Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 41:8

Το Ερμωνιείμ, εξάλλου, ερμηνεύεται οδός λύχνου, καθώς το άγιο βάπτισμα τους ανοίγει την οδό του φωτισμού. «Άβυσσος άβυσσον επικαλείται εις φωνήν των καταρρακτών σου». Υπενθυμίζουν πάλι στους εαυτούς τους άλλα θαυμαστά γεγονότα. Διότι, όταν οι αλλόφυλοι εκστράτευσαν εναντίον τους, αφού προσφέρθηκε θυσία υπέρ αυτών από τον Σαμουήλ, έπεσε εναντίον των πολεμίων τόσο μεγάλη χάλαζα, ώστε σχεδόν όλοι οι εχθροί να πέσουν νεκροί, χωρίς να τους πολεμά κανένας άνθρωπος. Άβυσσο, λοιπόν, που τρέχει πάνω σε άβυσσο, ονομάζει την ορμή της χαλάζης. Το δε «επικαλείται» χρησιμοποιείται αντί του «εγκαλείται».

Ως φωνές των καταρρακτών θα μπορούσαν να νοηθούν οι ορμητικές πτώσεις του χαλαζιού. Αλλού πάλι, καταρράκτες είναι οι προφήτες του Θεού. «Όλοι οι μετεωρισμοί σου και τα κύματά σου πέρασαν από πάνω μου». Πάλι υπενθυμίζει στον εαυτό του ένα άλλο θαύμα. Διότι πέρασαν μέσα από τη θάλασσα, προσπαθώντας να ξεφύγουν από τη μοχθηρία του Φαραώ. Και φαίνονταν μεν οι μετεωρισμοί των κυμάτων, δηλαδή οι ανυψώσεις τους, να ορμούν εναντίον τους· αλλά δεν τους έβλαψαν καθόλου, διότι τα ύδατα στερεώθηκαν σαν τείχος. [«Άβυσσος άβυσσον επικαλείται». Άβυσσος είναι ο Πατέρας, άβυσσος είναι ο Υιός. Η άβυσσος των αμαρτιών επικαλείται την άβυσσο της ευσπλαχνίας του Θεού, για να συντρίψει την αμαρτία, τους αιτίους της και τη φθορά· με την έννοια ότι: «Έχεις τη συνήθεια να δείχνεις συγκατάβαση στους αμαρτωλούς που σε παρακαλούν. Γιατί, λοιπόν, μας παραβλέπεις ενώ προσπίπτουμε σε εσένα;»] «Την ημέρα θα παραγγείλει ο Κύριος το έλεός του, και τη νύχτα η ωδή του». Πάλι θυμάται ένα άλλο θαύμα.

Και όλοι οι υιοί του Ισραήλ διέβησαν μέσα από την ξηρά στο μέσο του Ιορδάνη, καθώς το ρεύμα που κατευθυνόταν προς τα κάτω προχωρούσε προς την αλμυρή θάλασσα, ενώ το ρεύμα που κατέβαινε από πάνω, παραδόξως με τη δύναμη του Θεού ανακοπτόταν και υποχωρούσε προς τα πίσω· και έτσι, τα ρεύματα του Ιορδάνη που ξεχύνονταν από τις πηγές ψηλά, μη έχοντας διέξοδο, υψώνονταν και γίνονταν ένας σωρός, καθώς τα νερά ανυψώνονταν συσσωρευόμενα, επειδή τους είχε αποκλειστεί η διέξοδος. Αναπολώντας λοιπόν, λέει, στη μνήμη τη χάρη της θείας επιστασίας που είχε γίνει τότε στον λαό, εύλογα στο παρόν η ψυχή μου κατατήκεται από τη θλίψη, εφόσον καμία τέτοια πρόνοια του Θεού δεν έχει επιδειχθεί και σε εμάς. Διότι εκείνοι μεν διέσχισαν παραδόξως τον Ιορδάνη και το παρακείμενο όρος Αερμών· ενώ για εμένα που λέω αυτά, τίποτα τέτοιο δεν έχει συμβεί. Αυτά είναι τα λόγια των αιχμαλώτων. <Άβυσσος άβυσσον επικαλείται εις φωνήν των καταρρακτών σου.> (E f. 79 b, L f. 114) Η λέξη άβυσσος δηλώνει το άπειρο του πλήθους· αντί να πει: Συγκαλούν σε συμμαχία ο ένας τον άλλον για την εναντίον μας επιδρομή, επειδή η παραχώρηση της δικής τους επιδρομής αποτελεί διάβαση· διότι εύλογα ονόμασε καταρράκτες την παραχώρηση του Θεού σε σχέση με τις αβύσσους. (

