχθρός με ονείδιζε, θα το υπέφερα· και αν αυτός που με μισεί μιλούσε αλαζονικά εναντίον μου, θα κρυβόμουν από αυτόν. Εσύ όμως, άνθρωπε ομόψυχε, ηγεμόνα μου και γνωστέ μου, με τον οποίο μαζί γευτήκαμε γλυκά εδέσματα, και μέσα στον οίκο του Θεού πορευτήκαμε με ομόνοια». Το «διότι, αν εχθρός με ονείδιζε, θα το υπέφερα, και αν αυτός που με μισεί μιλούσε αλαζονικά εναντίον μου, θα κρυβόμουν από αυτόν. Εσύ όμως, άνθρωπε ομόψυχε, ηγεμόνα μου και γνωστέ μου, με τον οποίο μαζί γευτήκαμε γλυκά εδέσματα» είναι όμοιο με το «διότι και ο άνθρωπος της ειρήνης μου, στον οποίο ήλπισα, αυτός που έτρωγε τους άρτους μου, μεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό», το οποίο αναφέρεται στον Ιούδα και βρίσκεται στην προηγούμενη από αυτήν προφητεία. Όπως, λοιπόν, σε εκείνο το χωρίο αποδεικνυόταν ότι υπήρξε κάποτε «άνθρωπος ειρήνης», όταν μαθήτευε κοντά στον Σωτήρα, έχοντας χρηματίσει και αυτός ένας από τη χορεία των αποστόλων, έτσι και στο προκείμενο χωρίο προσαγορεύεται «ομόψυχος» και «ηγεμόνας» και «γνωστός» του.

Και πάλι, όπως σε εκείνο το χωρίο είχε ειπωθεί για αυτόν: «αυτός που έτρωγε τους άρτους μου μεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό», με τον ίδιο τρόπο και στο παρόν λέγεται για το πρόσωπό του το «εσύ, με τον οποίο μαζί απολαμβάναμε γλυκά εδέσματα»· διότι και αυτός ήταν ένας από εκείνους που είχαν αξιωθεί της απόρρητης συναναστροφής και πνευματικής τροφής του Σωτήρα μας προς τους μαθητές Του. Επειδή, στα μεν εξωτερικά πλήθη και «στους όχλους» μιλούσε «με παραβολές», μόνο όμως στους δικούς Του μαθητές, μεταξύ των οποίων συγκαταλεγόταν και ο Ιούδας, «εξηγούσε τα πάντα». Γι' αυτό έχει ειπωθεί το «αυτός που έτρωγε τους άρτους μου μεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό» και το «εσύ, με τον οποίο μαζί απολαμβάναμε γλυκά εδέσματα». Αυτά σαφέστερα τα απέδωσε ο μεν Ακύλας λέγοντας: «οι οποίοι μαζί γευόμασταν τη γλυκύτητα του απορρήτου», ο δε Σύμμαχος: «οι οποίοι ανταλλάσσαμε γλυκιά συνομιλία». Και αντί του «εσύ όμως, άνθρωπε ισόψυχε, ηγεμόνα μου, και γνωστέ μου», ο Σύμμαχος λέει: «εσύ όμως, άνθρωπε ομότροπέ μου και ηγεμόνα μου και γνωστέ μου». Επειδή, λοιπόν, έχοντας αξιωθεί τόσα πολλά, υπήρξε από τους πιο στενούς φίλους του Σωτήρα, εύλογα λέει για αυτόν: «διότι, αν με ονείδιζε εχθρός, θα το υπέμενα», και τα εξής.

Εʹ. Περί προδοσίας. Δαβίδ, «Αυτός που τρώει τον άρτο μου, επέδειξε εναντίον μου μεγάλη δολιότητα.»

