Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 43:2

Ταπεινώθηκε στο χώμα η ψυχή μας. Αυτό το λέγουν επειδή, αφού αρνήθηκαν να έχουν το φρόνημα του Χριστού, κατέπεσαν σε σαρκικό φρόνημα. Κύριε, με τα αυτιά μας ακούσαμε. Τώρα όμως μας απέρριψες και μας καταντρόπιασες. Και δεν εκστρατεύεις πλέον, Θεέ, μαζί με τις δυνάμεις μας. Στο παρελθόν, λέει, συμπολεμούσες μαζί μας· τώρα όμως όχι μόνο δεν εξέρχεσαι μαζί μας, αλλά και μας έτρεψες σε φυγή, έτσι ώστε να γίνουμε αντικείμενο διαρπαγής από εκείνους που μας μισούν. Αυτά δε τα λέει ο προφητικός χορός, οικειοποιούμενος τις συμφορές του λαού.

Ο Θεός, λοιπόν, λύτρωσε τον Ισραήλ από τα χέρια των Αιγυπτίων, στεφανώνοντας τον εαυτό Του με θεοπρεπή δόξα. Και βέβαια, είπε προς τον Φαραώ: «Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο σε ανέδειξα, για να δείξω σε σένα τη δύναμή μου και για να διακηρυχθεί το όνομά μου σε όλη τη γη». Είπε επίσης κάπου ο Θεός και μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Τους δε γιους του Ιούδα θα τους ελεήσω και θα τους σώσω μέσω του Κυρίου του Θεού τους· και δεν θα τους σώσω με τόξο, ούτε με ρομφαία, ούτε με πόλεμο, ούτε με άρματα, ούτε με άλογα, ούτε με ιππείς». <Τώρα όμως μας απέρριψες και μας ντρόπιασες.> (L f. 117) Οι προφήτες που τα λένε αυτά αναλαμβάνουν επάνω τους, σαν να επρόκειτο για το δικό τους σώμα, την κατάσταση του ασεβούς λαού. Διότι οι πατέρες μας, λέει, μας τα ανήγγειλαν αυτά. Έπειτα παρεμβάλλεται διάψαλμα, για να παραστήσει τη μεταβολή. Τώρα όμως μπορεί να δει κανείς τα αντίθετα· διότι αβοήθητους μας εγκατέλειψες στον πόλεμο· αφού δεν εκστράτευσες μαζί με τις στρατιωτικές μας δυνάμεις. <Και δεν υπήρχε πλήθος στους αλαλαγμούς μας.> (B f. 161 b, I f. 225 b, K f. 86 b) Ο αλαλαγμός, λοιπόν, είναι η επινίκια φωνή εκείνων που έχουν νικήσει. Όταν όμως συμβαίνει να είναι λίγοι αυτοί που συνηθίζουν να το κάνουν αυτό, τότε λέμε ότι δεν υπάρχει πλήθος στους αλαλαγμούς τους. Ηττηθήκαμε, λοιπόν, και λεηλατηθήκαμε από τους εχθρούς, και μάλιστα από ολιγάριθμους· διότι δεν υπήρχε πλήθος στους αλαλαγμούς τους.

Θεέ, με τα αυτιά μας ακούσαμε. Αντί για το: «Εσύ που προστάζεις τις σωτηρίες του Ιακώβ», ο Σύμμαχος μεταφράζει: «Εσύ είσαι ο βασιλιάς μου· Θεέ, δώσε εντολή για τη σωτηρία του Ιακώβ». «Με τη δική σου δύναμη θα κατατροπώσουμε τους εχθρούς μας». Όσοι από τον λαό επιτυγχάνουν τα έργα της αρετής, καθώς και οι προφήτες ανάμεσά τους, αυτά θα έλεγαν, ομολογώντας ότι δεν εξασφαλίζουν τη σωτηρία για τον εαυτό τους με τη δική τους δύναμη, ούτε με τόξο και ρομφαία, αλλά με τη δύναμη του δικού τους κέρατος. Και το βιβλίο του Δανιήλ ονομάζει τα βασίλεια κέρατα· για τους αγίους, όμως, έχει λεχθεί ότι κέρας είναι ο ίδιος ο Κύριος· γι' αυτό λέει: «Με τη δική σου δύναμη θα κατατροπώσουμε τους εχθρούς μας». Και σε άλλο σημείο έχει λεχθεί: «Είσαι ο υπερασπιστής μου και το κέρας της σωτηρίας μου».