A f. 250, I f. 225 b, L f. 114) Δεν μνημονεύουν μόνο το θαύμα που έγινε στον Ιορδάνη για τη σωτηρία των Ισραηλιτών, αλλά κάνουν επίσης κατάλογο και άλλων θαυμάτων, παραθέτοντας στη συνέχεια όσα συνέβησαν κατά καιρούς. Διότι κάποτε οι αλλόφυλοι εκστράτευσαν εναντίον των Ισραηλιτών στη Μασσηφάτ· έτσι είναι γραμμένο στα βιβλία των Βασιλειών. Όταν λοιπόν παρατάχθηκαν για μάχη, εξοπλισμένοι σύμφωνα με τους κανόνες του πολέμου, οι Ισραηλίτες, φοβούμενοι την επίθεση, πλησίασαν τον θεσπέσιο Σαμουήλ και τον ικέτευαν να κάνει προσευχές υπέρ αυτών. Εκείνος θυσίασε ένα αρνί που θήλαζε ακόμη και έχυσε νερό στη γη, ως τύπο του μυστηρίου του Χριστού. Και όταν προσφέρθηκε τέτοια θυσία υπέρ αυτών, έπεσε πάνω στους εχθρούς τόσο μεγάλη χαλαζοθύελλα, ώστε έπεσαν σχεδόν όλοι χωρίς να τους πολεμήσει κανένας άνθρωπος. Φαίνεται λοιπόν ότι ονομάζει την ασυγκράτητη ορμή του χαλαζιού «άβυσσο που τρέχει πάνω σε άβυσσο»· διότι χρησιμοποιεί τη λέξη «επικαλείται» αντί του «εκκαλείται» [σε άλλο κώδικα: ανακαλείται]. Διότι η πτώση της ήταν αλλεπάλληλη, και ήταν σαν να προκαλούσε η πρώτη τη δεύτερη.

Ως φωνές καταρρακτών θα μπορούσαν να νοηθούν οι πτώσεις του χαλαζιού. <Όλοι οι μετεωρισμοί σου και τα κύματά σου πέρασαν από πάνω μου.> (A f. 230 b, I f. 215 b, L f. 114) Έπειτα, αμέσως μνημονεύουν ένα άλλο θαύμα· διότι πέρασαν μέσα από την Ερυθρά Θάλασσα, αποφεύγοντας τη μοχθηρία του Φαραώ· και ενώ φαινόταν ότι οι μετεωρισμοί των κυμάτων, δηλαδή οι ανυψώσεις, στρέφονταν εναντίον τους, εντούτοις δεν τους έβλαπταν καθόλου· αυτό, νομίζω, σημαίνει το: «Όλοι οι μετεωρισμοί σου και τα κύματά σου πέρασαν από πάνω μου»· διότι τα ύδατα πήχθηκαν σαν τείχος, και η διάβαση διατηρήθηκε ξηρή. <Την ημέρα θα εντείλει ο Κύριος το έλεός του, και τη νύχτα θα είναι η ωδή προς αυτόν [ή αυτού].> (A f. 251, K f. 84 b. Κυρίλλου και Θεοδωρήτου.) Και βέβαια, κατά τη διάρκεια της ημέρας ο Θεός, δηλαδή φανερά και τρόπον τινά μέσα στο φως, υπόσχεται το έλεος μέσω της φωνής των αγίων· το φανερώνει δε, δηλαδή το καθιστά εμφανές, και το φέρνει εις πέρας μέσα στη νύχτα, δηλαδή με τρόπο αφανή. Ίσως όμως να θέλει να υποδηλώσει και την ταχύτητα της βοήθειας του Θεού. Διότι, όπως ακριβώς, επειδή το θέλησες, έφερες εναντίον μου κύματα εχθρών, έτσι, όταν θελήσεις να με απαλλάξεις, θα μου παράσχεις την επικουρία οξύτατα, ώστε άμα τη προσταγή σου τίποτα να μην με εμποδίσει να σε ευχαριστήσω, και να μην υπάρξει κανένα ενδιάμεσο μεταξύ του προστάγματός σου και της απελευθέρωσης [στον κώδικα: απόλαυσης]. (

