Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 43:4

Σφραγίστηκε δε μέσα μας, αποδεικνύοντάς μας σύμμορφους με τον εαυτό του, και χαράσσοντας τον φωτισμό μέσω του δικού του Πνεύματος ως θεία εικόνα σε όσους πιστεύουν σε αυτόν, ώστε και αυτοί να ονομάζονται πλέον σύμφωνα με αυτόν θεοί και υιοί Θεού. Αλλά εάν το αληθινό φως ήταν κάτι από τα δημιουργήματα, πώς σφραγίστηκε μέσα μας; «Διότι το φως μέσα στο σκοτάδι φέγγει», σύμφωνα με την αψευδή φωνή του πνευματοφόρου. Διότι πώς θα μπορούσε το φως να γίνει ολοφάνερο μέσα στο φως; Άλλο. Ο ψαλμωδός λέει: «Φως ανέτειλε για τον δίκαιο». Αν μεν ανέτειλε σε κάποιον που το έχει και δεν το έχει ανάγκη, είναι περιττό· αν δε το φως ανατέλλει σε κάποιον ως μη έχοντα, άρα φως είναι μόνο ο Μονογενής, ενώ η κτίση είναι μέτοχος του φωτός, και γι' αυτό είναι άλλης φύσεως. Άλλο. Ο ψαλμωδός λέει: «Διότι δεν κληρονόμησαν τη γη με τη ρομφαία τους, και ο βραχίονάς τους δεν τους έσωσε, αλλά η δεξιά σου και ο βραχίονάς σου και ο φωτισμός του προσώπου σου». Ως φωτισμό του προσώπου του Θεού και Πατρός ονομάζει πάλι εδώ την από τον Υιό μέσω του Πνεύματος αποκάλυψη, και την καθοδήγηση στο καθένα από τα όντα, πράγμα που άλλωστε και μόνο διέσωσε τον Ισραήλ και τον απάλλαξε από την καταδυνάστευση των Αιγυπτίων. Εάν λοιπόν δεν είναι μόνο ο Μονογενής το αληθινό φως, αλλά ενυπάρχει και στα δημιουργήματα το ίδιο αξίωμα, γιατί δεν διασώζονταν με το δικό τους φως αυτοί για τους οποίους γίνεται ο λόγος, αλλά φαίνονται να εφοδιάζονται με προσθήκες, σαν από ξένο και όχι αναγκαίο φως;

Υπάρχουν όμως και εκείνοι στους οποίους φαίνονται καλύτερα τα όσα ειπώθηκαν σύμφωνα με την πρώτη έκδοση, εννοώ δηλαδή από τον Ευσέβιο Καισαρείας. Επομένως, θα ταίριαζε ο ψαλμός να εκφέρεται είτε εκ μέρους των αγίων προφητών, είτε από εκείνους που εφάρμοσαν άψογα τη λατρεία του νόμου. <Και τους καταφύτευσες.> (B f. 159 b, I f. 223) Το «καταφυτεύτηκαν» αναφέρεται όπως σε άμπελο· διότι ο Ισραήλ είναι άμπελος με καλά κλήματα. Και μετέφερες άμπελο από την Αίγυπτο, ταλαιπώρησες λαούς, και τους εξεδίωξες. <Η δεξιά σου, και ο βραχίονάς σου, και ο φωτισμός του προσώπου σου.> (B f. 159 b, I f. 223) Προσθέτοντας, λέει, το «και ο φωτισμός του προσώπου σου», μνημονεύουν, όπως είναι εύλογο, την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος.

Διότι πρόσωπο του Θεού και Πατρός είναι ο Υιός, όντας απαράλλακτη εικόνα του και χαρακτήρας της υποστάσεώς του. Φωτισμός δε που στέλνεται από αυτόν στον νου και την καρδιά εκείνων που καλούνται σε απολύτρωση, είναι η δια του Αγίου Πνεύματος σύνεση που οδηγεί τους φωτιζόμενους στον Θεό. Λένε λοιπόν ότι η λύτρωση του Ισραήλ ενεργήθηκε, καθώς και το ότι υπερίσχυσαν έναντι των εθνών, ως προερχόμενα από τον Θεό Πατέρα δια της παντοδύναμης χειρός του, δηλαδή του βραχίονα, που είναι ο Υιός, και μέσα από τον φωτισμό δια του Αγίου Πνεύματος. Αυτόν τον ίδιο τον Σωτήρα, τον Λόγο που βρισκόταν εξαρχής προς τον Θεό, οι θείες Γραφές τον ονομάζουν με διάφορες προσεγγίσεις χέρι του Θεού και δεξιά και βραχίονα, όπως επίσης και σοφία του Θεού και δικαιοσύνη και αγιασμό και δύναμη· ώστε να υπάρχουν διάφορα ονόματα για ένα και το αυτό υποκείμενο. Ο Ησαΐας για παράδειγμα λέει: «Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας; Και ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε;» Ο Δαβίδ, εξάλλου, εδώ τον ονομάζει όχι μόνο βραχίονα, αλλά και δεξί χέρι. Σύμφωνα με την πνευματική έννοια, αφού ο Ισραήλ αποβλήθηκε μετά την προδοσία του Σωτήρα, εμείς που προερχόμαστε από τα έθνη εμφυτευθήκαμε στις θείες Γραφές μέσω της θείας κατήχησης. Και δεν μας έσωσε ο δικός μας βραχίονας ούτε η δική μας εργασία, αλλά λάβαμε τη σωτηρία κατά χάρη.

Εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου. Μακάριος ο λαός που γνωρίζει τον αλαλαγμό της χαράς· Κύριε, στο φως του προσώπου σου θα πορευθούν. Διότι δεν κληρονόμησαν τη γη με τη ρομφαία, και ο βραχίονάς τους δεν τους έσωσε, αλλά η δεξιά σου και ο βραχίονάς σου και ο φωτισμός του προσώπου σου.

Διότι δεν κληρονόμησαν τη γη με τη ρομφαία τους, και ο βραχίονάς τους δεν τους έσωσε· αλλά η δεξιά σου και ο βραχίονάς σου, και ο φωτισμός του προσώπου σου. Σημειώθηκε πάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε. Έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου.

Στο Ψαλτήριο: Ας βρει το χέρι σου όλους τους εχθρούς σου, η δεξιά σου ας βρει όλους εκείνους που σε μισούν. Και είπα: Τώρα άρχισα· αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου. Διότι δεν κληρονόμησαν τη γη με τη ρομφαία τους, και ο βραχίονάς τους δεν τους έσωσε· αλλά η δεξιά σου και ο βραχίονάς σου, και ο φωτισμός του προσώπου σου.

Στο μέτρο που παραδίδει τον εαυτό του σε σωματικό και ψυχικό αγώνα για την πλήρη ευαρέστηση των αγαθών έργων, τόσο αποκτά και τη μετοχή του Αγίου Πνεύματος για την πνευματική αύξηση της ανακαίνισης του νου· εξασφαλίζοντας μεν τη σωτηρία κατά χάρη και ως δωρεά, αλλά δεχόμενος την προκοπή και το μέτρο με την πίστη, την αγάπη και τον αγώνα της αυτεξούσιας προαίρεσης, ώστε να γίνει κληρονόμος της αιώνιας ζωής τόσο κατά χάρη όσο και κατά δικαιοσύνη. Διότι ούτε λαμβάνει την αύξηση της προκοπής εξ ολοκλήρου μέσω της θείας δυνάμεως και χάριτος χωρίς τη συνεργεία και τον ζήλο του ίδιου του ανθρώπου, ούτε μπορεί να φτάσει στο τέλειο θέλημα του Θεού και στο μέτρο της καθαρότητας εξ ολοκλήρου με τη δική του δύναμη και ισχύ, χωρίς τη συνεργεία και τη βοήθεια του Πνεύματος. Επειδή, «εάν ο Κύριος δεν οικοδομήσει τον οίκο και δεν φυλάξει την πόλη, μάταια αγρύπνησε ο φύλακας και κοπιάζει ο οικοδόμος». Και πάλι: «Διότι δεν κληρονόμησαν τη γη με τη ρομφαία τους, και ο βραχίονάς τους δεν τους έσωσε, παρόλο που πολεμούσαν με ρομφαίες και βραχίονες, αλλά η δεξιά Σου και ο βραχίονάς Σου και ο φωτισμός του προσώπου Σου», φανερώνοντας έτσι τη δύναμη του Θεού που συνεργεί στον δικό τους αγώνα, και ταυτόχρονα αποκόπτοντας την οίηση εκείνων που στηρίζονται στον εαυτό τους επειδή διαθέτουν λίγες αρετές. Έτσι ο Προφήτης δίδαξε ότι η σωτηρία όσων ελπίζουν επιτυγχάνεται με την πίστη και την αγάπη, μέσω της θείας χάριτος.

Διότι, λέγει, εάν ο Κύριος δεν οικοδομήσει τον οίκο και δεν φυλάξει την πόλη, μάταια αγρύπνησε ο φύλακας και κοπιάζει ο οικοδόμος· και πάλι: «Διότι δεν κληρονόμησαν τη γη με τη ρομφαία τους, και ο βραχίονάς τους δεν τους έσωσε», μολονότι χρησιμοποιούσαν ρομφαίες και βραχίονες στους αγώνες, «αλλά η δεξιά Σου και ο βραχίονάς Σου και ο φωτισμός του προσώπου Σου». Τι εννοεί λέγοντας αυτό; Υποδεικνύει την άνωθεν συνδρομή προς τους εργάτες του Κυρίου, και συνάμα ότι δεν πρέπει να στηρίζονται στις ανθρώπινες προσπάθειες όσοι νομίζουν πως το στεφάνι εξαρτάται εξ ολοκλήρου από τους δικούς τους κόπους, αλλά να εναποθέτουν στο θέλημα του Θεού τις ελπίδες τους για την τελική έκβαση.