Τώρα όμως μας απώθησες και μας ντρόπιασες, και δεν θα βγεις μαζί με τις δυνάμεις μας. Επειδή το πλήθος ολόκληρου του ιουδαϊκού έθνους, έχοντας εμπλακεί σε κάθε είδους ασέβειες και παρανομίες, δεν ήταν αποξενωμένο από το προφητικό σώμα, εύλογα αυτοί που είπαν τα προηγούμενα, οικειοποιούμενοι όσα συνέβησαν στο πλήθος, τα προφέρουν μετά την παρεμβολή ενός διαψάλματος, για να παραθέσουν τη μεταβολή όσων πρόκειται να λεχθούν. Οι πατέρες μας, λοιπόν, μας ανήγγειλαν, και με τα ίδια μας τα αυτιά ακούσαμε τι είδους έργα επιτέλεσες στις ημέρες τους, και τα εξής. Τώρα όμως με τα μάτια μας δεν βλέπουμε τέτοια πράγματα, αλλά τα αντίθετα. Διότι μας απώθησες, Εσύ ο Θεός, που παλαιότερα διέσωσες τους πατέρες μας· εξαιτίας των αμαρτιών μας, εμάς που παλαιότερα καυχιόμασταν και έχαιραμε μεγάλης πεποίθησης σε Εσένα μας ντρόπιασες, εγκαταλείποντάς μας έρημους και αβοήθητους στη σύγκρουση με τους εχθρούς. Διότι δεν εκστράτευσες μαζί με τις δυνάμεις μας· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, με τα στρατεύματά μας. Και γι' αυτό τον λόγο μας έτρεψες σε φυγή προς τα πίσω μπροστά στους εχθρούς μας· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: Μας έταξες τελευταίους από κάθε εχθρό, και εκείνοι που μας μισούν μας διαρπάζουν για τον εαυτό τους. Μας παρέδωσες σαν ζώα προορισμένα για σφαγή, και μας διασκόρπισες ανάμεσα στα έθνη.

ΠΑΝΗΓΥΡΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΠΟΥ ΠΡΟΣΦΩΝΗΘΗΚΕ ΣΤΟΝ ΠΑΥΛΙΝΟ, ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ Ω φίλοι του Θεού και ιερείς, εσείς που έχετε ενδυθεί τον άγιο ποδήρη χιτώνα και τον ουράνιο στέφανο της δόξας, καθώς και το ένθεο χρίσμα και την ιερατική στολή του Αγίου Πνεύματος· και εσύ, ω νέο σεμνό καύχημα του αγίου ναού του Θεού, που έχεις τιμηθεί από τον Θεό με σεβάσμια σύνεση, και έχεις επιδείξει πολύτιμα έργα και πράξεις μιας νέας και ακμάζουσας αρετής, στον οποίο ο ίδιος ο Θεός, που περιέχει και συγκρατεί το σύμπαν, έχει δωρίσει το εξαιρετικό προνόμιο να οικοδομήσει και να ανανεώσει τον επί γης οίκο για τον Χριστό, τον μονογενή και πρωτότοκο Λόγο Του, και για την αγία και θεοπρεπή Του νύμφη, είτε κάποιος θα ήθελε να σε ονομάσει νέο Βεσελεήλ, αρχιτέκτονα της θείας Σκηνής, είτε Σολομώντα, βασιλιά μιας νέας και πολύ ανώτερης Ιερουσαλήμ, είτε και νέο Ζοροβάβελ, που προσέδωσε πολύ μεγαλύτερη δόξα από την προηγούμενη στον ναό του Θεού· αλλά και εσείς, ω θρέμματα της ιερής αγέλης του Χριστού, εστία αγαθών λόγων, παιδευτήριο σωφροσύνης και σεμνό και θεοφιλές ακροατήριο της θεοσέβειας: παλαιότερα μεν μάς ήταν δυνατό, προσλαμβάνοντας μέσω της ακοής τα παράδοξα θεία σημεία και τις ευεργεσίες των θαυμάτων του Κυρίου προς τους ανθρώπους μέσα από τα θεία αναγνώσματα, να αναπέμπουμε ύμνους και ωδές στον Θεό, διδασκόμενοι να λέμε: «Θεέ, με τα αυτιά μας ακούσαμε, οι πατέρες μας μάς ανήγγειλαν το έργο που έπραξες στις ημέρες τους, σε ημέρες αρχαίες»· τώρα όμως πια, δεν προσλαμβάνουμε τον υψηλό βραχίονα και την ουράνια δεξιά του πανάγαθου και παμβασιλέα Θεού μας μόνο μέσω των ακοών ούτε μέσω φημών και λόγων, αλλά βλέποντας στην πράξη και με τα ίδια μας τα μάτια ότι αυτά που παραδόθηκαν στη μνήμη από παλιά είναι πιστά και αληθινά, έχουμε την ευκαιρία να αναμέλψουμε έναν δεύτερο επινίκιο ύμνο, να αναφωνήσουμε ολοφάνερα και να πούμε: «Όπως ακούσαμε, έτσι και είδαμε στην πόλη του Κυρίου των δυνάμεων, στην πόλη του Θεού μας».

