Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 40:2

Εισάγεται δε και το ίδιο το πρόσωπο του Σωτήρος, το οποίο καταφέρεται εναντίον τόσο εκείνων από τον ιουδαϊκό λαό που Τον αρνούνται όσο και του ίδιου του προδότη ιδιαιτέρως: «Μακάριος εκείνος που δείχνει κατανόηση στον φτωχό και τον πένητα». Αποκαλεί τον Χριστό φτωχό και πένητα σύμφωνα με το ρητό: «Αν και ήταν πλούσιος, πτώχευσε για χάρη μας».

Εδώ πρόταξε την ηθική διδασκαλία της προφητείας, επιθυμώντας να ωφελήσει ο ψαλμός και από τα δύο. Και ποιον μακαρίζει; Εκείνον που δείχνει σύνεση και ενδιαφέρον για τον φτωχό και τον πένητα· δηλαδή αυτόν που κατανοεί ότι για τον λόγο αυτόν ο Χριστός, αν και πλούσιος, έγινε φτωχός, ώστε να ελεήσουμε κι εμείς τους φτωχούς ως αδελφούς του δικού μας Δημιουργού και Κριτή. Και ποιο είναι το κέρδος της φιλοπτωχίας; «Σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος». Αναφέρεται δε στην ημέρα της κρίσεως, η οποία επιφέρει οδύνες και πόνους στους αμαρτωλούς. Ο Κύριος θα λυτρώσει τους φιλόπτωχους στο φως. Διότι τους οφείλει φιλανθρωπία, καθώς ο Ίδιος δανείστηκε την ελεημοσύνη από αυτούς· λέγοντας αφενός μέσω του Σολομώντα: «Όποιος ελεεί τον φτωχό, δανείζει τον Θεό»· και αφετέρου με το δικό Του στόμα: «Εφόσον το πράξατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, το πράξατε σε εμένα». «Σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος». Πονηρή ημέρα ονομάζει την επίθεση των πειρασμών και τις διώξεις των εχθρών. Υπαινίσσεται όμως, νομίζω, και την ημέρα της κρίσεως, η οποία είναι φοβερή και προκαλεί συμφορές στους παρανόμους.

Εγώ είπα: Κύριε, ελέησέ με, θεράπευσε την ψυχή μου. Και για τη δική του αμαρτία προσεύχεται ο Δαβίδ, εφόσον βέβαια αναγνωρίζει μέσα του ότι είναι ένας από εκείνους που επιδεικνύουν κατανόηση στον φτωχό και τον πένητα. Πάλι, Εκείνος που πάσχει υπέρ των ανθρώπων αναφέρει ως δικές Του τις αμαρτίες των ανθρώπων, και ζητά στο πρόσωπό Του το έλεος για αυτές υπέρ ημών, Αυτός ο οποίος καταλύει την περιφρόνηση εκείνων που Τον αγνοούν, φανερώνοντας τη δόξα: στον εαυτό Του μεν σύμφωνα με τη δική Του δύναμη, σε εμάς δε σύμφωνα με τη χάρη του Χριστού.

Οι εχθροί μου μίλησαν με κακία για εμένα. Από το σημείο αυτό εισάγεται το πρόσωπο του Χριστού, το οποίο διηγείται τα όσα υπέστη από τους Ιουδαίους. Μέχρι τον παρόντα στίχο πρέπει να θεωρήσουμε ότι ο προφήτης μιλούσε για ολόκληρη την καθολική Εκκλησία, με τρόπο που αρμόζει περισσότερο σε κάθε ενάρετο πιστό παρά στον Κυριακό άνθρωπο. Διότι δεν λέει τα προαναφερθέντα, όπως κάποιοι υπέθεσαν, γι' αυτόν και μόνο· επειδή δεν διατύπωσε τον λόγο προσθέτοντας το άρθρο: «Μακάριος ο συνιών επί τον πτωχόν και πένητα». Το να λέγεται όμως αυτό χωρίς το άρθρο, σημαίνει κάποιον αόριστο και μερικό. Έπειτα από αυτά, μεταβαίνει από τα άλλα μέλη της Εκκλησίας σε αυτόν τον ίδιο τον Κύριο, δηλαδή τον Χριστό, ο οποίος και λέει: «Οι εχθροί μου», και τα εξής.

Εκείνος όμως που ακολουθεί τον μοναχικό βίο απαιτείται να επιδείξει μία ανώτερη πολιτεία. Όμως, εάν η ελεημοσύνη μπόρεσε να δικαιώσει τον Ναβουχοδονόσορα, έναν τόσο ασεβή, στα αλήθεια μεγάλα και δυσίατα αμαρτήματα εξαλείφονται διαμέσου της ελεημοσύνης. Ας ακούσουμε, πράγματι, τον άγιο Δανιήλ που του λέει: «Βασιλιά, ας γίνει αρεστή σε εσένα η συμβουλή μου· εξαγόρασε τις αμαρτίες σου με ελεημοσύνες, και τις αδικίες σου δείχνοντας ευσπλαχνία στους φτωχούς.» Και πάλι η θεία Γραφή λέει: «Η ελεημοσύνη θα καλύψει μεγάλες αμαρτίες.» Και πάλι: «Εκείνον που δείχνει κατανόηση στον φτωχό και στον πένητα, σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος·» δηλαδή την ημέρα της κρίσεως (διότι είναι πονηρή για τους αμαρτωλούς), εννοώ βέβαια την αιώνια κόλαση.

Διότι στα ογδόντα έτη συμπληρώνεται ο χρόνος του ανθρώπου, ακόμη και αν ζούμε με τρυφή και πλουτούμε για εκατόν πενήντα έτη· και μετά από αυτά, τι επακολουθεί; Μακάριοι είναι εκείνοι που αγωνίζονται να επιτύχουν την ατελεύτητη βασιλεία. Μακάριος είναι εκείνος ο άνθρωπος που, μέσω του δικού του πλούτου, θα λυτρώσει την ψυχή του από την κόλαση, διότι τον άνθρωπο τον λυτρώνει ο ίδιος του ο πλούτος. Και πάλι: «Μακάριος είναι εκείνος που δείχνει μέριμνα για τον φτωχό και τον πένητα· σε ημέρα πονηρή θα τον διασώσει ο Κύριος». Ποια πονηρή ημέρα εννοεί ο προφήτης; Μας μιλούσε βεβαίως για την ημέρα της κρίσεως, διότι τι είναι χειρότερο από την κόλαση; Πράγματι, τίποτα. Διότι, μήπως είναι αδύνατο στον Θεό να καταβάσει βροχές χρυσού πάνω στη γη για να έχουμε όλοι πλούτο; Για τον Θεό τα πάντα είναι δυνατά. Αλλά αυτό γίνεται για να καταστεί ο πένητας άφεση των αμαρτιών του πλουσίου, και ο πλούσιος του πένητα· διότι στον Θεό πρέπει τιμή και δόξα στους αιώνες των αιώνων.

