Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 43:19

Και εξέκλινες τις τρίβους μας από την οδό σου. Αυτά τα λένε, διότι, επειδή ασέβησαν προς τον Χριστό, εκδιώχθηκαν και από το να τελούν τη θυσία σύμφωνα με τον νόμο. Διότι μας ταπείνωσες σε τόπο κακώσεως. Αυτό το λέει επειδή δεν δύνανται πλέον να φρονούν τίποτα το υπεροπτικό· Και μας ήλεγξας, επειδή αμαρτήσαμε μέσα στον κόσμο.

Σαν να έλεγε: Σε τέτοιο σημείο κακών και ασύγκριτης ταλαιπωρίας φτάσαμε, ώστε να αλωθούμε ολοκληρωτικά, και μάλιστα όχι από μεγάλο πλήθος μαχητών. «Μας έθεσες ως παραβολή στους γείτονές μας». Τι είναι όμως η παραβολή εδώ; Διήγηση, παράδειγμα και ονειδισμός. Διότι και όσοι βρίσκονται μακριά διηγούνται τα δικά μας. Διότι, αφού έγιναν αιχμάλωτοι οι εξ Ισραήλ, και μπλέχτηκαν στις πλεονεξίες εκείνων που τους αιχμαλώτισαν, κατέστησαν καταραμένοι, με τους ανθρώπους να μας λένε, όπως είναι φυσικό, το εξής: «Μακάρι να μην γίνω σαν τους Ισραηλίτες». «Και εξέκλινας τα μονοπάτια μας από την οδό σου». Σύμφωνα με τον άγιο Κύριλλο το «Εξέκλινας τα μονοπάτια μας από την οδό σου» θα το κατανοήσεις ως εξής: Αφού ο Ισραήλ απείθησε στα κηρύγματα του Χριστού, έχασε επιπλέον και τη δυνατότητα να ευδοκιμεί μέσω της νομικής λατρείας· διότι έπαυσε η σκιά του νόμου, και οι τύποι μεταβλήθηκαν προς την αλήθεια. Αυτό διδάσκουν λέγοντας ότι «Εξέκλινας τα μονοπάτια μας από την οδό σου». Είπε δε κάπου και μέσω ενός από τους προφήτες σχετικά με την Ιερουσαλήμ: «Ιδού εγώ φράσσω την οδό της με αγκάθια, και θα ανοικοδομήσω τις οδούς της, και το μονοπάτι της δεν θα το βρει». Διότι η Συναγωγή των Ιουδαίων δεν γνωρίζει καθόλου τους τρόπους της κατά Θεόν ευδοκίμησης.

Ήδη δε έχουμε πει ότι οι προφήτες είναι εκείνοι που αναπέμπουν την ικεσία εκ μέρους του λαού, οικειοποιούμενοι τα δεινά που συνέβησαν εξαιτίας των αμαρτιών τους. Επειδή διαφορετικά, πώς λέει εδώ ότι ούτε ξέχασαν, ούτε αθέτησαν τη διαθήκη του, ούτε έστρεψαν πίσω τις καρδιές τους, και παρ' όλα αυτά υπέστησαν την αποστροφή και υπέμειναν τις βλάβες από την οργή; Διότι ή θα ψεύδονται, λέγοντας ότι δεν αθέτησαν τη διαθήκη του, ή θα καταφερθούν σφοδρά εναντίον των θείων κρίσεων, θεωρώντας ότι έπαθαν αυτά και τιμωρήθηκαν άδικα.

Όλα αυτά ήλθαν επάνω μας, και δεν σε λησμονήσαμε. Όπως ακριβώς, όταν κάποτε ο λαός ασέβησε στην έρημο, και έπειτα παραδόθηκε στον ολεθρευτή, ο Ααρών πήρε το θυμιατήριο και πρόσφερε υπέρ του λαού το θυμίαμα· και ο Θεός εξιλεώθηκε προς το πλήθος χάρη στην αναφορά του ιερέα· με τον ίδιο τρόπο και ο προφητικός χορός, καθώς και όσοι εκ του λαού διαπρέπουν στην αρετή, αναπέμπουν τη λογική τους θυσία μέσω της προσευχής υπέρ του λαού, προσφέροντας στον Θεό τα δικά τους κατορθώματα αντί για θυσία και εύοσμο θυμίαμα υπέρ του πλήθους. Διότι δεν αρμόζει στο πλήθος να λέει αυτά, ούτε σε εκείνους που εξαιτίας των ασεβειών τους έχουν παραδοθεί στους εχθρούς· αλλά όπως ακριβώς οι προφήτες αναλάμβαναν τα πάθη του λαού στους εαυτούς τους και έλεγαν ότι τα είχαν υποστεί οι ίδιοι, έτσι καθιστούν κοινά σε όλους τα δικά τους κατορθώματα. Διότι δεν αγνοούσαν ότι οι ίδιοι ήταν μέλη ολόκληρου του σώματος· ήταν λοιπόν φυσικό επακόλουθο, όταν πάσχει ένα μέλος, να συμπάσχουν όλα τα μέλη, και πάλι όταν δοξάζεται ένα μέλος, να χαίρονται μαζί του όλα τα μέλη. Όλα, λοιπόν, λένε, όσα προαναφέραμε τα υποστήκαμε· αλλά κανένα από αυτά δεν μας απομάκρυνε από τη μνήμη σου, και δεν αδικήσαμε τη Διαθήκη σου· ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: Ούτε αθετήσαμε τη συνθήκη σου, ούτε υποχώρησε προς τα πίσω η καρδιά μας.

