Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 42:4

Ψαλμός του Δαβίδ, ανεπίγραφος στους Εβραίους. ΜΒ'. Κρίνε με, Θεέ, και δίκασε. Το ίδιο θέμα με τον προηγούμενο έχει και ο παρών ψαλμός. Διότι προσέρχονται πάλι οι εκ του Ισραήλ ζητώντας τη σωτηρία δια του Χριστού. Γι' αυτό λέει: Εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου. Διότι αυτός επρόκειτο να τους εισαγάγει στο άγιο όρος, δηλαδή στον ουρανό και στις άνω μονές, τις οποίες και ονομάζει σκηνώματα· και στο νοητό θυσιαστήριο· και αυτός επρόκειτο να ευφράνει τη νεότητά τους.

Ονομάζει δε νεότητα την ευφροσύνη, η οποία και ανανεώνει την ψυχή τους. Γι' αυτό και υπόσχονται να του προσφέρουν την εξομολόγηση με κιθάρα. Ως κιθάρα δε, πολλές φορές έχουμε διδάξει να εννοούμε το σώμα.

Κατά τον μέγα Αθανάσιο, φαίνεται ότι και ο παρών ψαλμός έχει την ίδια υπόθεση με τον προηγούμενο. Διότι προσέρχονται και πάλι οι εκ του Ισραήλ ζητώντας τη σωτηρία δια του Χριστού. Γι' αυτό λέγουν προς τον Πατέρα: «Εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου». Διότι Αυτός έμελλε να τους εισαγάγει στο άγιο όρος· δηλαδή στον ουρανό και στις άνω μονές (τις οποίες και ονομάζει σκηνώματα), καθώς και στο νοητό θυσιαστήριο· και Αυτός έμελλε να ευφράνει τη νεότητά τους. Ονομάζει δε νεότητα την ευφροσύνη, καθώς και την ανανεωμένη τους ψυχή. Γι' αυτό υπόσχονται να Του προσφέρουν την εξομολόγηση με κιθάρα.

Έδειξε δε τη μεν φαιδρότητα με την προσθήκη της κιθάρας, τη δε αγάπη με την προσφώνηση που επαναλαμβάνεται δύο φορές· διότι λέει: «Ο Θεός, ο Θεός μου». Για να μάθεις ότι τον Θεό των πάντων, αυτόν τον εξαίρετο Θεό, λόγω του ζήλου και της πίστης τους, όσοι προέρχονται από την περιτομή και μετανοούν, καθώς και όσοι προέρχονται από τα έθνη και πιστεύουν, τον αναγνωρίζουν ως δικό τους Θεό· μαζί τους ευφραίνεται και η πνευματική νεότητα, η οποία βρίσκεται σε αντίθεση προς τον παλαιό άνθρωπο. Διότι μόνο εκείνος που ανανεώνεται κατά το πνεύμα και το φρόνημα, έχοντας συγγένεια με τον καινό άνθρωπο και την καινότητα του πνεύματος, θα εισέλθει προς τον Θεό, ο οποίος ευφραίνει μια τέτοια νεότητα.

Το ότι δε παραλήφθηκε χρόνος αντί χρόνου, θα το διδάξει εύκολα η απόδοση των επόμενων στίχων. Διότι οι ίδιοι λένε ότι: Και θα εισέλθω στο θυσιαστήριο του Θεού, και θα σε δοξολογήσω. Και το νόημα είναι το εξής: Εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου, τα οποία θα με οδηγήσουν και θα με φέρουν στο ουράνιο όρος και στα σκηνώματα που βρίσκονται σε αυτό. Ή ως άγιο όρος εννοούμε την Εκκλησία· διότι έτσι συνηθίζουν να την ονομάζουν οι άγιοι προφήτες, επειδή ακριβώς βρίσκεται νοητώς σε ύψος και δεν έχει τίποτα το χαμηλό. Διότι το πλήθος εκείνων που πίστεψαν στον Χριστό δεν καταδέχεται να φρονεί τα επίγεια, αλλά το πολίτευμά του βρίσκεται στους ουρανούς, έστω και αν περπατά πάνω στη γη. <Και θα εισέλθω στο θυσιαστήριο του Θεού.> (A f. 233 b, B f. 158, I f. 220 b) Αν δε (τα λόγια) προέρχονται από το πρόσωπο αυτών που είναι από τα έθνη, προσθέτουν στα άλλα και τα εξής, επειδή δεν έχουν μεν εισέλθει ακόμη στο θυσιαστήριο του Θεού, πρόκειται όμως να εισέλθουν κατά τον καιρό της κλήσεως στο θείο και πάναγνο θυσιαστήριο του Σωτήρος, δηλαδή στην Εκκλησία, στην οποία τελούμε την αγία, καθαρότατη και αναίμακτη λατρεία· και αντί για το λεπτό και σύνθετο θυμίαμα, προσκομίζουμε στον Θεό τις δοξολογίες, σαν να χρησιμοποιούμε κιθάρα. Και τον καρπό αυτού του έργου, γνωρίζοντας καλά πού θα καταλήξει, λένε: προς τον Θεό που ευφραίνει τη νεότητά μου.