ΨΑΛΜΟΣ Μ'. <Εις το τέλος, ψαλμός του Δαβίδ.> (A f. 223, Κυρίλλου και Θεοδώρητου) Κάποιοι μεν απέδωσαν τον παρόντα ψαλμό στον Δαβίδ, ενώ κάποιοι άλλοι λένε ότι σε αυτόν προφητεύονται τα γεγονότα σχετικά με τον Εζεκία, δηλαδή πώς αρρώστησε εξαιτίας της αλαζονείας του, πώς διατέθηκαν απέναντί του οι φίλοι του, και ότι βρήκε την υγεία του χάρη στη φροντίδα του προς τους φτωχούς. Το θείο Ευαγγέλιο όμως δεν μας επιτρέπει να αποδεχτούμε κανένα από τα δύο. Διότι, εφόσον ο Κύριος είπε: «Για να εκπληρωθεί η Γραφή, εκείνος που τρώει μαζί μου τον άρτο, σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του», και απέδειξε ότι ο ψαλμός αρμόζει σε αυτόν και σε κανέναν άλλον, θεωρώ θρασύ και τολμηρό να του πλάσουμε άλλη υπόθεση. Επομένως, ο προκείμενος ψαλμός μακαρίζει αυτούς που πίστεψαν στον Χριστό, και μάλιστα τους δίνει ως αμοιβή για την πίστη τους τη δική του βοήθεια. Εισάγεται δε και το ίδιο το πρόσωπο του Κυρίου, το οποίο καταφέρεται εναντίον των αρχόντων του ιουδαϊκού λαού, και ιδιαίτερα εναντίον του ίδιου του προδότη. Γι' αυτό και επιγράφεται «Εις το τέλος», παραπέμποντάς μας στη συντέλεια του αιώνος, κατά την οποία εκπληρώθηκαν τα γεγραμμένα. <Μακάριος αυτός που κατανοεί τον φτωχό και τον πένητα.> (A f. 223) Μακαρίζει εκείνον που μπορεί να κατανοήσει τη φτώχεια, την οποία ανέλαβε ο Χριστός για χάρη μας.

Διότι αυτόν ονομάζει φτωχό, επειδή, ενώ ήταν πλούσιος, έγινε φτωχός για εμάς, ώστε εμείς να γίνουμε πλούσιοι με τη δική του φτώχεια. <Ο Κύριος ας τον διαφυλάξει και ας τον κρατήσει στη ζωή και ας τον μακαρίσει πάνω στη γη.> (A f. 223 b) Αυτές είναι οι αμοιβές της πίστεως στον Χριστό: η προστασία από τον Κύριο, η συμμετοχή στην αιώνια ζωή, η μακαριότητα στη γη των πραέων, και η απαλλαγή από τους νοητούς εχθρούς. Αυτές είναι και οι αμοιβές της φιλοπτωχίας· διότι ο Κύριος δεν δίνει μόνο τα μελλοντικά αγαθά στον φιλόπτωχο και εκείνη την αληθινή ζωή, αλλά και εδώ τον αναδεικνύει μακάριο. <Εγώ είπα: Κύριε, ελέησέ με, γιάτρεψε την ψυχή μου, διότι αμάρτησα σε εσένα.> (A f. 223 b, Κυρίλλου και Θεοδωρήτου) Και για τη δική του αμαρτία προσεύχεται ο Δαβίδ, εφόσον γνωρίζει ότι ο εαυτός του είναι ένας από αυτούς που μεριμνούν για τον φτωχό και τον πένητα. Αλλά για τον Δαβίδ δεν είναι παράδοξο αν τα λέει αυτά εξομολογούμενος τώρα· ο Σωτήρας όμως θα τα έλεγε αυτά, οικειοποιούμενος τις δικές μας αμαρτίες, ως απαρχή της ανθρώπινης φύσεως. Διότι ο Χριστός πέθανε για εμάς, γινόμενος κατάρα για εμάς· και εκείνον που δεν γνώρισε αμαρτία, ο Θεός τον έκανε αμαρτία για εμάς· στα οποία ταιριάζει και το να παρακαλά για έλεος. (I f. 207, Κυρίλλου και Διδύμου) Τα δε επόμενα, όλοι λένε ότι αρμόζουν κυρίως στα όσα λέγονται για το πάθος του Σωτήρα.

Εις το τέλος, Ψαλμός του Δαβίδ Μ'. Μακάριος είναι εκείνος που επιδεικνύει κατανόηση στον πτωχό και τον πένητα· σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος. Ο Κύριος είθε να τον διαφυλάξει και να τον διατηρήσει στη ζωή, και να τον καταστήσει μακάριο πάνω στη γη, και να μην τον παραδώσει στη θέληση των εχθρών του. Ο Κύριος είθε να τον βοηθήσει στο κρεβάτι του πόνου του· εσύ μετέτρεψες προς ανακούφιση όλη την κλίνη του κατά την ασθένειά του. Προχωρώντας στη συνέχεια, ο λόγος προσθέτει: Διότι και ο άνθρωπος με τον οποίο είχα ειρήνη, στον οποίο στήριξα τις ελπίδες μου, αυτός που έτρωγε τον άρτο μου, εμεγάλυνε εναντίον μου τον υποσκελισμό (τον δόλο). Αυτά δε έχει καταγραφεί στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο ότι τα είπε ο Σωτήρας και Κύριός μας αναφερόμενος στο δικό του πρόσωπο κατά την ομιλία του προς τους μαθητές, διά της οποίας έλεγε: «Αμήν, αμήν, σας λέγω· δεν υπάρχει δούλος ανώτερος από τον κύριό του, ούτε απόστολος ανώτερος από εκείνον που τον έστειλε. Αφού τα γνωρίζετε αυτά, μακάριοι είστε εάν τα πράττετε. Δεν μιλώ για όλους σας· εγώ γνωρίζω ποιους εξέλεξα· αλλά τούτο γίνεται για να εκπληρωθεί η Γραφή: Εκείνος που τρώει τον άρτο μου σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του». Δεν βρίσκεται δε καμία άλλη Γραφή που να λέει κάτι τέτοιο, παρά μόνο η παρούσα, μέσω της οποίας έχει ειπωθεί: «Αυτός που έτρωγε τον άρτο μου εμεγάλυνε εναντίον μου τον υποσκελισμό».