Αντί δε του: «Και εξέκλινας τις τρίβους μας από την οδό σου», ο Σύμμαχος το απέδωσε σαφέστερα λέγοντας: «Ούτε μετατοπίστηκαν τα βήματά μας· σε τόπο κακώσεως»· ή, κατά τον Ακύλα: «Μας συνέτριψες σε τόπο ακατοίκητο και μας σκέπασες με σκιά θανάτου. Δεν σε λησμονήσαμε ούτε παραβήκαμε τις συνθήκες μας προς εσένα».

«Και η αισχύνη»: Τότε μάλιστα, όταν δουν τον Χριστό επί θρόνου δόξης να κρίνει ζώντες και νεκρούς. «Από φωνής»: Διότι τα έθνη, που πίστεψαν, με μεγάλη φωνή ονείδιζαν τους Ιουδαίους για το πώς η δόξα μεταφέρθηκε από αυτούς στα έθνη. «Από προσώπου»: Του διαβόλου και των δαιμόνων· διότι, αφού εξαπατήθηκαν από αυτόν, διώκονται ως μισητοί. «Όλα αυτά ήλθαν»: Λέει, φύλαγαν απόλυτα τη θεοσέβεια, χωρίς να δεχθούν (δηλαδή) τον Χριστό. «Και δεν αδικήσαμε»: Διότι φαινομενικά μεν τηρούσαν τον νόμο, αλλά τον Λόγο και Θεό δεν τον δέχθηκαν. «Και δεν απομακρύνθηκε»: Διότι λέει: δεν απομακρύνθηκαν από τον Θεό, αλλά την παρουσία του Υιού δεν τη δέχθηκαν. «Και εξέκλινας»: Διότι απορρίφθηκαν και από τον νόμο και από τη χάρη, που είναι η οδός της αλήθειας, ώστε να μην βαδίζουν (περιπατούν) σε αυτήν (σε αυτά). «Ότι εταπείνωσας»: Καθώς βρέθηκαν έξω από τη γη τους και διασκορπίστηκαν στα έθνη (κατεσπάρησαν σε αυτήν). «Και επικάλυψε»: Διότι ο νόμος είχε σκιά (διότι είχε ως σκιά) του θανάτου του Χριστού και της ανάστασης, και μέσα σε αυτήν θανατώθηκαν, επειδή δεν δέχθηκαν την αλήθεια. «Εάν λησμονήσαμε»: Εδώ πάλι τα έθνη φωνάζουν και λένε: εμείς πιστεύοντας στο όνομά σου σωθήκαμε. «Και εάν απλώσαμε»: Διότι δεν απλώσαμε πλέον τα χέρια μας στα είδωλα· διότι πιστέψαμε στον ζώντα Θεό. «Ουχί ο Θεός»: Έτσι θέλησες να ζητήσεις (ο ίδιος θέλοντας ζήτησε) την επιστροφή των εθνών.

Η΄. Αυτό, λοιπόν, που έλεγα από την αρχή, αυτό λέω και τώρα, ότι υπό τύπον προσευχής ενισχύουν το φρόνημά τους, σαν να έλεγαν προς τους εαυτούς τους: Για ποιον λόγο απελπιστήκατε για τη σωτηρία; Έχουμε τον Θεό προστάτη μας· έστω και αν έχουμε αμαρτήσει σε κάτι, υποστήκαμε ικανή τιμωρία· μέσα στους πειρασμούς σταθήκαμε γενναία· έχουμε ως οδηγό Εκείνον που πάντοτε προστατεύει ακόμη και τους αμαρτωλούς· γι' αυτό, πρέπει από κάθε άποψη να προσδοκούμε αγαθό τέλος. Τι σημαίνει όμως το: «Δεν φανήκαμε άδικοι απέναντι στη διαθήκη σου»; Δηλαδή, δεν φερθήκαμε άδικα απέναντι σε όσα μας εμπιστεύθηκαν, αλλά τα τηρήσαμε με ακρίβεια. Διότι πράγματι, είναι μεγίστη αδικία όταν παραβαίνει κανείς τον νόμο που τον προστατεύει, ο οποίος δεν του επιτρέπει να αδικείται ούτε από τους πλησίον του και που εμποδίζει την κακία· όταν δείχνει αγνωμοσύνη απέναντι σε Εκείνον που του παρέχει τόσα αγαθά. «Και δεν στράφηκε προς τα πίσω η καρδιά μας». Άλλος λέει: «Δεν αποχώρησε».