Κατά δε τον Σύμμαχο, λέει, «Μέσα μου η ψυχή μου λιώνει, όταν σε αναπολώ από τη γη του Ιορδάνη και από το Ερμωνιείμ, ένα πολύ μικρό όρος». «Άβυσσος συναντά την άβυσσο από τον ήχο των κρουνών σου». Μου φαίνεται δε ότι το νόημα των λεγομένων έχει την εξής έννοια: Μετά την τελευτή του Μωυσή, όταν ο Ιησούς [του Ναυή] εισήγαγε τον λαό στη γη της επαγγελίας, καθώς οι ιερείς μπήκαν στον Ιορδάνη φέροντας την κιβωτό στους ώμους τους. Ο δε Ιορδάνης, όπως λέει η Γραφή, ξεχείλιζε καλύπτοντας εντελώς την κοίτη του, όπως κατά τις ημέρες του θερισμού των σιτηρών. Και τα ύδατα που κατέβαιναν από ψηλά στάθηκαν σαν ένας συμπαγής όγκος. Τα δε ύδατα που βρίσκονταν στο κατώτερο τμήμα κατέβηκαν στη Θάλασσα των Αλών (Νεκρά Θάλασσα). Και όλοι οι υιοί του Ισραήλ διέβησαν μέσα από ξηρά εν μέσω του Ιορδάνη, καθώς το μεν ρεύμα που κατευθυνόταν προς τα κάτω προχώρησε προς την αλμυρή θάλασσα, το δε ρεύμα που κατέβαινε από ψηλά αναστελλόταν παραδόξως με τη δύναμη του Θεού και οπισθοχωρούσε. Και έτσι τα ρεύματα του Ιορδάνη που ξεχύνονταν από τις πηγές ψηλά, επειδή δεν είχαν διέξοδο, ανυψώνονταν και σχημάτισαν έναν σωρό, καθώς τα ύδατα υψώνονταν το ένα πάνω στο άλλο, λόγω του αποκλεισμού της διεξόδου τους. Τότε, λοιπόν, άβυσσος συναντούσε την άβυσσο, καθώς τα ύδατα αναστέλλονταν και κορυφώνονταν. Αναπολώντας, λοιπόν, στη μνήμη τη χάρη της θείας επισκοπής που εκδηλώθηκε τότε στον λαό, είναι φυσικό να λιώνει στο παρόν η ψυχή μου, εφόσον καμία τέτοια πρόνοια του Θεού δεν εκδηλώνεται και στην εποχή μας.