«Οι εχθροί μου». Όπως ακριβώς οι δαίμονες εναντίον του Αδάμ, έτσι και οι Ιουδαίοι εναντίον του Χριστού· διότι αυτοί είναι αληθινά οι εχθροί του Κυρίου, οι οποίοι λέγουν: «Ελάτε να τον σκοτώσουμε». «Πότε θα πεθάνει;» Διότι βιάζονταν οι Ιουδαίοι να δουν τον θάνατο του Κυρίου. «Και αν εισερχόταν». Ο Ιούδας, καθώς εισερχόταν στους άρχοντες του λαού (του άδη) και συμφωνούσε μαζί τους για τον Χριστό· όμως η βουλή του ήταν μάταιη. «Η καρδιά του». Η καρδιά του Ιούδα συσσώρευσε στον εαυτό της την ανομία, καθώς συλλογιζόταν τη φιλαργυρία και την προδοσία του Χριστού. «Εξερχόταν». Και πάλι βγαίνοντας προς τον λαό, τα ίδια συμφωνούσε (συζητούσε) και με αυτούς. «Όλοι μαζί εναντίον μου». Ο Ιούδας και όσοι ήταν μαζί του, κρυφά συσκέπτονταν (βουλεύονταν) με ποιον τρόπο θα διαπράξουν την ασέβεια. «Λόγο παράνομο». Οι Ιουδαίοι, λέγοντας: «Αυτός ο άνθρωπος δεν είναι από τον Θεό», αλλά και δαιμονισμένο τον αποκαλούσαν. «Μήπως αυτός που κοιμάται». Περιγελά τα σχέδια (ή τα σκώμματα) των Ιουδαίων, επειδή νόμιζαν ότι μέσω του θανάτου θα τον συντρίψουν, σαν να ήταν ένας από εμάς. Αυτός όμως λέει: «Πώς νομίζετε ότι με τον θάνατο θα περιορίσετε τη ζωή; Διότι για εμένα το πάθος είναι ύπνος». «Διότι και ο άνθρωπος». Ο Ιούδας, στον οποίο τα πάντα εμπιστευόμουν ως απόστολο και στον οποίο είχα κάθε θάρρος, και αυτός βρέθηκε εναντίον μου. «Αυτός που έτρωγε άρτους». Αυτός που συναναστρεφόταν, λέει, μαζί μου στο τραπέζι, ως αδελφός, αυτός με δόλο ξεσήκωσε τους Ιουδαίους εναντίον μου για κακό.

Και για τους ασθενείς λέει: «Απέστειλε τον λόγο του και τους εθεράπευσε»· και για τους αμαρτωλούς λέει: «Αυτός φέρει τις αμαρτίες μας»· και για τους νεκρούς που αναστήθηκαν: «Θα αναστηθούν οι νεκροί»· και για τις ψυχές που κατέχονταν στα δεσμά: «Και σε όσους κάθονται στο σκοτάδι, φως ανέτειλε για εσάς». Και για τον Καϊάφα και τον Ηρώδη λέει: «Άρχοντες λαών συγκεντρώθηκαν μαζί με τον Αβραάμ»· και για τον Ιούδα: «Εκείνος που έτρωγε τους άρτους μου μεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό»· και για τη συναγωγή των Ιουδαίων και των αρχιερέων: «Ο Κύριος θα έλθει σε κρίση με τους πρεσβυτέρους του λαού»· και για τον σταυρό: «Ελάτε να βάλουμε ξύλο στον άρτο του»· και για τον ληστή εκ δεξιών: «Η δεξιά του Κυρίου εποίησε δύναμη»· και για τον τάφο: «Με έθεσαν σε λάκκο κατώτατο»· και για το αγκάθινο στεφάνι: «Η άμπελός μου αντί για σταφύλια βλάστησε αγκάθια»· και για τον πειρασμό του από τον Πονηρό: «Ο εχθρός ονείδισε τον Κύριο»· και για την ονομασία του ως Υιού ανθρώπου: «Και επί τον Υιό τον οποίο ενίσχυσες για τον εαυτό σου»· και για την ταφή του: «Και θα δώσω τους πονηρούς αντί για την ταφή του»· και για την ανάσταση του Κυρίου: «Εξεγέρσου, γιατί κοιμάσαι, Κύριε;»· και για την ανάληψή του: «Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό»· και για την άνω καθέδρα: «Κάθου εκ δεξιών μου». Και γιατί λέω τόσα πολλά; Διότι όλες τις προφητείες που ψάλλονται για τη χάρη του Χριστού, ούτε οι ρήτορες δεν μπορούν να τις εξαγγείλουν.