Και δεν εξέτρεψες τις τρίβους μας από την οδό σου. Κάποιος άλλος λέει: Ούτε παρεξέκλιναν τα διαβήματά μας. Άλλος λέει: Και δεν στράφηκε προς τα πίσω η καρδιά μας, και δεν παρεξέκλιναν τα βήματά μας. Αυτό ακριβώς που είπε προηγουμένως, το ίδιο λέει και εδώ, ότι δηλαδή μέσα σε τόσο μεγάλο κλύδωνα δεινών δεν κλονίστηκαν ούτε στο ελάχιστο. Και πολύ ορθά μίλησε έτσι.

Διότι, όπως ακριβώς ο νόμος οδηγεί προς τα εμπρός, έτσι και η παρανομία μετακινεί προς τα πίσω· και όπως ο νόμος προστάζει να βαδίζει κανείς στην ορθή οδό, έτσι και η παρανομία μετατοπίζει τον άνθρωπο προς την έρημη και άβατη περιοχή. Επομένως, ως οδό εννοεί εδώ τον νόμο. Όσο για τη λέξη «Εξέκλινας» (εξέτρεψας), την οποία οι άλλοι μεταφραστές αποδίδουν ως εξής: «Ούτε απομακρύνθηκαν τα βήματά μας από την οδό σου»· το εβραϊκό κείμενο αναφέρει: «Ουαθέτ ασουρενού μενί όραχ»· εάν όμως θελήσει κάποιος να ερμηνεύσει σύμφωνα με τους Εβδομήκοντα, και όχι σύμφωνα με τους άλλους μεταφραστές, η φράση «Εξέκλινας τις τρίβους μας από την οδό σου» σημαίνει το εξής: ότι «Μας εξόρισες από τον ναό σου, και μας έκανες να βρισκόμαστε σε ξένη χώρα»· γεγονός το οποίο δεν επέτρεπε να επιτελούνται οι λατρείες.

Εάν, ωστόσο, κάποιος το εκλάβει σε σχέση με το χωρίο «Εξέτρεψες τις τρίβους μας από την οδό σου», εδώ παρουσιάζει λογική ακολουθία σύμφωνα με την έννοια που έχουμε αναφέρει. Διότι φανερώνει πώς τους απομάκρυνε από τις τρίβους τους, εννοώ από τον τρόπο ζωής της πολιτείας και από τις διατάξεις του νόμου, με το να τους οδηγήσει σε τόπους έρημους και να τους εγκαταλείψει ανάμεσα σε εχθρούς.

Αν πάλι κάποιος θα ήθελε να εκλάβει το λόγιο πιο απλά, και να εννοήσει το «εγώ θα σκληρύνω» αντί του «θα αφήσω και θα παραχωρήσω να γίνει σκληρή», ούτε αυτός ο λόγος αφίσταται από την ευσεβή πίστη, ούτε η διαχείριση της αλλαγής των ρημάτων είναι κάτι το ιδιάζον, αλλά καταφεύγει στην κοινή λύση, μέσω της οποίας επιλύονται και πολλά άλλα με την ίδια κοινή μέθοδο· όπως το «τους παρέδωσε σε πάθη ατιμίας» και «τους παρέδωσε ο Θεός στις επιθυμίες των καρδιών τους» και «καθώς δεν αποδέχθηκαν να έχουν επίγνωση του Θεού, τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου» και «ετύφλωσε τα νοήματα των απίστων, ώστε να μη λάμψει σε αυτούς ο φωτισμός του ευαγγελίου» και «τους έδωσε ο Θεός πνεύμα κατανύξεως, μάτια για να μη βλέπουν και αυτιά για να μην ακούν» και «πώρωσε ο Θεός την καρδιά τους» και «εσύ εξέτρεψες τα μονοπάτια μας από την οδό σου»· και μύρια άλλα. Διότι, μολονότι το καθένα από τα προειρημένα ιερά λόγια μπορεί να διευθετηθεί με άλλες προσεγγίσεις ώστε να καταστεί σαφέστατο και αδιαμφισβήτητο, εντούτοις αυτή η κοινή αλλαγή, που εφαρμόζεται σε όλα τα παρόμοια, δεν συνιστά σε μικρότερο βαθμό κάθαρση εκείνου που θολώνει τους λογισμούς, και δεν αποδεικνύει την αλλαγή μέσα από εκτενείς αναλύσεις.