Είναι ώρα, λοιπόν, να εκλάβουμε όσα περιέχονται στον ψαλμό ως προφητικώς ειρημένα για το δικό Του πρόσωπο. Γι' αυτό τον λόγο φέρει και την επιγραφή «Εις το τέλος», παραπέμποντάς μας είτε στη συντέλεια του αιώνος, κατά την οποία εκπληρώθηκαν τα αναγεγραμμένα, είτε στα τελευταία από όσα δηλώνονται μέσω του ψαλμού. Εάν, λοιπόν, τα προκείμενα αναφέρονται στον Σωτήρα, θα μπορούσε κανείς να πει ότι μακαρίζεται εκείνος που μπορεί να κατανοήσει για ποια αιτία Εκείνος ανέλαβε για χάρη μας πτωχεία. Διότι, ενώ ήταν πλούσιος, για χάρη μας πτώχευσε, ώστε εμείς με τη δική Του πτωχεία να πλουτίσουμε· και «ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, κένωσε τον εαυτό Του, λαμβάνοντας μορφή δούλου», όπως σαφώς δίδαξε ο θείος Απόστολος. Αλλά και κάποιος άλλος θα επιδείξει σύνεση απέναντι στον φτωχό και τον πένητα, ακούγοντάς Τον να λέει στα Ευαγγέλια: Ελάτε, οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς από την καταβολή του κόσμου. Διότι πείνασα, και μου δώσατε να φάω· δίψασα, και με ποτίσατε· ξένος ήμουν, και με περιμαζέψατε· γυμνός, και με ντύσατε· ασθένησα, και με επισκεφθήκατε· στη φυλακή ήμουν, και ήρθατε σε μένα· στα οποία και προσθέτει: Εφόσον το κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους αδελφούς μου, σε μένα το κάνατε.

Και έτσι, λοιπόν, είναι αληθινά μακάριος εκείνος που δείχνει κατανόηση σε αυτόν που με τέτοιο τρόπο παρουσιάστηκε ως φτωχός και πένητας. Αν, πάλι, τα λεγόμενα αναφέρονταν στον Δαβίδ, θα μπορούσε κανείς να πει ότι αυτά έχουν συνδεθεί ως συνέχεια με τον προηγούμενο ψαλμό. Διότι, προς τα τελευταία εδάφια του 39ου ψαλμού λεγόταν εκ προσώπου του Δαβίδ: «Εγώ δε είμαι πένητας και φτωχός»· και αυτά τα έλεγε ένας τόσο μεγάλος βασιλιάς, ο οποίος είχε συγκεντρώσει αμύθητο πλούτο για την προετοιμασία του ναού που ανεγέρθηκε μετέπειτα μέσω του Σολομώντα, σμικρύνοντας και ταπεινώνοντας τον εαυτό του, δείχνοντας μετριοφροσύνη στην ψυχή και όντας αληθινά φτωχός κατά την εσωτερική του διάθεση. Για τον λόγο αυτόν επισυνάπτεται ο παρών ψαλμός, μακαρίζοντας εκείνον που δείχνει κατανόηση σε έναν τέτοιο φτωχό. Η λέξη «πένητα», ωστόσο, δεν απαντάται ούτε στο εβραϊκό κείμενο ούτε στους υπόλοιπους ερμηνευτές.

Μακάριος λοιπόν είναι εκείνος που δείχνει κατανόηση στον φτωχό, στον τόσο φτωχό και πένητα· ως καρπό αυτής της αγαθής και τρισμακάριας σύνεσης θα λάβει αυτό που αναφέρεται στη συνέχεια: Διότι σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος· ή, κατά τον Σύμμαχο, Σε ημέρα κακώσεως.

Διότι, αν συμβεί κάποιος πειρασμός, ή αν περιπέσει ποτέ σε συμφορά και δυσχερή περίσταση, όπως ακριβώς εκείνος επέδειξε κατανόηση στον φτωχό και τον πένητα, έτσι και σε αυτόν θα επιδείξει εγκαίρως κατανόηση ο Κύριος, ανταποδίδοντάς του με το ίδιο μέτρο με το οποίο μέτρησε. «Ο Κύριος ας τον φυλάξει και ας τον διατηρήσει στη ζωή». Αλλά και θα τον φυλάξει και θα τον διατηρήσει στη ζωή· ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Θα τον φυλάξει και θα τον διασώσει».

Όπως, λοιπόν, τα ιδιώματα της θεολογίας αποδόθηκαν στα προηγούμενα, κατά τον ίδιο τρόπο και εδώ θα παρουσιαστούν τα ανθρώπινα πάθη του Αμνού, τα οποία βρίσκονται στο μέσο των γεγονότων προ του πάθους του, περιλαμβάνοντας συγχρόνως και τα δύο, δηλαδή τόσο τα σχετικά με τη θεία όσο και τα σχετικά με την ανθρώπινη φύση του. Έχοντας παρατηρήσει αυτά επωφελώς εκ των προτέρων, ας προχωρήσουμε πλέον στα ίδια τα λόγια της Γραφής περί της σκευωρίας που εξυφάνθηκε από τον Ιούδα τον προδότη και τους συνεργούς του κατά του Χριστού, καθώς και περί των όσων συνέβησαν κατά τον καιρό του πάθους του. 〈Από τον 40ό Ψαλμό〉. «Μακάριος είναι εκείνος που μεριμνά για τον πτωχό και τον πένητα· σε ημέρα συμφοράς θα τον λυτρώσει ο Κύριος. Ο Κύριος θα τον διαφυλάξει, θα του χαρίσει ζωή, θα τον καταστήσει μακάριο επί της γης, και δεν θα τον παραδώσει στα χέρια των εχθρών του. Ο Κύριος θα τον βοηθήσει στην κλίνη της οδύνης του· εσύ μετέτρεψες ολόκληρο το κρεβάτι του κατά την ασθένειά του. Εγώ είπα: Κύριε, ελέησέ με· θεράπευσε την ψυχή μου, διότι αμάρτησα ενώπιόν σου. Οι εχθροί μου μίλησαν με κακία για εμένα: Πότε θα πεθάνει και θα χαθεί το όνομά του; Και αν κάποιος ερχόταν για να με δει, τα λόγια του ήταν μάταια και υποκριτικά· η καρδιά του συγκέντρωνε μέσα της ανομία, έβγαινε έξω και τα έλεγε εναντίον μου. Όλοι οι εχθροί μου ψιθύριζαν εναντίον μου· σχεδίαζαν κακά εναντίον μου λέγοντας: Μήπως αυτός που έπεσε στο κρεβάτι δεν πρόκειται να σηκωθεί ξανά; Διότι ακόμη και ο άνθρωπος με τον οποίο είχα ειρήνη, στον οποίο στήριξα τις ελπίδες μου, αυτός που έτρωγε το ψωμί μου, ύψωσε εναντίον μου πτερνισμό (προδοσία)».