Διότι εκείνοι μεν διέσχισαν θαυματουργικά τον Ιορδάνη και το όρος που βρίσκεται κοντά σε αυτόν, που ονομάζεται Ερμωνιείμ, το οποίο τυγχάνει να είναι πολύ μικρό· σε εμένα όμως, που τα λέω αυτά, κανένα τέτοιο πράγμα δεν έχει συμβεί· αλλά, «Όλοι οι μετεωρισμοί σου και τα κύματά σου πέρασαν από πάνω μου»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Όλες οι καταιγίδες σου και τα κύματά σου πέρασαν από πάνω μου». Εύλογα, λοιπόν, ταράχθηκε μέσα μου η ψυχή μου· ή, «Μέσα μου η ψυχή μου λιώνει, όταν σε θυμάμαι από τη γη του Ιορδάνη», σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «και από το Ερμωνιείμ, το πολύ μικρό όρος». Διότι σε αυτούς τους τόπους, κάποτε, άβυσσος συναντούσε την άβυσσο από τον ήχο των κρουνών σου, καθώς τα ύδατα αναστέλλονταν ώστε να μην παρεμποδίσουν εκείνους που περνούσαν τον Ιορδάνη. Αλλά τότε, βέβαια, αυτά συνέβαιναν χάρη στην πρόνοια που επέβλεπε τους ανθρώπους της εποχής εκείνης· τώρα όμως όλες οι καταιγίδες σου και τα κύματά σου πέρασαν από πάνω μου, κατακλύζοντάς με και καταποντίζοντάς με, χωρίς κανείς να τα αναστέλλει. Αυτά τα λέει εύλογα ο χορός των υιών του Κορέ, οι οποίοι προφητικά θρηνούν για την οριστική αποβολή του ιουδαϊκού έθνους, τα πάθη του οποίου αναλάμβαναν στον εαυτό τους.

Την ημέρα θα στείλει ο Κύριος το έλεός του, και τη νύχτα την ωδή του. Αν και όλες, λέει, οι καταιγίδες σου και τα κύματά σου πέρασαν από πάνω μου, εντούτοις γνωρίζω καλά και είμαι απολύτως πεπεισμένος ότι δεν υπάρχει καιρός κατά τον οποίο να μην ελεείς· διότι είσαι Θεός ελεήμων, ναι, και οικτίρμων και μακρόθυμος. Γι' αυτό, ανακουφίζοντας τον εαυτό μου με αγαθές ελπίδες και γνωρίζοντας ότι καθημερινά ο Θεός δίνει την εντολή για το έλεός του, περνώ τις νύχτες μου αφιερωμένος στην ωδή του. Διότι κατά τη διάρκεια της ημέρας, βλέποντας τις πράξεις των ανθρώπων και τις συμφορές που μας περικυκλώνουν, καθώς και τους κλυδωνισμούς και τα κύματά σου, θρηνώ μέσα μου· όταν όμως κατά τη νύχτα απαλλαγώ από όσα με θορυβούν την ημέρα, αναλογίζομαι τα ελέη του Κυρίου· και φέρνοντας στον νου μου πώς καθημερινά δίνει την εντολή για το έλεός του, του αναπέμπω άσματα και ωδές, έχοντας την ησυχία της νύχτας. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έχει λεχθεί: «Και τη νύχτα η ωδή του θα είναι μαζί μου»· και σύμφωνα με τη μετάφραση του Ακύλα: «Και μέσα στη νύχτα το άσμα του μαζί μου». Και όχι μόνο αυτό, αλλά και προσευχή προς τον Θεό της ζωής μου. Διότι, από τη μία, ψάλλω ευχαριστήριο ύμνο, έχοντας διδαχθεί να ευχαριστώ για τα πάντα, ανακτώντας τις δυνάμεις μου με τις χρηστές ελπίδες για το μέλλον. Από την άλλη, εξαιτίας των λυπηρών καταστάσεων που με συνθλίβουν στο παρόν, αναπέμπω προσευχή στον Θεό της ζωής μου· επειδή γνωρίζω ότι αυτόν έχω ως αίτιο της ζωής μου.

