Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 41:7

Γι' αυτό θα σε θυμηθώ από τη γη του Ιορδάνη και του Ερμωνιείμ, από το μικρό όρος. Επειδή ταράχθηκε, λέει, η ψυχή μου, φέρνοντας στον νου μου τα δικά σου θαυμάσια, τόσο αυτά που μας έδειξες στην περιοχή του Ιορδάνη, όσο και εκείνα στο όρος Αερμών, θα παρηγορήσω τον εαυτό μου. Ή διαφορετικά: Αφού βρεθώ, λέει, στον Ιορδάνη, δηλαδή αφού αξιωθώ το άγιο βάπτισμα, τότε θα σε θυμηθώ μέσω του λόγου της ομολογίας. Θα θυμηθώ, όμως, και το Ερμωνιείμ.

Πολύ σωστά λοιπόν ομολογεί ως Θεό τον Εμμανουήλ ο λαός που τον σταύρωσε, αν και κάποτε τον καταδίωκε και έλεγε: «Γιατί εσύ, ενώ είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό;» Αλλά επειδή πλέον έχει γνωρίσει την επιφάνειά του και έχει προσφέρει την ομολογία, τον ονομάζει δικό του Θεό, και αναλαμβάνει μαζί με εμάς το καλό όνομα, το να είναι και να ονομάζεται Χριστιανός. <Μέσα μου η ψυχή μου ταράχτηκε· γι' αυτό θα σε θυμηθώ από τη γη του Ιορδάνη και του Ερμωνιείμ, από το μικρό όρος.> (A f. 229 b) Επειδή ταράχτηκε, λέει, η ψυχή μου, υπενθυμίζοντας στον εαυτό μου τα δικά σου θαυμάσια, αυτά που μας έδειξες στον Ιορδάνη και αυτά στο γειτονικό του όρος το Αερμών, θα παρηγορήσω τον εαυτό μου. Με υψηλό πνευματικό νόημα όμως λέει τα εξής: Όταν βρεθώ στον Ιορδάνη, δηλαδή όταν αξιωθώ του αγίου βαπτίσματος, τότε θα σε θυμηθώ δια του λόγου της ομολογίας· θα θυμηθώ επίσης και το Ερμωνιείμ, το οποίο ερμηνεύεται «οδός λύχνου», καθώς το άγιο βάπτισμα ανοίγει την οδό του φωτισμού. Μου φαίνεται δε ότι η έννοια των όσων ειπώθηκαν έχει αυτό το νόημα, σύμφωνα με το γράμμα του κειμένου. Μετά την τελευτή του Μωυσή, καθώς ο Ιησούς [του Ναυή] εισήγαγε τον λαό στη γη της επαγγελίας, όταν οι ιερείς μπήκαν στον Ιορδάνη φέροντας την κιβωτό στους ώμους, ο Ιορδάνης, όπως λέει η Γραφή, είχε γεμίσει σε όλη του την κοίτη. Και τα ύδατα που κατέβαιναν από πάνω στάθηκαν ως ένας συμπαγής όγκος· το δε τμήμα που κατέβαινε, κατήλθε στη θάλασσα των αλών.

Αυτά, λοιπόν, είναι τα όσα ειπώθηκαν σχετικά με εκείνα που μου επιφυλάσσονται ως ελπίδα. Στο μεταξύ δε, προς το παρόν, παρότι πολλά με ταράζουν, εγώ ο ίδιος δεν ταραζόμουν σε τέτοιο βαθμό, ώστε να καταπέσω και να γίνω φανερός σε όσους με ταράζουν· αλλά, όπως ακριβώς και παραπάνω, εξέχυσα επάνω μου την ψυχή μου, έτσι και εδώ η ψυχή μου ταράχθηκε μέσα μου.