Διότι απεκδύσασθε, λέγει, τον παλαιό άνθρωπο που φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες, και ενδυθείτε τον νέο, ο οποίος κτίσθηκε σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, με οσιότητα και δικαιοσύνη. Για τον οποίο και ο Ψαλμωδός λέγει: «Θα ανακαινισθεί όπως του αετού η νεότητά σου», κατά την οποία ευφραίνεται κανείς όταν εκπληρώνει τα έργα της ευσέβειας. <Θα σε δοξολογήσω με κιθάρα, κ.τ.λ.> (A f. 233 β. Κυρίλλου και Αθανασίου.) Ως κιθάρα ονομάζει το σώμα, μέσω του οποίου ο νους έχει τη φυσική ιδιότητα να παράγει ήχους, σαν να αναπέμπεται μελωδία προς τον Θεό μέσω των αισθητηρίων που λειτουργούν ως χορδές. Η κιθάρα φανερώνει επίσης και τη νέκρωση του σώματος, καθώς και τη συμφωνία των αρετών· διότι τη μεν νέκρωση την υποδηλώνουν οι χορδές, τη δε συμφωνία οι αρμονίες. Και έδειξε τη μεν φαιδρότητα με την προσθήκη της κιθάρας, τη δε αγάπη με την προσφώνηση που επαναλαμβάνεται δύο φορές: «Ο Θεός, λέγει, ο Θεός μου», για να μάθεις ότι αυτόν τον επί πάντων Θεό, αυτόν τον εξαίρετο Θεό ομολογούν ως δικό τους, μέσω του ζήλου και της πίστης, όσοι από την περιτομή μετανοούν και όσοι από τα έθνη πιστεύουν· στους οποίους και η πνευματική νεότητα ευφραίνεται, βρισκόμενη σε αντίθεση προς τον παλαιό άνθρωπο. Διότι μόνο εκείνος που ανανεώνεται στο πνεύμα και στο φρόνημα, έχοντας συγγένεια με τον καινούργιο άνθρωπο και με την καινότητα του πνεύματος, θα εισέλθει προς τον Θεό, ο οποίος ευφραίνει αυτήν τη νεότητα. <Έλπισε στον Θεό.> (A f. 234) Αντί για το «έλπισε», ο Σύμμαχος είπε «περίμενε». Διότι έτσι θα σου είναι δυνατόν να λες: «

«Εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου· αυτά με καθοδήγησαν και με έφεραν στο άγιό σου όρος και στα σκηνώματά σου». Θα το κατανοήσεις και ως εξής: Αφού λάβω το φως και την αλήθεια που προέρχονται από εσένα, θα οδηγηθώ, αφενός φωτιζόμενος από το φως, αφετέρου χειραγωγούμενος από την αλήθεια σου, στο άγιο και επουράνιο όρος σου και στα εκεί σκηνώματά σου, για τα οποία και πρωτύτερα έλεγα: «Ότι θα διαβώ μέσα στον τόπο της θαυμαστής σκηνής έως τον οίκο του Θεού, με φωνή αγαλλιάσεως και δοξολογίας, με ήχο ανθρώπου που εορτάζει»· ώστε, όντας αφιερωμένος σε εσένα τον Θεό, θα προχωρήσω στα ενδότερα και θα φτάσω μέχρι το θυσιαστήριο, και θα έλθω προς εσένα τον Θεό, ο οποίος ευφραίνει την πνευματική μου νεότητα. «Θα σε δοξολογήσω με κιθάρα, Θεέ». Και ως κιθάρα εννοεί το σώμα, μέσω του οποίου ο νους έχει πλαστεί από τη φύση του να παράγει ήχο, και μέσω των αισθητηρίων, όπως ακριβώς μέσω των χορδών, συνηθίζει να αναπέμπει προς τον Θεό την πρέπουσα μελωδία. Είναι σαφές πως μέσα από αυτά τα λόγια ο προφητικός χορός παρακαλεί να αποσταλεί το φως του Θεού και η αλήθειά του, αφού τότε δεν έλαμπε ακόμη πάνω στη γη, ούτε η αλήθεια υπήρχε κατά κάποιον τρόπο ανάμεσα στους ανθρώπους, όταν εξέφερε αυτές τις φωνές. Το φως όμως που αποστέλλεται θα πρέπει να είναι διαφορετικό από εκείνον που το αποστέλλει, για το οποίο έχει ειπωθεί: «Αυτό ήταν το φως, που φωτίζει κάθε άνθρωπο ερχόμενο στον κόσμο». Το διδάσκει άλλωστε και ο ίδιος ο Σωτήρας αυτοπροσώπως λέγοντας: «Εγώ είμαι το φως και η αλήθεια και η ζωή».