Προσευχόμενος δε σε Αυτόν λέγω: «Αντιλήπτορά μου»· ή, σύμφωνα με τον Ακύλα και τον Σύμμαχο, «πέτρα μου, πάνω στην οποία στεκόμενος δεν θα κλονιστώ· γιατί με ξέχασες;» Διότι εγώ βέβαια δεν σε έχω ξεχάσει, αλλά γνωρίζω τα ελέη σου και τους οικτιρμούς σου· γνωρίζω δε και τις ελπίδες που επιφυλάσσονται για μένα· γι' αυτό και την ωδή σου αδιαλείπτως την φυλάσσω μέσα μου· εσύ όμως με ξέχασες· γιατί; Θέλω να μάθω την αιτία για την οποία όλοι οι μετεωρισμοί σου και τα κύματά σου, δηλαδή οι πειρασμοί και τόσες πολλές περιστάσεις, πέρασαν από πάνω μου, με τη δική σου παραχώρηση. Διότι πρέπει να είναι μεγάλη η αιτία της λήθης σου απέναντί μου.

Και ο ίδιος ο Κύριος το παρουσιάζει αυτό σαφέστερα, στη θεία αποκάλυψη προς τον Ιώβ λέγοντας: «ήλθες δε στην πηγή της θάλασσας, και περπάτησες στα ίχνη της αβύσσου; Ανοίχθηκαν άραγε σε σένα από φόβο οι πύλες του θανάτου, και οι θυρωροί του άδη βλέποντάς σε έφριξαν;» Και αν είχε μάθει όλα αυτά για τις πονηρές δυνάμεις που βρίσκονται στην άβυσσο, για τις οποίες έχει λεχθεί «αινείτε αυτόν από τη γη, οι δράκοντες και όλες οι άβυσσοι», και ακόμη για το σκοτάδι που βρίσκεται πάνω από την άβυσσο, για το οποίο ο Μωυσής είπε «και σκοτάδι υπήρχε πάνω από την άβυσσο», εάν δηλαδή είχε εντρυφήσει στις θείες Γραφές επιμελώς και όχι επιφανειακά, δεν θα τολμούσε να αποκαλέσει αβύσσους τις καρδιές των αγίων. Θα γνώριζε επίσης πώς έχει λεχθεί και το «άβυσσος επικαλείται την άβυσσο με τη φωνή των καταρρακτών σου» και πάλι «ταράχτηκαν οι άβυσσοι, πλήθος ήχου ύδατος» και επίσης «η άβυσσος είναι ως ιμάτιο το περιβόλαιό του». Αυτά και τα παρόμοιά τους θα τα είχε εξετάσει με ακρίβεια, εάν ενδιαφερόταν καθόλου για την κατανόησή τους. Τώρα όμως, αποφαινόμενος τόσο πρόχειρα και αβάσιμα ότι οι άβυσσοι είναι οι καρδιές των αγίων, ούτε έτσι κατενόησε ότι, εκείνος που είπε «πριν ποιήσει τις αβύσσους», δίδαξε πως ο ίδιος υπήρχε πριν από τους αγίους και θεοφιλείς άνδρες που έζησαν ανά τους αιώνες· ώστε αποδεικνύεται από παντού ότι οι προκείμενες λέξεις δεν είναι δυνατόν να εφαρμοστούν στη σάρκα του Σωτήρος.

Όταν καταπιάνομαι με τα συγγράμματά του περί του Πνεύματος, βρίσκω τον Θεό που κατέχω, και διακηρύττω με παρρησία την αλήθεια, στηριζόμενος στη δική του θεολογία και θεωρία. Όταν εντρυφώ στις άλλες του εξηγήσεις, τις οποίες αναπτύσσει για εκείνους που έχουν περιορισμένη όραση, έχοντάς τις αποτυπώσει με τριπλό τρόπο στις στερεές πλάκες της καρδιάς του, πείθομαι να μη στέκομαι μόνο στο γράμμα, ούτε να βλέπω μόνο τα επιφανειακά, αλλά να προχωρώ περαιτέρω και να εισχωρώ ακόμη περισσότερο στο βάθος, επικαλούμενος άβυσσο προς άβυσσο και βρίσκοντας φως μέσω του φωτός, μέχρις ότου φθάσω στο ύψιστο σημείο.