Κατά δε τον Σύμμαχο, λέει, «Μέσα μου η ψυχή μου λιώνει, όταν σε αναπολώ από τη γη του Ιορδάνη και από το Ερμωνιείμ, ένα πολύ μικρό όρος». «Άβυσσος συναντά την άβυσσο από τον ήχο των κρουνών σου». Μου φαίνεται δε ότι το νόημα των λεγομένων έχει την εξής έννοια: Μετά την τελευτή του Μωυσή, όταν ο Ιησούς [του Ναυή] εισήγαγε τον λαό στη γη της επαγγελίας, καθώς οι ιερείς μπήκαν στον Ιορδάνη φέροντας την κιβωτό στους ώμους τους. Ο δε Ιορδάνης, όπως λέει η Γραφή, ξεχείλιζε καλύπτοντας εντελώς την κοίτη του, όπως κατά τις ημέρες του θερισμού των σιτηρών. Και τα ύδατα που κατέβαιναν από ψηλά στάθηκαν σαν ένας συμπαγής όγκος. Τα δε ύδατα που βρίσκονταν στο κατώτερο τμήμα κατέβηκαν στη Θάλασσα των Αλών (Νεκρά Θάλασσα). Και όλοι οι υιοί του Ισραήλ διέβησαν μέσα από ξηρά εν μέσω του Ιορδάνη, καθώς το μεν ρεύμα που κατευθυνόταν προς τα κάτω προχώρησε προς την αλμυρή θάλασσα, το δε ρεύμα που κατέβαινε από ψηλά αναστελλόταν παραδόξως με τη δύναμη του Θεού και οπισθοχωρούσε. Και έτσι τα ρεύματα του Ιορδάνη που ξεχύνονταν από τις πηγές ψηλά, επειδή δεν είχαν διέξοδο, ανυψώνονταν και σχημάτισαν έναν σωρό, καθώς τα ύδατα υψώνονταν το ένα πάνω στο άλλο, λόγω του αποκλεισμού της διεξόδου τους. Τότε, λοιπόν, άβυσσος συναντούσε την άβυσσο, καθώς τα ύδατα αναστέλλονταν και κορυφώνονταν. Αναπολώντας, λοιπόν, στη μνήμη τη χάρη της θείας επισκοπής που εκδηλώθηκε τότε στον λαό, είναι φυσικό να λιώνει στο παρόν η ψυχή μου, εφόσον καμία τέτοια πρόνοια του Θεού δεν εκδηλώνεται και στην εποχή μας.

Διότι εκείνοι μεν διέσχισαν θαυματουργικά τον Ιορδάνη και το όρος που βρίσκεται κοντά σε αυτόν, που ονομάζεται Ερμωνιείμ, το οποίο τυγχάνει να είναι πολύ μικρό· σε εμένα όμως, που τα λέω αυτά, κανένα τέτοιο πράγμα δεν έχει συμβεί· αλλά, «Όλοι οι μετεωρισμοί σου και τα κύματά σου πέρασαν από πάνω μου»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Όλες οι καταιγίδες σου και τα κύματά σου πέρασαν από πάνω μου». Εύλογα, λοιπόν, ταράχθηκε μέσα μου η ψυχή μου· ή, «Μέσα μου η ψυχή μου λιώνει, όταν σε θυμάμαι από τη γη του Ιορδάνη», σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «και από το Ερμωνιείμ, το πολύ μικρό όρος». Διότι σε αυτούς τους τόπους, κάποτε, άβυσσος συναντούσε την άβυσσο από τον ήχο των κρουνών σου, καθώς τα ύδατα αναστέλλονταν ώστε να μην παρεμποδίσουν εκείνους που περνούσαν τον Ιορδάνη. Αλλά τότε, βέβαια, αυτά συνέβαιναν χάρη στην πρόνοια που επέβλεπε τους ανθρώπους της εποχής εκείνης· τώρα όμως όλες οι καταιγίδες σου και τα κύματά σου πέρασαν από πάνω μου, κατακλύζοντάς με και καταποντίζοντάς με, χωρίς κανείς να τα αναστέλλει. Αυτά τα λέει εύλογα ο χορός των υιών του Κορέ, οι οποίοι προφητικά θρηνούν για την οριστική αποβολή του ιουδαϊκού έθνους, τα πάθη του οποίου αναλάμβαναν στον εαυτό τους.