«Ο Θεός» Αυτοί από τον λαό των Ιουδαίων που πίστεψαν, λένε αυτά προς τον Θεό ευχαριστώντας τον. «οι πατέρες μας» Διότι προέλεγαν τη δική σου παρουσία, Κύριε και Θεέ μας. «έργο το οποίο εργάστηκες» Όσα έπραξες μαζί τους [λέει], τα μάθαμε: πώς ξέρανες τη θάλασσα, πώς στην έρημο υπέμεινες τους τρόπους του λαού, και τα υπόλοιπα θαυμάσια. Και για τον λόγο αυτόν καταφεύγουμε σε εσένα, ο Θεός μας. «το χέρι σου» Τα έθνη των Αμορραίων και των Χετταίων και τα εξής. Διότι αυτά τα εξολόθρευσες, για να εγκαταστήσεις τον λαό. «ταλαιπώρησες» Τους Ιουδαίους: τους ταλαιπώρησες και τους εκδίωξες από τον νόμο και τον τόπο, διότι δεν κατανόησαν ότι ο Χριστός είναι Θεός, υπερασπιστής τους. «διότι όχι με τη ρομφαία» Διότι δεν έλαβαν τη γη της επαγγελίας με τη δική τους δύναμη, αλλά με το θέλημα του Θεού, δεν το κατανόησαν όμως, όντας πάντοτε αχάριστοι. «και ο βραχίονας» Ούτε σώθηκαν με τη δική τους ισχύ από εκείνους που τους πολεμούσαν, διότι ο βραχίονας ερμηνεύεται ως δύναμη, αλλά με τη δύναμη του Θεού, πράγμα που δεν κατανοούσαν. «αλλά η δεξιά» Διότι η δεξιά του Θεού και η ισχύς και ο φωτισμός (το φως) της δόξας του προσώπου του Θεού τους κληροδοτούσε τα αγαθά. «διότι ευδόκησες» Διότι το θέλημά σου ήταν σε αυτούς. «εσύ είσαι αυτός» Ο Θεός που ενανθρώπησε και έσωσε το ανθρώπινο γένος και βασιλεύει στους αιώνες. «εκείνος που προστάζει» Εκείνος που πρόσταξε τη σωτηρία του νέου λαού, δηλαδή του Χριστού. Διότι παντού ο Ιακώβ ερμηνεύεται ως ο Χριστός.