Τα ακόλουθα, τα οποία λέγονται σαν να αναφέρονται σε κάποιους υιούς του Ιούδα, στο χωρίο «ας γίνουν τα παιδιά του ορφανά» και στα παρόμοια, θα μπορούσαν να αναχθούν πρωτίστως στον ίδιο τον Ιούδα, και μετά από αυτόν σε όλους τους ομοίους του που προδίδουν τον σωτήριο λόγο. Με ανάλογο τρόπο θα κατανοήσεις και τη γυναίκα του, καθώς και τις αμαρτίες των πατέρων του και της λεγόμενης μητέρας του, δηλαδή της συναγωγής του ιουδαϊκού έθνους· διότι θεωρώ ότι για αυτήν λέγεται το «και η αμαρτία της μητέρας του ας μην εξαλειφθεί». Εξάλλου, όπως ακριβώς στην προηγούμενη προφητεία ο Σωτήρας και Κύριός μας ονομαζόταν φτωχός και πένητας, καθώς αποδείξαμε στο «μακάριος όποιος δείχνει κατανόηση σε φτωχό και πένητα», με τον ίδιο τρόπο και στον παρόντα ψαλμό αποκαλείται με αυτά τα ονόματα. Διότι λέει, ας γίνουν αυτά κι αυτά στον Ιούδα και σε όσους μιμήθηκαν τις πράξεις του, εξαιτίας όσων εκείνος τόλμησε. Ποια είναι δε αυτά, τα προσθέτει λέγοντας: «Επειδή δεν θυμήθηκε να δείξει έλεος, και καταδίωξε άνθρωπο πένητα και φτωχό και συντετριμμένο στην καρδιά για να τον θανατώσει, και αγάπησε την κατάρα, και θα έρθει σε αυτόν· και δεν θέλησε την ευλογία, και αυτή θα απομακρυνθεί από αυτόν». Στη συνέχεια, προχωρώντας παρακάτω, ονομάζει και πάλι τον εαυτό του πένητα και φτωχό, λέγοντας: «Και εσύ, Κύριε, Κύριε, δείξε σε μένα έλεος ένεκα του ονόματός σου, διότι είναι αγαθό το έλεός σου, λύτρωσέ με· επειδή εγώ είμαι φτωχός και πένητας».

ΛΗ΄. «Μακάριοι», λέει, «οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Το έλεος δεν κατέχει την τελευταία θέση στους μακαρισμούς. Και αλλού λέει: «Μακάριος αυτός που κατανοεί τον φτωχό και τον πένητα»· και: «Καλός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει»· και: «Όλη την ημέρα ελεεί και δανείζει ο δίκαιος». Ας αρπάξουμε τον μακαρισμό, ας ονομαστούμε συνετοί, ας γίνουμε χρηστοί. Ας μην διακόψει το έλεός σου ούτε η νύχτα. Μην πεις: «Φύγε και έλα ξανά, και αύριο θα σου δώσω»· για να μην μεσολαβήσει τίποτα ανάμεσα στην προθυμία και στην ευεργεσία· διότι μόνο η φιλανθρωπία δεν επιδέχεται αναβολή. Μοίραζε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά, και βάλε στο σπίτι σου φτωχούς άστεγους, και μάλιστα να τα κάνεις αυτά με προθυμία. Διότι «εκείνος που ελεεί», λέει, «ας το κάνει με ιλαρότητα»· και η αγαθή σου πράξη διπλασιάζεται χάρη στην ετοιμότητά σου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΒ΄ Αλλά, επειδή ολοκληρώθηκε το πρώτο τμήμα της ανόδου μέσω των ψαλμών, στον τεσσαρακοστό ψαλμό γίνεται πάλι η επανάληψη του μακαρισμού, αν και ο λόγος ορίζει σε εμάς το μακάριο διαφορετικά σε σχέση με την αρχή. Διότι στους πρώτους ψαλμούς το να απομακρυνθεί κανείς από το κακό ήταν μακάριο· εδώ όμως μακαρίζεται η επίγνωση του αγαθού. Η δε φύση του αγαθού, ή αν είναι δυνατόν να βρεθεί κάποια λέξη ή έννοια και ανώτερη από αυτό, είναι αυτός ο Μονογενής Θεός, ο οποίος για εμάς πτώχευσε, αν και ήταν πλούσιος. Την κατά σάρκα πτωχεία του, η οποία μας φανερώθηκε μέσω της ευαγγελικής ιστορίας, προμηνύει εδώ ο λόγος, μακαρίζοντας εκείνον που γνώρισε με σύνεση την πτωχεία εκείνη· ο οποίος είναι πτωχός κατά τη μορφή του δούλου, αλλά ευλογητός κατά τη φύση της θεότητας. Διότι, αφού ο λόγος τον ονόμασε πένητα και πτωχό στα προοίμια της ψαλμωδίας, στο τέλος του τμήματος λέει: «Ευλογητός ο Κύριος ο Θεός του Ισραήλ από τον αιώνα και έως τον αιώνα, γένοιτο, γένοιτο». Εκείνος, λοιπόν, που έφτασε σε αυτό το ύψος, αρχίζει μια άλλη άνοδο. Διότι, εγκαταλείποντας τον πατέρα, τον Κορέ, ο οποίος από υπερηφάνεια επαναστάτησε εναντίον της ιερωσύνης και για τον λόγο αυτό καταφλέχθηκε από το πυρ και καταποντίστηκε στο χάσμα και βρέθηκε κάτω από τη γη εξαιτίας της αμαρτίας του, καθιστά τον εαυτό του θετό τέκνο του αληθινού Πατέρα μέσω της πίστεως, έχοντας κατανοήσει πόσο μεγάλη διαφορά έχει το να γίνει κανείς τέκνο του Θεού από το να φέρει την ονομασία του υιού του αποστάτη Κορέ.