Και ο Δαβίδ, φανερώνοντας τον σταυρό, δεν είπε: «Θα τρυπήσουν τα χέρια μου και τα πόδια μου», αλλά: «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου»· και: «Διαμοιράστηκαν τα ιμάτιά μου, και για τον ιματισμό μου έβαλαν κλήρο». Και μιλώντας για τον προδότη, που δεν είχε ακόμη γεννηθεί, λέει κάπως έτσι: «Εκείνος που τρώει τους άρτους μου, μεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό». Ομοίως και για όσα συνέβησαν πάνω στον σταυρό λέει: «Έδωσαν για τροφή μου χολή, και στη δίψα μου με πότισαν ξύδι».

Επομένως, ούτε η ταπεινοφροσύνη θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς μεγαλοψυχία, ούτε η έπαρση να προέλθει από οτιδήποτε άλλο παρά μόνο από μικροψυχία. Διότι, όπως ακριβώς τα μικρά παιδιά ενθουσιάζονται με τα ευτελή πράγματα, κοιτάζοντας έκθαμβα μπάλες, τροχούς και αστραγάλους, ενώ δεν μπορούν να συλλάβουν ούτε καν την έννοια των μεγάλων πραγμάτων· έτσι λοιπόν και εδώ, εκείνος που φιλοσοφεί θα θεωρήσει τα παρόντα ως μηδαμινά (επομένως ούτε ο ίδιος θα επιλέξει να τα κατέχει, ούτε να τα λάβει από άλλον), ενώ εκείνος που δεν είναι τέτοιος θα υποστεί τα αντίθετα, ενθουσιασμένος με ιστούς αράχνης, και σκιές, και όνειρα, και με πράγματα ακόμη πιο ανίσχυρα από αυτά. Αμήν, αμήν σας λέγω, δεν είναι ο δούλος ανώτερος από τον κύριό του, ούτε ο απόστολος ανώτερος από εκείνον που τον έστειλε. Εάν τα γνωρίζετε αυτά, είστε μακάριοι εάν τα πράττετε. Δεν ομιλώ για όλους σας, αλλά για να εκπληρωθεί η Γραφή: Εκείνος που τρώει μαζί μου τον άρτο, σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του.

Δεν αναφέρει όμως μόνο το δικαστήριο, τον σταυρό και τα όσα συνέβησαν πάνω στον σταυρό, αλλά και εκείνον που τον πρόδωσε, ότι δηλαδή ζούσαν μαζί και έτρωγαν στο ίδιο τραπέζι· «Διότι αυτός που έτρωγε τους άρτους μου», λέει, «ύψωσε εναντίον μου τη φτέρνα του». Και προλέγει κατ' αυτόν τον τρόπο τη φωνή που έμελλε να βγάλει πάνω στον σταυρό, λέγοντας: «Θεέ, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Και πάλι για τον τάφο: «Με έβαλαν στον κατώτατο λάκκο, σε μέρη σκοτεινά και στη σκιά του θανάτου». Και για την ανάσταση: «Διότι δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη, ούτε θα επιτρέψεις στον όσιό σου να δει φθορά». Και για την ανάληψη: «Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό, ο Κύριος με ήχο σάλπιγγας». Και για την καθέδρα εκ δεξιών: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Ο δε Ησαΐας αναφέρει και την αιτία λέγοντας ότι: «Εξαιτίας των αμαρτιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο»· και ότι, «Επειδή όλοι πλανήθηκαν σαν πρόβατα, για τον λόγο αυτό σφαγιάζεται».

Η΄. Και για να μάθεις ότι ήλθε αθόρυβα, χωρίς να ταράζει, χωρίς να θορυβεί, χωρίς να καταστρέφει, χωρίς να προκαλεί φθορά: «Θα κατέλθει ως υετός επί πόκον». Ανέφερες την κάθοδό του που συντελέστηκε αθόρυβα· μίλησε και για την προδοσία εναντίον του: «Εκείνος που έτρωγε τους άρτους μου, μεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό».