ΣΤΟΝ ΜΓʹ ΨΑΛΜΟ. Στον νικοποιό, για τους υιούς Κορέ. Θεέ μας, με τα αυτιά μας ακούσαμε, οι πατέρες μας μάς ανήγγειλαν το έργο που έπραξες στις ημέρες τους, στις αρχαίες ημέρες. Άλλος ερμηνευτής λέει: Στις προγενέστερες ημέρες.

Και αυτό δεν αποτελεί μικρό μέρος της παρηγοριάς. Διότι δεν θα είχε την ίδια ισχύ ο λόγος εάν στρεφόταν προς εκείνους, όπως όταν απευθύνεται προς τον Θεό. Γι' αυτό ακριβώς, προχωρώντας, έλεγε τα εξής: «Δεν κληρονόμησαν τη γη με τη ρομφαία τους, και το δεξί τους χέρι δεν τους έσωσε». Διότι αυτό αποσκοπούσε στο να εμψυχώσει εκείνους που ήταν πιο αδύναμοι απέναντι στους κόπους, αυτούς που αναζητούσαν τη νίκη σύμφωνα με την ανθρώπινη λογική. Επομένως, όλη αυτή η προσευχή είναι μια προτροπή προς τα στρατεύματα, η οποία τα προστάζει να εναποθέσουν τα πάντα στον Θεό και να εξαρτήσουν τη νίκη από την ελπίδα προς Εκείνον. Γιατί όμως δεν είπε απλώς, «Ακούσαμε», αλλά, «Με τα αυτιά μας ακούσαμε»;

Μέχρι πότε θα εξαπατάτε τους εαυτούς σας; Μέχρι πότε δεν θα διακρίνετε την αλήθεια των πραγμάτων, αλλά θα χάσκετε μπροστά στα όνειρα, ενώ η κρίση βρίσκεται κοντά και προ των πυλών; Αλλά ας επανέλθουμε στα προκείμενα. Οι πατέρες μας μάς ανήγγειλαν το έργο που επιτέλεσες στις ημέρες τους, στα αρχαία χρόνια.

«Το έργο που έπραξες στις ημέρες τους, σε ημέρες αρχαίες». Μνημονεύει κάποια παλαιά διήγηση, και παραθέτει αρχαία κατορθώματα. Και για ποιον λόγο δεν μνημονεύει κάτι νέο και πρόσφατο; Διότι, όταν πρόκειται για τους ανθρώπους, ευλόγως κάνουμε τη διήγηση των πρόσφατων γεγονότων, και με αυτά τους προσελκύουμε, εφόσον η μνήμη τους εξασθενεί· στον Θεό όμως τα πάντα είναι γνωστά, ομοίως και τα παλαιά και τα νέα. «Διότι ιδού», λέγει, «εσύ γνώρισες τα πάντα, τα έσχατα και τα αρχαία». Δεν έχει καμία διαφορά αν κάποιος αναφέρει μια παλαιά ή μια νέα διήγηση, αρκεί μόνο να είναι σχετική με το εξεταζόμενο θέμα. Ποια αρχαία διήγηση, λοιπόν, λέγει πως θέλει να αναφέρει; Ας ακούσουμε: «Το χέρι σου εξολόθρευσε έθνη», λέγει, «και αυτούς τους καταφύτευσες· καταπόνησες λαούς, και τους εκδίωξες». Άραγε αναγνωρίσατε για ποιον πόλεμο μιλάει, για ποια νίκη, για ποιο τρόπαιο, ή έχετε ακόμη ανάγκη από τη δική μας διασαφήνιση;