«Εις το τέλος· ψαλμός τω Δαυίδ». Πάντοτε ο προφήτης προέλεγε για το τέλος, για όσα επρόκειτο να επιτελέσει ο Κύριος για τη σωτηρία του ανθρώπου. «Μακάριος ο συνίων». Μακάριοι, λέει, και τρισμακάριοι είναι εκείνοι που νόησαν και κατενόησαν τον Χριστό, πώς, ενώ ήταν πλούσιος, εκουσίως πτώχευσε και επέλεξε την πενία· διότι οι άπιστοι χλευάζουν αυτά τα πράγματα. «εν ημέρα». Όλους όσοι πίστεψαν (πιστεύουν) στην παρουσία του Κυρίου. Αυτοί θα λυτρωθούν από κάθε πονηρία (επήρεια) του διαβόλου. «κύριος φυλάξαι αυτόν». Τον πιστό, αυτόν που είναι προσκολλημένος στο σώμα του Χριστού (του Κυρίου) με ειλικρινή πίστη, τον φυλάσσει με ασφάλεια σε αυτόν τον κόσμο, καθώς ο βίος του βρίσκεται ανάμεσα σε κακά, και του παρέχει αγαθή ζωή· και έπειτα τον καθιστά μακάριο στη γη του παραδείσου. «και μη παραδοί». Σε νοητούς και αισθητούς εχθρούς, δηλαδή σε ανθρώπους και δαίμονες. «κύριος βοηθήσαι». Από τα πάθη του σώματος πάνω στο αισθητό κρεβάτι λυτρώνονται [εύκολα οι πιστοί, αλλά το κύριο νόημα είναι] κατά τον θάνατο· διότι ως ασφαλή κλίνη εννοεί τον θάνατο. «όλην την κοίτην». Διότι τον ίδιο (τον άνθρωπο) και τον τάφο του ανθρώπου τον μετέβαλε σε αφθαρσία, όταν κατήλθε στον Άδη ο Κύριος· διότι το να στρέψεις κάτι σημαίνει να το μεταβάλεις από το κακό στο αγαθό. «εγώ είπα». Αυτά φώναξε ο Αδάμ προς τον Θεό, καθώς είχε την ψυχή του γεμάτη τραύματα εξαιτίας της παράβασης.

Ζ΄. Εσύ όμως, προσέχοντας στη δυναμική, σαφή και σύντομη διατύπωση των προφητικών λέξεων, να θαυμάζεις τη σοφία του Πνεύματος· διότι μόνον αυτή εκφράζει τα καίρια. Εξαπέστειλε εναντίον τους την οργή του θυμού του, θυμό, και οργή, και θλίψη, αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων· όχι πονηρών κατά τη φύση ούτε κατά τον σκοπό· διότι ο Θεός δεν χρησιμοποιεί τέτοιους αγγέλους για υπηρεσία· αλλά τους ονόμασε πονηρούς, επειδή, κατόπιν εντολής, επέφεραν πόνους και κακώσεις. Εξού και ο ίδιος ο ψαλμωδός ονομάζει πονηρή την ημέρα της κρίσεως, επειδή είναι γεμάτη από ανάγκες και πόνους για τους αμαρτωλούς, λέγοντας: Μακάριος εκείνος που ενδιαφέρεται για τον φτωχό και τον πένητα· σε ημέρα πονηρή θα τον γλιτώσει ο Κύριος. Και το Οργή και θυμό, και έπειτα πάλι το Θυμό και οργή και θλίψη που παραθέτει στους παρόντες στίχους, δεν τα αναφέρει υποδεικνύοντας διαφορετικά πράγματα, ούτε ανακυκλώνει μάταια τις ίδιες λέξεις, αλλά εξαγγέλλει το πλήθος της ενέργειας του Θεού. Άνοιξε δρόμο στην οργή του. Με ποιον τρόπο; Δείχνοντας καρτερία για πολύ καιρό και μακροθυμία σε αυτούς, οι οποίοι επρόκειτο να την υποστούν· διότι κατ' αυτόν τον τρόπο άνοιξε δρόμο στη δική του οργή· δείχνοντας ότι δίκαια και στην κατάλληλη στιγμή την επιφέρει σε αυτούς που δεν θέλουν να διορθωθούν. Διότι αυτό μαρτυρούν και τα επόμενα: Δεν προστάτευσε από τον θάνατο τις ψυχές τους. Διότι αναφέρει την αιτία για την οποία δεν τις προστάτευσε· και αυτή ήταν ο θάνατος των ψυχών τους, δηλαδή η αμαρτία.

β'. Με πολλούς τρόπους μακαρίζεται εκείνος που διαπαιδαγωγείται από τον Θεό. Πρώτον, διότι γίνεται καλύτερος και σωφρονέστερος, ώστε να μη ζει πλέον κτηνώδη βίο, ούτε, ενώ πλάστηκε λογικός, να κατατάσσεται στα άλογα όντα. Έπειτα, αφού διαπαιδαγωγείται από τον Θεό, δέχεται χτυπήματα όπως από πατέρα. Γι' αυτό δεν λέγεται ότι τιμωρείται, αλλά ότι διαπαιδαγωγείται. Διότι η τιμωρία είναι ίδιον των κριτών, ενώ η διαπαιδαγώγηση ίδιον των διδασκάλων. Γι' αυτό πρόσθεσε: «Και από τον νόμο Σου θα τον διδάξεις», δείχνοντας ότι ο Θεός διαπαιδαγωγεί όχι οργιζόμενος, αλλά καθιστά τον διαπαιδαγωγούμενο γνώστη του νόμου. Και ποιο είναι το όφελος; Να τον αναπαύσει από τις πονηρές ημέρες, έως ότου σκαφτεί λάκκος για τον αμαρτωλό. Ο προφήτης αυτός θεωρεί ως μεγάλο μακαρισμό τη λύτρωση από τη μέλλουσα κόλαση. Γι' αυτό σε άλλον ψαλμό λέγει: «Μακάριος αυτός που μεριμνά για τον φτωχό και τον πένητα· σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος». Ώστε εύλογα και τώρα κατέταξε στους μακάριους αυτόν που διαπαιδαγωγείται από τον Θεό, επειδή μέσω των εδώ παιδειών διαφεύγει τα μέλλοντα δεινά, και απολαμβάνει πραότητα και ανάπαυση κατά τις πονηρές ημέρες, δηλαδή κατά τους καιρούς στους οποίους δοκιμάζουν πόνους όσοι κολάζονται, και κατά τους οποίους για τον κατεξοχήν αμαρτωλό, δηλαδή για τον διάβολο (για τον οποίο ο Παύλος έλεγε: «Ώστε η αμαρτία να γίνει υπερβολικά αμαρτωλή μέσω της εντολής»), σκάβεται λάκκος.