ΙΣΤ΄. Θα με αποκλείσουν από τα θυσιαστήρια; Γνωρίζω όμως και ένα άλλο θυσιαστήριο, του οποίου τύποι είναι αυτά που βλέπουμε τώρα· πάνω στο οποίο δεν ανέβηκε λαξευτικό εργαλείο, ούτε ανθρώπινο χέρι, ούτε ακούστηκε σίδερο ή κάτι από τα έργα της τέχνης και της ανθρώπινης επινοητικότητας, αλλά είναι εξολοκλήρου έργο του νου, και η άνοδος σε αυτό γίνεται διαμέσου της θεωρίας. Σε αυτό θα παρασταθώ, σε αυτό θα προσφέρω τα ευπρόσδεκτα, θυσία και προσφορά και ολοκαυτώματα, ανώτερα από αυτά που προσφέρονται τώρα, όσο ανώτερη είναι η αλήθεια από τη σκιά· για το οποίο νομίζω ότι και ο μέγας Δαβίδ θεολογεί, λέγοντας: «Και θα εισέλθω στο θυσιαστήριο του Θεού, Εκείνου που ευφραίνει την πνευματική μου νεότητα». Από αυτό το θυσιαστήριο κανένας, όσο κι αν το θέλει, δεν πρόκειται να με απομακρύνει. Θα με εξορίσουν από την πόλη; Όχι όμως και από την άνω πόλη. Ας κατορθώσουν αυτό όσοι μας μισούν, και τότε πράγματι θα μας έχουν πολεμήσει. Εφόσον όμως δεν μπορούν να το κάνουν αυτό, τότε είναι σαν να μας χτυπούν με σταγόνες νερού, ή να δέρνουν τον άνεμο, ή να παίζουν με όνειρα· έτσι βλέπω εγώ τον πόλεμό τους.

Ψαλμός του Δαβίδ. Περί των ιδίων ομιλεί η προφητεία αναφορικά με τον Χριστό. «Κρῖνόν με» (Κρίνε με): Ο Χριστός ζητεί από τον Πατέρα την εκδίκαση του έθνους των Ιουδαίων ως ανόσιων, επειδή διαλογίστηκαν κακά εναντίον του. «Ἀπὸ ἀνθρώπου» (Από ανθρώπου): Ομιλεί μεν για τον διάβολο, ομιλεί όμως και για τον Ιούδα, επειδή μηχανευόταν τον δόλο στην καρδιά του. «Ὅτι σὺ εἶ» (Διότι εσύ είσαι): Ο άνθρωπος λέγει προς τον Θεό: διότι είμαι έργο των χειρών σου. Γιατί με παρέδωσες στον εχθρό; «Ἵνα τί ἀπώσω με;» (Γιατί με απώθησες;): Διότι με το να μου επιτίθεται ο διάβολος, έχω στερηθεί κάθε χαρά, λέγει ο άνθρωπος. «Ἐξαπόστειλον» (Στείλε): Τουτέστιν, ας έλθει λοιπόν ο Χριστός, ο οποίος λέγει: εγώ είμαι το φως και η αλήθεια, και ας ελευθερώσει τον άνθρωπο από την τυραννία του διαβόλου. «Αὐτά με ὡδήγησαν» (Αυτά με οδήγησαν): Διότι ο ίδιος ο Χριστός, αφού έστρεψε τον άνθρωπο, τον οδήγησε στην πίστη· διότι η πίστη είναι όρος επειδή είναι ασάλευτη, ή όπως και ο ίδιος ο Χριστός, ο οποίος προσέφερε τον εαυτό του στο όρος του Γολγοθά. «Καὶ εἰς τὰ σκηνώματα» (Και στα σκηνώματα): Εννοεί τις εκκλησίες· διότι οι εκκλησίες είναι σκηνώματα του Θεού. Εκεί, δηλαδή, οδήγησε τον άνθρωπο σαν σε λιμάνι. «Καὶ εἰσελεύσομαι» (Και θα εισέλθω): Διότι οι πιστοί πλέον παρευρίσκονται στα θυσιαστήρια, λαμβάνοντας από εκεί τη μυστική τροφή. «Πρὸς τὸν Θεόν» (Προς τον Θεό): Διότι αθάνατη ευφροσύνη για τον άνθρωπο είναι το νέο μυστήριο, το οποίο είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού.