Εννοεί το σώμα του Αδάμ, το οποίο αφού προσέλαβε (ο Κύριος) έσωσε τον άνθρωπο. Εν φωνή: Διότι, όταν ο Κύριος ήλθε στη γη, γέμισε τα πάντα με αγαλλίαση, καθώς η ανθρωπότητα εξομολογούνταν στον Θεό, ώστε η σωτηρία που συντελέστηκε να αντηχήσει σε όλη την κτίση, ενώ οι πιστοί εόρταζαν για τα μυστήρια. Ίνα τι περίλυπος: Διότι ο Πέτρος, όταν περιέπεσε στην άρνηση, έγινε περίλυπος έως θανάτου, γι' αυτό και έκλαψε πικρά, ταρασσόμενος στη διάνοια και διακατεχόμενος από θλίψη. Έλπισον: Διότι είχε ελπίδα σωτηρίας, επειδή γνώριζε ότι δεν αρνήθηκε από καρδιάς, αλλά από φόβο, γι' αυτό έλεγε στον εαυτό του: έλπισε στον Θεό, διότι θα τον δοξολογήσω. Σωτήριον: Διότι έβλεπε κατά πρόσωπο τη μελλοντική σωτηρία και ότι γι' αυτόν τον λόγο ήλθε, για να καλέσει τους αμαρτωλούς σε μετάνοια. Προς εμαυτόν: Διότι ο Πέτρος είχε θόρυβο και τρόμο στην ψυχή του, μήπως τελικά απορριφθεί. Υπαινίσσεται δε και την ώρα του πάθους, κατά την οποία έλεγε ο Κύριος: περίλυπη είναι η ψυχή μου έως θανάτου. Δι' αυτό θα σε θυμηθώ: Από τη γη του Ιορδάνη, διότι σε αυτόν κατέβηκε ο Κύριος.

Το Ερμωνιείμ ερμηνεύεται ανάθημα (αφιέρωμα). Στον Ιορδάνη, λοιπόν, υπέδειξε το λουτρό της αφθαρσίας. Μέσω δε του όρους αφιέρωσε στον εαυτό του τον άνθρωπο. Αινιγματωδώς, λοιπόν, ο προφήτης φανέρωσε και τα δύο. «Άβυσσος»: Άβυσσος είναι ο Υιός ως ακατάληπτος· άβυσσος είναι ο Πατέρας ως ανεξιχνίαστος· επικαλέστηκε δε ο Υιός στον σταυρό τον Πατέρα, όταν έκραξε «Ελωί, Ελωί» εις επήκοον των ουρανίων δυνάμεων, οι οποίες είναι οι καταρράκτες. «Πάντες»: Οι πειρασμοί και τα ανθρώπινα πάθη, όσα επιτέθηκαν στον Χριστό για χάρη του ανθρώπου. «Ημέρας εντελείται»: Διότι όλη την ημέρα πάνω στον σταυρό κατεργαζόταν την σωτηρία του ανθρώπου (του κόσμου). «Και νυκτός δηλώσει»: Διότι τη νύχτα έγινε η ανάσταση· επειδή συνέβη όταν ήταν βαθύς όρθρος. Και ψάλλεται από τους πιστούς εις τον αιώνα. «Παρ’ εμοί προσευχή»: Διότι όλοι περνούν εκείνη τη νύχτα με ύμνους και προσευχές. «Ερώ τω Θεώ»: Διότι ως άνθρωπος προσεύχεται εκ προσώπου του Αδάμ, για να βεβαιώσει την σάρκα. «Ίνα τι σκυθρωπάζων»: Διότι, όταν έπασχε ο Χριστός, όλοι οι του Χριστού βρίσκονταν σε θλίψη (σκυθρωποί). «Εν τω καταθλάσθαι»: Ενώ τρυπιούνταν (συντρίβονταν) από τα καρφιά τα οστά των χεριών και των ποδιών μου πάνω στον σταυρό, οι Ιουδαίοι ονείδιζαν τον Σωτήρα. «Εν τω λέγειν»: Διότι έλεγαν: Αν είναι Υιός του Θεού, ας κατεβεί από τον σταυρό· ας τον σώσει, εφόσον τον θέλει.