Διότι ετοιμάζονται γι' αυτόν τα μελλοντικά κολαστήρια, τα οποία αναγκαίως ονόμασε λάκκο, επειδή ποτέ δεν θα μπορέσει να αναδυθεί από αυτά, αλλά παραμένει σε αυτά χωσμένος σαν σε λάκκο. Εκείνο όμως αξίζει να παρατηρηθεί, ότι ο Δαβίδ δεν ονόμασε το ίδιο πράγμα «πονηρή ημέρα» και «πονηρές ημέρες»· αλλά η μεν πρώτη είναι εκείνη κατά την οποία γίνεται η κρίση, από την οποία λυτρώνει τον ελεήμονα, χαρίζοντάς του την πλήρη ελευθερία, ενώ οι δεύτερες είναι οι καιροί των βασάνων. Γι' αυτό, εκφράζοντάς τες σε πληθυντικό αριθμό ως Ημέρες, δεν τις απέδωσε ως Ημέρα, κατά τις οποίες, για εκείνον που παιδαγωγείται, πραΰνει, δηλαδή ελαφρύνει τα βασανιστήρια, αναλόγως με την παιδαγωγία ή και την επιστροφή και διόρθωση, που ενδεχομένως προκύψει από την παιδαγωγία. «Διότι δεν θα απορρίψει ο Κύριος τον λαό Του, και την κληρονομιά Του δεν θα εγκαταλείψει». Ο ψαλμωδός πρόσθεσε το παρόν χωρίο ως αιτία για την οποία παιδαγωγεί εδώ όσους μακαρίζονται.

«Αυτός ο λαός με τιμά με τα χείλη, αλλά η καρδιά τους απέχει πολύ από εμένα». Πώς όμως ελέγχεται αυτό; Διότι πολλούς και σήμερα βρίσκουμε να είναι θεοσεβείς μόνο με τη γλώσσα, όταν, όπως λέει ο προφήτης, δεν αποδεικνύονται πιστοί στη διαθήκη του. «Δεν θυμήθηκαν το χέρι του». «Χέρι» πάλι του Θεού, δηλαδή του Πατέρα, εύλογα ονομάζει τον Χριστό· επειδή μέσω αυτού έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα· ώστε και άλλος προφήτης να λέει: Διότι το χέρι του Κυρίου τα έκανε όλα αυτά. Αυτόν, λοιπόν, δεν θυμήθηκαν, ο οποίος τους λύτρωσε από το χέρι εκείνου που τους κατέθλιβε, και εννοεί τον Φαραώ, κατά την ημέρα της εξόδου. «Αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων». Όχι πονηρών κατά τη φύση, αλλά κατά τον σκοπό· διότι ο Θεός δεν χρησιμοποιεί τέτοιους αγγέλους για διακονία, αλλά τους ονόμασε πονηρούς, επειδή, έχοντας λάβει εντολή, επέφεραν πόνους και κακουχίες· όπως ακριβώς και την ημέρα της κρίσεως την ονομάζει πονηρή ο ίδιος ο Ψαλμωδός, επειδή είναι γεμάτη από ανάγκες και πόνους για τους αμαρτωλούς· διότι λέει τα εξής: Μακάριος εκείνος που δείχνει σύνεση απέναντι στον φτωχό και τον πένητα, σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος.

Έχει, λοιπόν, την εξουσία διασώζοντας τη βασιλική εικόνα. Το «καθ' ομοίωσιν», αν δεν θεωρηθεί από κάποιους ότι λέγεται εκ παραλλήλου, όπως το: «Εγώ κοιμήθηκα και ύπνωσα», και το: «Μακάριος εκείνος που μεριμνά για τον φτωχό και τον πένητα», πρέπει να ερμηνευθεί ως εξής: ότι ο Θεός τού εμπιστεύθηκε την εξουσία, προκειμένου να επιδείξει την αρετή και να διασώσει την ομοιότητα.

Μακάριος εκείνος που δείχνει κατανόηση στον φτωχό και τον πένητα· σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος. Και δεν είναι άλλη αυτή, παρά η ημέρα εκείνη, η οποία καθίσταται πονηρή για τους αμαρτωλούς. Τι σημαίνει, «Αυτός που δείχνει κατανόηση»; Είναι εκείνος που αντιλαμβάνεται τι σημαίνει πένητας, αυτός που κατανοεί βαθιά τη θλίψη του· διότι αυτός που θα γνωρίσει τη θλίψη του, οπωσδήποτε και αμέσως θα τον ελεήσει. Όταν δεις πένητα, μην τον προσπεράσεις, αλλά αμέσως αναλογίσου πώς θα ήσουν, εάν ήσουν εσύ στη θέση του· τι δεν θα ήθελες να κάνουν όλοι για σένα; «Αυτός που δείχνει κατανόηση», λέει. Αναλογίσου ότι είναι εξίσου ελεύθερος με σένα, ότι μετέχει στην ίδια ευγένεια με σένα, και ότι έχει όλα τα πράγματα κοινά με σένα· αλλά αυτόν, που δεν υστερεί σε τίποτα από εσένα, πολλές φορές δεν τον θεωρείς ίσο ούτε καν με τα σκυλιά σου. Διότι εκείνα χορταίνουν με ψωμί, ενώ αυτός πολλές φορές κοιμήθηκε πεινασμένος· και ο ελεύθερος άνθρωπος έχει γίνει πιο περιφρονημένος από τους δούλους σου. «Αλλά εκείνοι καλύπτουν κάποια ανάγκη μας», θα πεις. Ποια είναι αυτή, πες μου; Το ότι σε υπηρετούν καλά; Εάν λοιπόν σου αποδείξω ότι και αυτός καλύπτει μια δική σου ανάγκη, πολύ μεγαλύτερη από εκείνους, τι θα πεις; Διότι θα παρασταθεί δίπλα σου την ημέρα της κρίσεως, και θα σε λυτρώσει από το πυρ. Τι τέτοιο μπορούν να κάνουν όλοι οι δούλοι μαζί; Όταν πέθανε η Ταβιθά, ποιος την ανέστησε; Οι δούλοι που στέκονταν γύρω της ή οι φτωχοί; Εσύ όμως δεν θέλεις να θεωρήσεις τον ελεύθερο άνθρωπο ούτε καν ίσο με τους δούλους σου.

Επίτρεψέ μου να θρέψω τα ορφανά, εάν πράγματι θέλεις να σε ακολουθήσω. Επίτρεψέ μου να ντύσω εκείνους που στερούνται ενδυμάτων, και εγώ θα σε σκεπάσω κατά την ημέρα εκείνη. «Διότι μακάριος είναι εκείνος που δείχνει κατανόηση στον φτωχό και τους πένητες· σε ημέρα συμφοράς θα τον λυτρώσει ο Κύριος».