Ω, παραφροσύνη του βλασφήμου! Πώς η δούλη βάσταξε τον Θεό; Εσύ που εξετάζεις τα άνω, πες μου για τα κάτω. Εκείνος που είναι πανταχού παρών, πώς βρισκόταν σε μήτρα, και ταυτόχρονα ήταν στον ουρανό; Εγώ, όμως, γνωρίζω ότι και στον θρόνο καθόταν και στη μήτρα της Παρθένου κατοικούσε· το πώς, δεν το γνωρίζω. Το αποδέχομαι με την πίστη, δεν το περιεργάζομαι με τη λογική· αλλά γνωρίζω ότι φανερώθηκε, και ότι επρόκειτο να έλθει χωρίς να ταράσσει ούτε να θορυβεί, χωρίς να καταστρέφει ούτε να καταλύεται. «Και θα κατέλθει σαν τη βροχή πάνω στον πόκο ερίου». Μίλησες για τη βασιλεία, μίλησε και για την προδοσία Του: «Εκείνος που τρώει τους άρτους μου μεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό». Πες και για το δικαστήριό Του: «Γιατί φρύαξαν τα έθνη και οι λαοί μελέτησαν μάταια πράγματα;». Μίλησε και για τον σταυρό: «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου, καταμέτρησαν όλα τα οστά μου».

Τι λοιπόν φοβάμαι, λέει, κατά την πονηρή ημέρα; Ένα μόνο, μήπως με περικυκλώσει η ανομία της πορείας μου και του βίου μου. Η δε Γραφή γνωρίζει να ονομάζει την απάτη και «πτέρνα». Διότι λέει: «Αυτός που τρώει τον άρτο μαζί μου, σήκωσε εναντίον μου πτερνισμό». Και πάλι ο Ησαύ έλεγε για τον Ιακώβ: «Αυτή είναι η δεύτερη φορά που με επτέρνισε». Διότι τέτοια είναι η αμαρτία, απατηλή και ικανή να συναρπάσει. Αυτήν, λέει, φοβάμαι, την αμαρτία που με εξαπατά, αυτήν που με περικυκλώνει.

Εάν αυτός που κοιμάται τον κοινό ύπνο δεν ανασταίνεται, λέει, βεβαίως ούτε και εγώ θα αναστηθώ. "Διότι και ο άνθρωπος της εμπιστοσύνης μου", ο οποίος έπρεπε να γίνει κήρυκάς μου, "που έτρωγε τον άρτο μου, μεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό" της έχθρας. "Εσύ όμως, Κύριε, ελέησέ με και ανάστησέ με, και θα τους ανταποδώσω", όταν έρθει ο καιρός.

Διότι κάποιος εμεγάλυνε τον πτερνισμό εναντίον σου και, για να εκφραστώ ψαλμικά, όταν κλονίστηκαν τα πόδια σου, αυτός μεγαλορρημόνησε εις βάρος σου. Αυτός ο Ξανθίας και Καρίων, τρισδούλος κατά την προαίρεση, αλλογενής και αγριέλαιος, αν και μπολιάστηκε στο καλοφυτεμένο μόσχευμα της δικής σου φροντίδας, προηγουμένως μεν τρεφόταν με βελανίδια σαν τους χοίρους, έπειτα όμως, αφού μετέλαβε χορταίνοντας από το εκλεκτό σιτάρι, λίπανε και πάχυνε, και κλώτσησε ανόητα και αφηνίασε σαν δαμάλι. Πόσο παράλογο πράγμα είναι τελικά η πονηρή και αχάριστη φύση, και δεν είναι δυνατόν το αγκάθι να μην παραγάγει παρόμοιο βλαστό. Επομένως, και αυτός ο εκ τύχης δραπέτης και παλαιός φυγάς από την πατρίδα του, ο θιασώτης του Πάνα και συγχορευτής με τις νύμφες των πηγών, αφού έγινε ευμενέστατα δεκτός από τη δική σου εξουσία και μετέσχε σε ύψιστη τύχη, και εγγράφηκε στο δικό μας πολίτευμα πέραν της αξίας του, όπως απέδειξε, θεωρώντας ως μηδέν όσα καλά δέχθηκε, σήκωσε πάλι τα μάτια του στους λόφους και τα βουνά, επιστρέφοντας στον πρότερο και συνηθισμένο τρόπο ζωής του. Και αφού προσέλκυσε από εκεί τη συνδρομή των ομοεθνών του, επιχειρεί να αναδειχθεί σε αντίπαλο θρόνο, μιμούμενος σε αυτό τον αρχέγονο και αρχέκακο Σατανά.