Το Ερμωνιείμ ερμηνεύεται ανάθημα (αφιέρωμα). Στον Ιορδάνη, λοιπόν, υπέδειξε το λουτρό της αφθαρσίας. Μέσω δε του όρους αφιέρωσε στον εαυτό του τον άνθρωπο. Αινιγματωδώς, λοιπόν, ο προφήτης φανέρωσε και τα δύο. «Άβυσσος»: Άβυσσος είναι ο Υιός ως ακατάληπτος· άβυσσος είναι ο Πατέρας ως ανεξιχνίαστος· επικαλέστηκε δε ο Υιός στον σταυρό τον Πατέρα, όταν έκραξε «Ελωί, Ελωί» εις επήκοον των ουρανίων δυνάμεων, οι οποίες είναι οι καταρράκτες. «Πάντες»: Οι πειρασμοί και τα ανθρώπινα πάθη, όσα επιτέθηκαν στον Χριστό για χάρη του ανθρώπου. «Ημέρας εντελείται»: Διότι όλη την ημέρα πάνω στον σταυρό κατεργαζόταν την σωτηρία του ανθρώπου (του κόσμου). «Και νυκτός δηλώσει»: Διότι τη νύχτα έγινε η ανάσταση· επειδή συνέβη όταν ήταν βαθύς όρθρος. Και ψάλλεται από τους πιστούς εις τον αιώνα. «Παρ’ εμοί προσευχή»: Διότι όλοι περνούν εκείνη τη νύχτα με ύμνους και προσευχές. «Ερώ τω Θεώ»: Διότι ως άνθρωπος προσεύχεται εκ προσώπου του Αδάμ, για να βεβαιώσει την σάρκα. «Ίνα τι σκυθρωπάζων»: Διότι, όταν έπασχε ο Χριστός, όλοι οι του Χριστού βρίσκονταν σε θλίψη (σκυθρωποί). «Εν τω καταθλάσθαι»: Ενώ τρυπιούνταν (συντρίβονταν) από τα καρφιά τα οστά των χεριών και των ποδιών μου πάνω στον σταυρό, οι Ιουδαίοι ονείδιζαν τον Σωτήρα. «Εν τω λέγειν»: Διότι έλεγαν: Αν είναι Υιός του Θεού, ας κατεβεί από τον σταυρό· ας τον σώσει, εφόσον τον θέλει.

επάνω μου. Διότι εγώ πέθανα υπέρ πάντων, για να καταπαύσω την οργή κατά του ανθρώπου. Και αναφέρει «όλους τους μετεωρισμούς», δηλαδή τα υψηλά φρονήματα των υπερηφάνων, και ανθρώπων και δαιμόνων, τα οποία πέρασαν από πάνω μου και τα βάσταξα για χάρη του ανθρώπου.