Ο Χριστός και λαμβάνει και δίνει. Ήλθε στον κόσμο και ανέλαβε το δικό μας σώμα, παρέχοντάς μας τη δική Του δύναμη. Μέσω των αποστόλων αντιπαραθέτει στον ποταμό δώδεκα λίθους, ως ενέχυρο σωτηρίας και αρραβώνα των μελλοντικών αγαθών. Διότι εκείνος που δίνει σε κάποιον κάτι για έναν σκοπό, του παρέχει εγγύηση για το μέλλον. Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο αυτό το όνομα να τηρηθεί και πάλι γι' αυτόν, όταν επρόκειτο να βαπτιστεί από τον Ιωάννη, προλαμβάνοντας εναπόθεσε τα ενέχυρα της επιφανείας και έστησε τους λίθους: εκείνους μεν που έλαβε από εκεί, δηλαδή τους πατριάρχες, τους οποίους ανέστησε τότε· ενώ εκείνους που αντιπαρέθεσε, δηλαδή τους αποστόλους, τους έδωσε σε αντικατάσταση εκείνων. Διότι «αντί των πατέρων σου γεννήθηκαν σε εσένα υιοί». Έτσι διέβη τον Ιορδάνη, και γίνεται ο Ιορδάνης για τον Ιησού του Ναυή η αρχή της κατακτήσεως της γης. Έως ότου πέρασε τον Ιορδάνη, δεν κληρονόμησε την υποσχεμένη γη· έως ότου ο Χριστός πέρασε τον Ιορδάνη, δεν άρχισε να κηρύσσει τη βασιλεία. Αρχή της κατακτήσεως της γης είναι ο Ιορδάνης, αρχή της κατακτήσεως της βασιλείας των ουρανών είναι ο Ιορδάνης. Γι' αυτό ο προφήτης λέει: «Θα σε μνημονεύσω, Κύριε, από τη γη του Ιορδάνη». Διότι η μνήμη είναι ανεξάλειπτη. Ο μεν Ιησούς, διαβαίνοντας κατ' αυτόν τον τρόπο, έσχισε τον Ιορδάνη, δείχνοντάς του την κιβωτό· ο δε Ηλίας τον έσχισε με τη μηλωτή, με ένα νεκρό δέρμα, και τα ζωντανά ύδατα υπάκουσαν στη νέκρωση της μηλωτής.

Πάλι το λέω: μέσα από την αιχμαλωσία έγιναν καλύτεροι. Έκτοτε, αυτοί που προηγουμένως δυσανασχετούσαν, και αφενός εγκατέλειπαν τον ναό και την ακρόαση των θείων λογίων, αφετέρου παραδίδονταν σε όρη, σε φαράγγια και σε λόφους, επιδεικνύοντας πολλή ασέβεια, τώρα στήριξαν την επιθυμία τους σε εκείνη τη λατρεία, και αναθερμαίνονται με την ίδια της την υπόσχεση, και ανορθώνονται, και στέκονται σταθεροί, και αγάλλονται στη διάνοιά τους. Διότι, επειδή βρέθηκαν σε κατάσταση πείνας και δίψας, όχι πείνας για άρτο ούτε δίψας για νερό, αλλά δίψας για να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου, έχοντας παιδευτεί με αυτή την τιμωρία, αναζητούν με μεγαλύτερη επιθυμία εκείνα από τα οποία προηγουμένως είχαν εκπέσει. Έτσι, αγκάλιαζαν ακόμη και αυτό το ίδιο το έδαφος, λέγοντας: «Ευαρεστήθηκαν οι δούλοι σου στους λίθους της, και το χώμα της θα σπλαχνιστούν»· και πάλι: «Πότε θα έρθω και θα εμφανιστώ στο πρόσωπο του Θεού;»· και πάλι: «Θα σε θυμηθώ από τη γη του Ιορδάνη και του Ερμών, από το μικρό όρος»· και πάλι: «Αυτά θυμήθηκα, και ξεχείλισε μέσα μου η ψυχή μου». Τι θυμήθηκες, πες μου; «Ότι θα διαβώ μέσα από τόπο θαυμαστής σκηνής έως τον οίκο του Θεού». Δηλαδή ότι: Συμμετείχα στις χορείες, στις πανηγύρεις, σε εκείνη τη λατρεία. «Στέκονταν τα πόδια μας στις αυλές σου, Ιερουσαλήμ». Κάποιος άλλος λέει: «Ευφράνθηκα όταν μου είπαν: Ήρθαμε στον οίκο του Κυρίου. Στάθηκαν τα πόδια μας στις αυλές σου, Ιερουσαλήμ». Είδες το μέγεθος της αγαλλιάσεως;