Εσύ όμως ούτε τα φρύδια σου δεν καταδέχεσαι να ανασηκώσεις, και όταν σε ικετεύουν δεν κάμπτεσαι. Δώσε τους τα δικά τους, προτού έρθει η ώρα της λογοδοσίας· δώσε τους τα δικά τους, τα οποία πρόκειται σε λίγο καιρό να λάβεις πίσω. Έχουν Πατέρα βασιλιά· δώσε τους τα δικά τους, και λάβε από τον πατέρα τους την αμεριμνησία. Ποια είναι αυτή; «Εφόσον το πράξατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους αδελφούς μου, το πράξατε σε εμένα». Διότι εκείνος που μεριμνά για τον φτωχό και τον πένητα, όχι μόνο εξαλείφει το χειρόγραφο των αμαρτιών του, αλλά λαμβάνει και έγγραφη ομολογία, τη φωνή που λέει: «Εκείνος που δίνει στον φτωχό, δανείζει στον Θεό». Ας δανείσουμε στον Θεό την ελεημοσύνη, για να λάβουμε από αυτόν την ανταπόδοση της φιλανθρωπίας του. Αλλά, ω, τι σοφότατος λόγος! Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό. Γιατί λοιπόν δεν είπε: Εκείνος που ελεεί τον φτωχό δίνει στον Θεό, αλλά λέει «δανείζει»; Γνωρίζει η Γραφή την πλεονεξία μας· παρατήρησε ότι η απληστία μας, αποβλέποντας στην πλεονεξία, αναζητά το κέρδος, και γι' αυτό δεν είπε απλώς: Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δίνει στον Θεό, για να μην νομίσεις ότι η δωρεά και η ανταμοιβή είναι κάτι το απλό· αλλά: Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό, ώστε ο φιλοκερδής, ακούγοντας τη λέξη του δανείου, να επιδοθεί στην ελεημοσύνη. Εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει στον Θεό. Εάν ο Θεός δανείζεται από εμάς, άρα είναι οφειλέτης μας. Τι λοιπόν προτιμάς να τον έχεις, κριτή ή οφειλέτη; Ο οφειλέτης ντρέπεται αυτόν που τον δάνεισε· ο κριτής όμως δεν κάμπτεται απέναντι στον δικαζόμενο.

Ελέησέ με και στείλε τον Λάζαρο, για να βουτήξει την άκρη του δαχτύλου του στο νερό και να δροσίσει τη γλώσσα μου, διότι υποφέρω φρικτά μέσα σε αυτήν τη φλόγα. Τιμωρείται στη γλώσσα του, με την οποία ελάμβανε την τροφή του· ζητούσε μια σταγόνα νερό, επειδή ποτέ δεν προσέφερε ούτε ένα ποτήρι κρύο νερό στο όνομα ενός μαθητή σε κάποιον που διψούσε. Αν κατά τη διάρκεια της ζωής σου είχες κάνει τον Λάζαρο κοινωνό των αγαθών σου, τώρα θα μοιραζόσουν μαζί του τη Βασιλεία· αν είχες δείξει μέριμνα για τον φτωχό, τώρα θα είχες λυτρωθεί από την οδυνηρή κρίση. Διότι, «μακάριος είναι εκείνος που δείχνει ενδιαφέρον για τον φτωχό και τον πένητα· σε ημέρα συμφοράς θα τον λυτρώσει ο Κύριος». Εξομάλυνε εκείνο το γεμάτο φλόγες χάσμα με την πλούσια προσφορά των χρημάτων σου προς τους φτωχούς· δρόσισε τώρα με το έλεος, και αμέσως έσβησες το καμίνι· θρέψε τα ορφανά, και εξόντωσες τους ακοίμητους σκώληκες· σταμάτησε το δάκρυ της χήρας, και ξέπλυνες την ψυχή σου από το πένθος των αμαρτημάτων.

Αυτό αναφέρει και αλλού: «Μακάριος εκείνος που μεριμνά για τον φτωχό και τον πένητα· κατά την πονηρή ημέρα θα τον λυτρώσει ο Κύριος». Τέτοια είναι η ημέρα που περιμένει τους αμαρτωλούς, εκείνη η φοβερή και αφόρητη. Είδες πρώτον τον ορισμό της ανώτατης φιλοσοφίας, και πώς σου διευκρινίζει ο λόγος ποια είναι άξια φόβου και ποια κατακρίσεως;

Λαμβάνοντας, επομένως, τέτοιες εντολές, σας παρακαλώ όλους να επιδείξετε ελεημοσύνη, ώστε να μην κατηγορηθώ και από εσάς εκείνη την ώρα, εάν —ο μη γένοιτο— ακούσει κάποιος από τον Κριτή κατά τη φοβερή εκείνη ημέρα: «Πονηρέ δούλε, γιατί δεν ελέησες τον σύνδουλό σου; Και τώρα εσύ πώς επιθυμείς να ελεηθείς;». Και πάλι: Μετανοείτε τώρα, διότι εκεί δεν υπάρχει καιρός μετάνοιας· μήπως τυχόν εγκαλεστεί κάποιος κατά τη φρικτή εκείνη ώρα και πει ότι: «Δεν διδάχθηκα από τον ποιμένα, δεν έμαθα τι αντάλλαγμα θα δώσει ο άνθρωπος για την ψυχή του, ούτε μας είπε ότι η ελεημοσύνη εξιλεώνει από τις αμαρτίες, δεν μας ερμήνευσε τη Γραφή που του δόθηκε από Εσένα, η οποία λέει: "Μακάριος εκείνος που μεριμνά για τον φτωχό και τον πένητα· σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος"· αλλά μόνο από την ιουδαϊκή απιστία μάς απομάκρυνε, και ομοίως απαγόρευσε τη δεισιδαιμονία των Ελλήνων· από την παρανομία των οποίων, αφού διδαχθήκαμε, απομακρυνθήκαμε».

ΤΙΤΛΟΣ Η΄. — Περί ελεημοσύνης και ευποιίας προς τους φτωχούς. «Δεν πρόκειται να λείψει ο στερημένος από τη γη. Γι' αυτό εγώ σε προστάζω να εφαρμόζεις αυτόν τον λόγο, λέγοντας: Να ανοίγεις διάπλατα τα χέρια σου στον αδελφό σου, στον φτωχό και σε αυτόν που έχει ανάγκη.» —«Δεν θα τραβήξεις πίσω το χέρι σου μπροστά στον αδελφό σου.» «Εγώ σε προστάζω να αγαπάς τον προσήλυτο, να του δίνεις ψωμί και ένδυμα.» «Η θύρα μου ήταν ανοιχτή σε καθέναν που ερχόταν. Οι αδύναμοι, όποια ανάγκη κι αν είχαν, δεν έμειναν ανικανοποίητοι· και δεν άφησα τα μάτια της χήρας να μαραζώσουν. Μήπως έφαγα μόνος το ψωμί μου και δεν το μοιράστηκα με το ορφανό; Μήπως παρέβλεψα τον γυμνό να χάνεται και δεν τον έντυσα; Ή μήπως δεν με ευλόγησαν οι αδύναμοι, και δεν ζεστάθηκαν οι ώμοι τους από το μαλλί των προβάτων μου; Εγώ ήμουν μάτι για τους τυφλούς και πόδι για τους κουτσούς· εγώ ήμουν Πατέρας των αδύναμων.» «Ο δίκαιος σπλαχνίζεται και δίνει.» «Μακάριος αυτός που κατανοεί τον φτωχό και τον πένητα.» «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει· σκόρπισε, έδωσε», και τα λοιπά. «Η ελεημοσύνη και η πίστη ας μη σου λείψουν· δέσε τες γύρω από τον λαιμό σου, και θα βρεις χάρη.»