Αν και γεννήθηκες από αγαθό πατέρα, από πού αναδείχθηκες φθονερό τέκνο του χείριστου Βελίαρ; Εκπληρώνει τον θεϊκό λόγο του προφήτη: διότι, αφού έφαγε τον άρτο του πατέρα του, ο τάλας σήκωσε εναντίον του τα άθλια πόδια του. Και καθώς ήταν ικανός να τρέφει φθόνο εναντίον του σεπτού πατέρα του, μαζί με τη χείριστη εταιρίδα ενορχήστρωσε δόλιες σκευωρίες.

Γι' αυτό μαίνεται εναντίον του Δεσπότη ο άθλιος και επαυξάνει εναντίον του, σύμφωνα με τον ψαλμό, τη δολιότητά του, εισερχόμενος και εξερχόμενος με δόλο και διατυπώνοντας παράνομο λόγο εναντίον του, ενώ κατακρίνει την έκχυση του μύρου ως ατόπημα. Τέτοιοι είναι και οι σημερινοί προδότες της αλήθειας και διασπαστές της ιερής υπακοής, οι οποίοι φλυαρούν με λογύδρια που τους είναι βολικά και τα οποία συνηγορούν υπέρ της αποστασίας.

Αφού είπε αυτά και κατεύνασε τον φόβο τους για την αμάθειά τους, προσθέτει και κάτι άλλο αναγκαίο, που είναι ικανό να συγκλονίσει τις ψυχές, το: «Θα παραδοθείτε από φίλους και συγγενείς». Τα προλέγει, λοιπόν, και αυτά, ώστε να μην έρθουν ξαφνικά και τους ταράξουν. Διότι αυτό είναι φοβερό πλήγμα για την ψυχή, όπως λέει και ο Δαβίδ: «Αν με ύβριζε εχθρός, θα το υπέμενα· αλλά εσύ, άνθρωπε ομόψυχε». Και πάλι: «Αυτός που τρώει τον άρτο μου, μεγάλωσε την απάτη εναντίον μου». Αφού είπε αυτά, ότι δηλαδή θα μισηθούν και ότι μερικοί από αυτούς θα θανατωθούν, προσθέτει τη μεγαλύτερη παρηγοριά, ότι «Ούτε τρίχα από το κεφάλι σας δεν πρόκειται να χαθεί». Διότι θα σωθείτε, λέει, και ούτε το ελάχιστο από εσάς δεν θα καταστραφεί, ακόμη κι αν στους πολλούς θα φανεί ότι καταστράφηκε· το μόνο που χρειάζεται είναι να υπομείνετε· διότι με την υπομονή θα μπορέσετε να αποκτήσετε τις ψυχές σας. Διότι θα πλησιάσει ο εχθρός σαν αιχμαλωτιστής, προσπαθώντας να αρπάξει τις ψυχές σας προκαλώντας δεινά, αλλά εσείς δώστε αντί για ασήμι την υπομονή, και αποκτήστε τις ψυχές σας με αυτό το αντάλλαγμα, και δεν θα τις χάσετε.

Τρώνε τους άρτους μου, αλλά εναντίον μου μηχανεύονται μεγάλο δόλο. Φαίνονται άνθρωποι ειρήνης, αλλά είναι υιοί του Εφραίμ, που τεντώνουν το τόξο και ρίχνουν βέλη. Φωνάζουν «χαίρε, ραββί» και προστρέχουν να με φιλήσουν, αλλά μέσα στη νύχτα με προδίδουν. Με ντύνουν με χλαμύδα, αλλά και με εμπαίζουν. Γονατίζουν, αλλά και με χτυπούν. Μου δίνουν σκήπτρο, αλλά και με φτύνουν. Με αναγράφουν δημόσια ως βασιλιά, αλλά και με συγκαταλέγουν στους ανόμους. Με τιμούν με τα χείλη, αλλά η καρδιά τους απέχει πολύ από εμάς.