Όταν ο μέγας Δαβίδ, κατευθύνοντας τον νου του, σαν μέσα από κάποια κλείθρα των ορατών, αποκλειστικά μέσω της πίστης εν Πνεύματι προς τα νοητά, δέχθηκε από τη θεία σοφία κάποια αντανάκλαση των προσιτών στους ανθρώπους μυστηρίων, τότε, όπως νομίζω, λέει: «άβυσσος άβυσσον επικαλείται εις φωνήν των καταρρακτών σου». Με τα λόγια αυτά ίσως υποδεικνύει ότι κάθε θεωρητικός νους, ο οποίος μοιάζει με άβυσσο εξαιτίας του ότι είναι εκ φύσεως αόρατος, καθώς και λόγω του βάθους και του πλήθους των νοημάτων του, όταν διαβεί όλη τη διάταξη των ορατών και βρεθεί στον χώρο των νοητών, και, αφού ξεπεράσει πάλι την ευπρέπεια αυτών μέσω της πίστης με τη σφοδρότητα της κίνησής του, σταθεί στον εαυτό του, εντελώς σταθεροποιημένος και ακίνητος επειδή έχει διαβεί τα πάντα, τότε επικαλείται ορθώς τη θεία σοφία —η οποία είναι πραγματικά και αληθινά αδιάβατη άβυσσος όσον αφορά τη γνώση— για να του δώσει τη φωνή των θείων καταρρακτών, αλλά όχι τους ίδιους τους καταρράκτες. Αυτό σημαίνει να ζητά να δεχθεί κάποια γνωστική αντανάκλαση της πίστης σχετικά με τους τρόπους και τους λόγους της θείας πρόνοιας για το σύμπαν, μέσω της οποίας θα μπορέσει να θυμηθεί τον Θεό «εκ γης Ιορδάνου και Ερμωνιείμ», όπου τελέστηκε μέσω της σάρκας το μέγα και φρικτό μυστήριο της θείας συγκατάβασης του Θεού Λόγου προς τους ανθρώπους, και όπου δωρήθηκε στους ανθρώπους η αλήθεια της ευσέβειας προς τον Θεό. Αυτό ακριβώς το μυστήριο, επειδή υπερέβη κάθε τάξη και δύναμη της φύσης, από τον μεν θείο Παύλο, τον μέγα απόστολο και μύστη και μυσταγωγό της κρυφιογνώστου θείας σοφίας, ονομάστηκε «μωρία Θεού και ασθένεια», εξαιτίας, νομίζω, της υπερβάλλουσας σοφίας και δύναμης, από τον δε θεόφρονα μέγα Γρηγόριο ονομάστηκε «παίγνιο», εξαιτίας της υπερβάλλουσας φρονήσεως.

Σχετικά δε με το προκείμενο πάθος: «Γιατί είσαι περίλυπη, ψυχή μου, και γιατί με συνταράζεις; Έλπισε στον Θεό και θα τον δοξολογήσω», δηλαδή, θα τον ευχαριστήσω λέγοντας: «Είναι η σωτηρία του προσώπου μου και ο Θεός μου. Μέσα μου η ψυχή μου ταράχτηκε». «Έγινα περίλυπος έως θανάτου· και αν είναι δυνατόν, Πατέρα, ας παρέλθει αυτό το ποτήρι». «Γι' αυτό θα σε θυμηθώ από τη γη του Ιορδάνη και του Ερμών, από το μικρό όρος», όταν και εγώ καθώς θα βαπτίζομαι θα με μαρτυρήσεις ως «Υιό σου αγαπητό». «Η άβυσσος επικαλείται την άβυσσο», ο Υιός τον Πατέρα, «στη φωνή των καταρρακτών σου», δηλαδή, να ακουστεί φωνή από τα απόκρυφά σου, που να με επιμαρτυρεί ως Υιό σου, και αυτό σημαίνει το «θα σε θυμηθώ από τη γη του Ιορδάνη και του Ερμών» και τα εξής. «Όλοι οι μετεωρισμοί σου και τα κύματά σου», δηλαδή, ολοκληρωτικά οι οφθαλμοί σου και τα θελήματά σου, «πέρασαν πάνω από εμένα». Και εσύ μεν «την ημέρα θα παραγγείλεις το έλεός σου σε εμένα· ενώ τη νύχτα η ωδή μου» λέει προς εσένα: «Ενώ είσαι ο υπερασπιστής μου, γιατί με ξέχασες; Και γιατί πορεύομαι σκυθρωπός, καθώς με καταθλίβει ο εχθρός μου» λαός; «Όταν συντρίβονταν τα οστά μου, με ονείδιζαν οι εχθροί μου», αν και στην πράξη δεν συνέτριψαν τα οστά μου επειδή με είδαν ότι είχα ήδη πεθάνει· τα συνέτριψαν όμως ως προς την προαίρεση, και ονειδίζοντας έλεγαν: «Αν είσαι Υιός του Θεού, κατέβα από τον σταυρό και θα σε πιστέψουμε». «