Όταν ο μέγας Δαβίδ, κατευθύνοντας τον νου του, σαν μέσα από κάποια κλείθρα των ορατών, αποκλειστικά μέσω της πίστης εν Πνεύματι προς τα νοητά, δέχθηκε από τη θεία σοφία κάποια αντανάκλαση των προσιτών στους ανθρώπους μυστηρίων, τότε, όπως νομίζω, λέει: «άβυσσος άβυσσον επικαλείται εις φωνήν των καταρρακτών σου». Με τα λόγια αυτά ίσως υποδεικνύει ότι κάθε θεωρητικός νους, ο οποίος μοιάζει με άβυσσο εξαιτίας του ότι είναι εκ φύσεως αόρατος, καθώς και λόγω του βάθους και του πλήθους των νοημάτων του, όταν διαβεί όλη τη διάταξη των ορατών και βρεθεί στον χώρο των νοητών, και, αφού ξεπεράσει πάλι την ευπρέπεια αυτών μέσω της πίστης με τη σφοδρότητα της κίνησής του, σταθεί στον εαυτό του, εντελώς σταθεροποιημένος και ακίνητος επειδή έχει διαβεί τα πάντα, τότε επικαλείται ορθώς τη θεία σοφία —η οποία είναι πραγματικά και αληθινά αδιάβατη άβυσσος όσον αφορά τη γνώση— για να του δώσει τη φωνή των θείων καταρρακτών, αλλά όχι τους ίδιους τους καταρράκτες. Αυτό σημαίνει να ζητά να δεχθεί κάποια γνωστική αντανάκλαση της πίστης σχετικά με τους τρόπους και τους λόγους της θείας πρόνοιας για το σύμπαν, μέσω της οποίας θα μπορέσει να θυμηθεί τον Θεό «εκ γης Ιορδάνου και Ερμωνιείμ», όπου τελέστηκε μέσω της σάρκας το μέγα και φρικτό μυστήριο της θείας συγκατάβασης του Θεού Λόγου προς τους ανθρώπους, και όπου δωρήθηκε στους ανθρώπους η αλήθεια της ευσέβειας προς τον Θεό. Αυτό ακριβώς το μυστήριο, επειδή υπερέβη κάθε τάξη και δύναμη της φύσης, από τον μεν θείο Παύλο, τον μέγα απόστολο και μύστη και μυσταγωγό της κρυφιογνώστου θείας σοφίας, ονομάστηκε «μωρία Θεού και ασθένεια», εξαιτίας, νομίζω, της υπερβάλλουσας σοφίας και δύναμης, από τον δε θεόφρονα μέγα Γρηγόριο ονομάστηκε «παίγνιο», εξαιτίας της υπερβάλλουσας φρονήσεως.

Έτσι, λοιπόν, με μία πρώτη προσέγγιση, ο λόγος τόλμησε προς το παρόν να εξετάσει στοχαστικά το «μωρό» του Θεού, το «ασθενές» και το παίγνιο, μαζί με τα οποία, παρεκβατικά, ως παραδειγματική προθεωρία της απορίας που τέθηκε, αφού ο λόγος εξέλαβε την «άβυσσο που επικαλείται την άβυσσο στη φωνή των θείων καταρρακτών» ως γνωστικό νου που επικαλείται να δεχθεί τη σοφία, φανέρωσε μία μικρή ένδειξη των μυστηρίων που αφορούν τη θεία και ανέκφραστη συγκατάβαση. Διότι «άβυσσος» και ο τόπος της αβύσσου ονομάζονται ομώνυμα, και «τόπος» της θείας σοφίας έχει καταστεί ο καθαρός νους. Άρα, κατά συνθήκη, εξαιτίας της δεκτικότητάς του, και ο νους προσαγορεύεται «άβυσσος», και η Σοφία πάλι ονομάζεται με το ίδιο όνομα εξαιτίας της φύσης της.