Είναι αληθινά μακάριο να δείχνει κανείς κατανόηση σε κάθε πτωχό και πένητα, ώστε να ασκεί με σύνεση την κοινωνία των αγαθών προς τον πτωχό και τον πένητα, επιδεικνύοντας μεγαλύτερη και σπουδαιότερη μέριμνα προς εκείνους που πτώχευσαν ή έγιναν πένητες χάριν της αρετής ή της θεοσέβειας· και διαφορετικά προς όσους έχουν περιέλθει σε απορία εξαιτίας ασθενειών ή συμφορών, σε σχέση με εκείνους που πτώχευσαν εξαιτίας κακοπραγίας ή ασωτίας.

Επομένως, εκείνος που αναζητά την ανθρώπινη δόξα για όσα πράττει, λαμβάνοντας τον μισθό που ζητούσε εκπίπτει του αληθινού μισθού, γινόμενος υποχείριος της ανθρώπινης δόξας, και γι' αυτό στερείται την αληθινή. Δεν είναι συνετός αυτός που δεν έχει ταπείνωση, και εκείνος που δεν έχει ταπείνωση, δεν πρόκειται να αποκτήσει σύνεση. Αυτός προπάντων είναι που γνωρίζει τον εαυτό του, εκείνος δηλαδή που νομίζει ότι ο ίδιος δεν είναι τίποτα· και το να θεωρεί κανείς τον εαυτό του δίκαιο είναι το πλήρωμα των κακών. Η ταπείνωση, ακόμη και χωρίς έργα, συγχωρεί πολλά αμαρτήματα· ενώ αυτά (τα έργα), χωρίς αυτήν, κατέστρεψαν όσους τα κατείχαν. Και για ποιο πράγμα υπερηφανεύεσαι; Επειδή, όντας πλούσιος, προσφέρεις στους φτωχούς; Εάν μεν τα συγκέντρωσες από αδικία, γιατί κενοδοξείς σκορπίζοντας τα ξένα; Εάν όμως προέρχονται από τους δικούς σου ιδρώτες και κόπους, να ευχαριστείς Εκείνον που σου χάρισε τη δύναμη· να δοξάζεις Εκείνον που σε οδηγεί σε αυτό· κατανόησε ποιος είσαι εσύ, και σε ποιον ανήκουν όσα δίνονται. Έπειτα, εκτός από αυτά, να ξέρεις ότι δεν αρκεί να δώσει κανείς ελεημοσύνη για να γίνει αυτή δεκτή, αλλά όταν κάποιος προσφέρει με δυσαρέσκεια, όταν προσφέρει από ανάγκη, όταν η προσφορά προέρχεται από αδικία, όταν αποβλέπει στην κενοδοξία, τότε χάνεται ο καρπός της, πράγμα που θα μπορούσε να δει κανείς να συμβαίνει σε όλες τις αρετές. Μεγάλη είναι η δύναμη της ελεημοσύνης, αλλά μόνο όταν γίνεται με επίγνωση· διότι «μακάριος», λέει η Γραφή, «είναι εκείνος που δείχνει σύνεση προς τον φτωχό και τον πένητα»· και ποιος είναι άραγε ο συνετός;

Ψαλμός 40ός. Εις το τέλος· ψαλμός του Δαβίδ. «Μακάριος είναι εκείνος που μεριμνά για τον φτωχό και τον πένητα· σε ημέρα συμφοράς θα τον διασώσει ο Κύριος. Ο Κύριος θα τον διαφυλάξει και θα τον διατηρήσει στη ζωή και θα τον καταστήσει μακάριο επί της γης, και δεν θα τον παραδώσει στα χέρια των εχθρών του. Ο Κύριος θα τον βοηθήσει στο κρεβάτι του πόνου του και όλη την κλίνη της ασθένειάς του θα την μετατρέψει σε θεραπεία».

Ερώτηση: Και ποιος είναι, λέει, αυτός ο φτωχός, που όποιος τον κατανοήσει αξιώνεται και μακαρισμού και τόσο μεγάλων αγαθών υποσχέσεων; Απόκριση: Με την ευρύτερη έννοια, είναι καλό να ευεργετεί κανείς κάθε φτωχό και πένητα. Εδώ όμως κατεξοχήν φτωχό και πένητα ονόμασε εκείνον που πλούτιζε με τη θεότητα, αλλά πτώχευσε μέχρι να πάρει σάρκα δούλου. Αυτόν, επειδή δεν τον κατανόησαν οι εχθροί του, τον καταδίκασαν σε ατιμωτικό θάνατο. Όσοι όμως τον κατανόησαν και πίστεψαν σε αυτόν, αξιώθηκαν τους προαναφερθέντες μακαρισμούς, και μέχρι σήμερα λέει ο καθένας μας προς αυτόν: «Εγώ είπα: Κύριε, ελέησέ με και γιάτρεψε την ψυχή μου, διότι αμάρτησα απέναντί σου». Και ο Κύριος, σαν να απαντά, λέει: «Οι εχθροί μου μίλησαν κακά για εμένα: πότε θα πεθάνει και θα χαθεί το όνομά του;» Διότι νόμιζαν ότι, αν τον θανατώσουν, θα εξαφανιστεί το όνομά του. «Και έμπαινε για να δει· μάταια μιλούσε», δηλαδή, ένας από τους μαθητές που πήγαινε προς τους Ιουδαίους, «μάταια μιλούσε» την ανομία που «η καρδιά του μάζεψε μέσα της, έβγαινε έξω και τα ίδια έλεγε»: «Τι θέλετε να μου δώσετε, και εγώ θα σας τον παραδώσω;» Γι' αυτό και «ψιθύριζαν εναντίον μου όλοι οι εχθροί μου, εναντίον μου σκέφτονταν κακά για εμένα, και λόγο παράνομο» θανάτωσης «κατέθεσαν εναντίον μου», αλλά «μήπως αυτός που κοιμάται δεν θα σηκωθεί ξανά;»