Ψαλμός 43. Εις το τέλος· στους υιούς Κορέ για σύνεση. «Θεέ, με τα αυτιά μας ακούσαμε όσα οι πατέρες μας μάς ανήγγειλαν». Έπειτα διηγείται με δραματικό τόνο τις θείες ευεργεσίες προς τους Ιουδαίους: πώς δηλαδή τιμώρησε τους λαούς της Αιγύπτου και έβγαλε τον λαό από τη δουλεία, και πώς εξολόθρευσε τα έθνη των Χαναναίων και εγκατέστησε τους Ιουδαίους. Επειδή όμως επέδειξαν κακή διαγωγή, διηγείται πάλι ότι διασκορπίστηκαν σε αιχμαλωσία σε διάφορους καιρούς και έγιναν όνειδος ανάμεσα στα έθνη και «λογίστηκαν ως πρόβατα σφαγής». Αλλά αυτό το ρητό βρίσκει εφαρμογή με έμφαση και στους θείους μάρτυρες του Χριστού, οι οποίοι και έλεγαν, σύμφωνα με τον απόστολο Παύλο, μέσα στα βασανιστήρια: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού» και τα εξής, ότι για χάρη σου «θανατωνόμαστε όλη την ημέρα, λογιστήκαμε ως πρόβατα σφαγής. Εξεγέρσου· γιατί κοιμάσαι, Κύριε;» αντί του «γιατί ανέχεσαι μακροθυμώντας τους αδίστακτους τυράννους;». «Γιατί αποστρέφεις το πρόσωπό σου; Ξεχνάς τη φτώχεια μας και τη θλίψη μας; Ανάστηθι, Κύριε, μην μας απορρίψεις ως το τέλος». «Διότι ταπεινώθηκε στο χώμα η ψυχή μας, κόλλησε στη γη η κοιλιά μας», από την υπερβολή των βασανιστηρίων.

Έπρεπε, διότι έπρεπε, οι φιλόθεοι αγωνιστές, οι υπέρμαχοι της ευσέβειας, αυτοί που προ ολίγου είχαν συγκεντρωθεί σε συνέλευση –και λέω με θάρρος και θεία (συνέλευση), επειδή και ο Θεός, που πάντοτε κρατά την καρδιά σου στα χέρια Του, σε παρακίνησε τότε προς αυτόν τον σκοπό– αυτοί που συνέτριψαν και την καινοτομία η οποία εκδηλώθηκε αμέσως εναντίον της ορθής πίστεως, όχι μόνο να δείξουν οι ίδιοι ζήλο για τον Κύριο και να διεξαγάγουν αποκλειστικά οι ίδιοι τον αγώνα εναντίον εκείνης της δυσφημίας, αλλά να προτρέψουν και άλλους· και όχι μόνο να αποβλέψουν στο παρόν, αλλά να προνοήσουν και για το μέλλον, ώστε οι μεταγενέστεροι να έχουν να διηγούνται προς ένθεο ζήλο το έργο που επιτέλεσε ο Κύριος κατά τις ημέρες αυτές, οι οποίες γι' αυτούς θα είναι αρχαίες. Προτροπή δε για το καλό και πρόνοια για το μέλλον και ασφάλεια αποτελούν οι έπαινοι και τα στεφάνια εκείνων που επιτυγχάνουν σπουδαία κατορθώματα· διότι, όπως λέει ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, όπου υπάρχουν οι έπαινοι, εκεί υπάρχουν και οι επιδόσεις· όπως ακριβώς, αντίθετα, αποτροπή του κακού αποτελούν οι επικρίσεις και οι έλεγχοι εκείνων που σφάλλουν. Για αυτά τα δύο μερίμνησε, περισσότερο από κάθε άλλον, εκείνος που υπερέχει όλων σε όλα, στον βίο και στον λόγο και στο αξίωμα. Αυτόν, που πριν από τούτο απέφευγε τη μάταιη δόξα και για τον λόγο αυτό έσπευδε να περνά απαρατήρητος και έτσι κρυβόταν, φανερός μόνο στον Θεό, ο Οποίος βλέπει τα κρυπτά, εσύ ο ίδιος τον αναζήτησες υποκινούμενος από τον Θεό και τον βρήκες με τη θεία καθοδήγηση, και, αφού τον βρήκες, δεν του επέτρεψας πλέον να κρύβεται κάτω από το μόδιο, αλλά τον ανέβασες και τον τοποθέτησες πάνω στην οικουμενική λυχνία, στην εκκλησία που υπέρκειται όλων, ώστε το φως που καίει μέσα του να λάμπει τηλαυγώς σε όλους όσοι βρίσκονται στην οικία, δηλαδή σε ολόκληρο τον κόσμο.