«Θα εξομολογηθώ». Κιθάρα δε είναι η γλώσσα του ανθρώπου, ώστε, όπως λέει, δεν μένει πλέον αδρανής [η γλώσσα του ανθρώπου] όταν εξομολογείται. «Γιατί είσαι περίλυπη;» Διότι, με την παρουσία του Θεού, ο πιστός άνθρωπος απαλλάχθηκε και από τη λύπη και από την ταραχή. «Έλπισε». Διότι, με την ελπίδα στον Θεό, ο άνθρωπος γίνεται πιο οχυρωμένος (οχυρωνόταν, λοιπόν). «Σωτήριον». Και σωτηρία και Θεός του προσώπου του ανθρώπου έγινε η παρουσία του Χριστού και Θεού (του Κυρίου ημών, Ιησού Χριστού και Θεού).

«Διότι εσύ είσαι ο Θεός, το στήριγμά μου· γιατί με απώθησες; Και γιατί πορεύομαι σκυθρωπός, όταν με καταθλίβει ο εχθρός;» Ρωτάει, όχι επειδή αγνοεί την ευδοκία του Πατέρα, αλλά για να αποδείξει σαφέστερα στον κόσμο την τέλεια ενσάρκωση. Γι' αυτό και έλεγε: «Εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου». Και σαν να τα βρήκε αμέσως έτοιμα μαζί του, λέει: «Αυτά με οδήγησαν και με έφεραν στο άγιο όρος σου και στα σκηνώματά σου» τα επουράνια, από τα οποία δεν αποχωρίστηκα. «Θα εισέλθω στο θυσιαστήριο του Θεού, του Θεού που ευφραίνει τη νεότητά μου, και θα σε δοξολογήσω με την κιθάρα» της ανθρώπινης φύσης που προσέλαβα, «ω Θεέ, ο Θεός μου». Εφόσον λοιπόν τέτοια είναι η έκβαση των πραγμάτων: «Γιατί είσαι περίλυπη, ψυχή μου; Και γιατί με αναστατώνεις; Έλπισε στον Θεό, διότι θα τον δοξολογήσω· αυτός είναι η σωτηρία του προσώπου μου και ο Θεός μου».

Διότι, με τον ίδιο τρόπο που ο Κύριός μας, αν και είναι ένας κατά την ουσία, έλαβε πολλά ονόματα μεταφορικά για τη σωτηρία των ανθρώπων στο πλαίσιο της θείας οικονομίας —άλλοτε ονομαζόμενος πέτρα και θύρα, άλλοτε αξίνα και οδός, και πάλι άμπελος και άρτος— πέτρα, αφενός, λόγω του άσειστου και απρόσιτου της δύναμής του, θύρα, επειδή αυτός είναι η είσοδος της αιώνιας ζωής, αξίνα, επειδή αυτός αποκόπτει τις ρίζες της κακίας, οδός, επειδή αυτός οδηγεί τους άξιους στη γνώση της αλήθειας, άμπελος, επειδή από αυτόν καρποφορεί ο οίνος που ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου, και ομοίως άρτος, επειδή στηρίζει την καρδιά του λογικού όντος, με τον ίδιο τρόπο και η άμωμη ψυχή που έχει οικειωθεί τον Λόγο του Θεού, αν και είναι μονότροπη, μέσα από τις πολλές προκοπές των πνευματικών αρετών θα αξιωθεί πάρα πολλών δωρεών. Αυτά τα ανέφερα για να καταδειχθεί ότι ο χαρακτηρισμός της νύμφης δεν νοείται μόνο με τρεις τρόπους, αλλά πολλαπλώς. Γνώριζε όμως τούτο, ότι υπάρχει κόπος ενώπιόν μας, μέχρι να εισέλθουμε «στο αγιαστήριο του Θεού, προς τον Θεό που ευφραίνει τη νιότη» μας.