Σχετικά δε με το προκείμενο πάθος: «Γιατί είσαι περίλυπη, ψυχή μου, και γιατί με συνταράζεις; Έλπισε στον Θεό και θα τον δοξολογήσω», δηλαδή, θα τον ευχαριστήσω λέγοντας: «Είναι η σωτηρία του προσώπου μου και ο Θεός μου. Μέσα μου η ψυχή μου ταράχτηκε». «Έγινα περίλυπος έως θανάτου· και αν είναι δυνατόν, Πατέρα, ας παρέλθει αυτό το ποτήρι». «Γι' αυτό θα σε θυμηθώ από τη γη του Ιορδάνη και του Ερμών, από το μικρό όρος», όταν και εγώ καθώς θα βαπτίζομαι θα με μαρτυρήσεις ως «Υιό σου αγαπητό». «Η άβυσσος επικαλείται την άβυσσο», ο Υιός τον Πατέρα, «στη φωνή των καταρρακτών σου», δηλαδή, να ακουστεί φωνή από τα απόκρυφά σου, που να με επιμαρτυρεί ως Υιό σου, και αυτό σημαίνει το «θα σε θυμηθώ από τη γη του Ιορδάνη και του Ερμών» και τα εξής. «Όλοι οι μετεωρισμοί σου και τα κύματά σου», δηλαδή, ολοκληρωτικά οι οφθαλμοί σου και τα θελήματά σου, «πέρασαν πάνω από εμένα». Και εσύ μεν «την ημέρα θα παραγγείλεις το έλεός σου σε εμένα· ενώ τη νύχτα η ωδή μου» λέει προς εσένα: «Ενώ είσαι ο υπερασπιστής μου, γιατί με ξέχασες; Και γιατί πορεύομαι σκυθρωπός, καθώς με καταθλίβει ο εχθρός μου» λαός; «Όταν συντρίβονταν τα οστά μου, με ονείδιζαν οι εχθροί μου», αν και στην πράξη δεν συνέτριψαν τα οστά μου επειδή με είδαν ότι είχα ήδη πεθάνει· τα συνέτριψαν όμως ως προς την προαίρεση, και ονειδίζοντας έλεγαν: «Αν είσαι Υιός του Θεού, κατέβα από τον σταυρό και θα σε πιστέψουμε». «

Εκείνος που είδε και βρήκε τον οικοδεσπότη, είδε και βρήκε όλα όσα υπάρχουν στο σπίτι του. Με τον ίδιο τρόπο, και εκείνος που αναζητά και βρίσκει τον Κύριο, βρήκε όλα τα επουράνια αγαθά. διότι μέσα σε Αυτόν «είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης». Τι θα πούμε λοιπόν; Πού είναι ο Θεός, ο οποίος δεν φαίνεται; Άραγε πάνω στη γη; Άραγε στους ουρανούς; Άραγε κάτω από τη θάλασσα; Άραγε κάτω από τη γη; Ποιος μπορεί να Τον κρατήσει ή να Τον δει; Κανένα από τα κτίσματα. Σε μια ψυχή πιστή που Τον αγαπά, παρέδωσε τον Εαυτό Του ώστε να μπορεί να κρατηθεί, «τόσο πολύ αγάπησε» αυτό το κτίσμα, την ψυχή. Ομοίως πάλι, ποιος μπορεί να δει ή να κρατήσει την ψυχή; Ή πώς είναι αυτή; Δεν φαίνεται. Ο ίδιος ο άνθρωπος δεν γνωρίζει τον εαυτό του, μέχρις ότου του τον αποκαλύψει ο Κύριος. Διότι, πού δεν βρίσκεται με τους λογισμούς της; Καθώς λέει η Σοφία: «Ποιος θα εξερευνήσει την άβυσσο και την καρδιά;» Και πάλι ο Ψαλμωδός λέει: «Η άβυσσος επικαλείται την άβυσσο». Μόνο ο Θεός λοιπόν μπορεί να συγκεντρώσει τους λογισμούς της και να την κρατήσει στο δικό Του θέλημα. Η ψυχή, λοιπόν, κρατά τον Θεό (όπως προλέχθηκε) με την αγάπη της. διότι ο Κύριος, επειδή το θέλησε, έκανε τον Εαυτό Του ικανό να κρατηθεί από την πιστή ψυχή, και ο Θεός κρατά την ψυχή κοντά Του και κατευθύνει και οδηγεί όλους τους λογισμούς της, και διαχωρίζει το αναμειγμένο ξένο κοσμικό πνεύμα.