«Ο Θεός» Αυτοί από τον λαό των Ιουδαίων που πίστεψαν, λένε αυτά προς τον Θεό ευχαριστώντας τον. «οι πατέρες μας» Διότι προέλεγαν τη δική σου παρουσία, Κύριε και Θεέ μας. «έργο το οποίο εργάστηκες» Όσα έπραξες μαζί τους [λέει], τα μάθαμε: πώς ξέρανες τη θάλασσα, πώς στην έρημο υπέμεινες τους τρόπους του λαού, και τα υπόλοιπα θαυμάσια. Και για τον λόγο αυτόν καταφεύγουμε σε εσένα, ο Θεός μας. «το χέρι σου» Τα έθνη των Αμορραίων και των Χετταίων και τα εξής. Διότι αυτά τα εξολόθρευσες, για να εγκαταστήσεις τον λαό. «ταλαιπώρησες» Τους Ιουδαίους: τους ταλαιπώρησες και τους εκδίωξες από τον νόμο και τον τόπο, διότι δεν κατανόησαν ότι ο Χριστός είναι Θεός, υπερασπιστής τους. «διότι όχι με τη ρομφαία» Διότι δεν έλαβαν τη γη της επαγγελίας με τη δική τους δύναμη, αλλά με το θέλημα του Θεού, δεν το κατανόησαν όμως, όντας πάντοτε αχάριστοι. «και ο βραχίονας» Ούτε σώθηκαν με τη δική τους ισχύ από εκείνους που τους πολεμούσαν, διότι ο βραχίονας ερμηνεύεται ως δύναμη, αλλά με τη δύναμη του Θεού, πράγμα που δεν κατανοούσαν. «αλλά η δεξιά» Διότι η δεξιά του Θεού και η ισχύς και ο φωτισμός (το φως) της δόξας του προσώπου του Θεού τους κληροδοτούσε τα αγαθά. «διότι ευδόκησες» Διότι το θέλημά σου ήταν σε αυτούς. «εσύ είσαι αυτός» Ο Θεός που ενανθρώπησε και έσωσε το ανθρώπινο γένος και βασιλεύει στους αιώνες. «εκείνος που προστάζει» Εκείνος που πρόσταξε τη σωτηρία του νέου λαού, δηλαδή του Χριστού. Διότι παντού ο Ιακώβ ερμηνεύεται ως ο Χριστός.

Και αυτό δεν αποτελεί μικρό μέρος της παρηγοριάς. Διότι δεν θα είχε την ίδια ισχύ ο λόγος εάν στρεφόταν προς εκείνους, όπως όταν απευθύνεται προς τον Θεό. Γι' αυτό ακριβώς, προχωρώντας, έλεγε τα εξής: «Δεν κληρονόμησαν τη γη με τη ρομφαία τους, και το δεξί τους χέρι δεν τους έσωσε». Διότι αυτό αποσκοπούσε στο να εμψυχώσει εκείνους που ήταν πιο αδύναμοι απέναντι στους κόπους, αυτούς που αναζητούσαν τη νίκη σύμφωνα με την ανθρώπινη λογική. Επομένως, όλη αυτή η προσευχή είναι μια προτροπή προς τα στρατεύματα, η οποία τα προστάζει να εναποθέσουν τα πάντα στον Θεό και να εξαρτήσουν τη νίκη από την ελπίδα προς Εκείνον. Γιατί όμως δεν είπε απλώς, «Ακούσαμε», αλλά, «Με τα αυτιά μας ακούσαμε»;

Διότι δεν κληρονόμησαν τη γη με τη ρομφαία τους. Άλλος λέγει: Διότι δεν κληρονόμησαν τη γη με τη μάχαιρά τους. Ούτε ο βραχίονάς τους τους έσωσε· αλλά η δεξιά σου, και ο βραχίονάς σου, και ο φωτισμός του προσώπου σου.

Άλλος λέει: «Το φως. Διότι ευαρεστήθηκες σε αυτούς». Και βέβαια όλοι επικρατούσαν στους πολέμους όντας οπλισμένοι· οπλισμένοι μεν, αλλά το έργο δεν οφειλόταν στα όπλα, αλλά στον Θεό που ήταν ο στρατηγός. Βλέπεις πώς με μορφή προσευχής φανερώνει τη συμβουλή, προτρέποντάς τους να τα αφήνουν όλα στον Θεό; Και πώς ονομάζει το γεγονός αυτό κληρονομιά, εφόσον οι πατέρες και οι παππούδες και οι προπάπποι δεν είχαν καταλάβει τη γη, αλλά είχαν αναλωθεί σε άλλη εποχή; Διότι προς τους πατέρες είχε δοθεί η υπόσχεση. Διότι λέει: «Έλα στη γη, την οποία θα σου δείξω»· και, «Σε εσένα θα δώσω τη γη, και στο σπέρμα σου». Και αφού μίλησε για δεξί χέρι και βραχίονα, επειδή χρησιμοποίησε πιο υλικές εκφράσεις, πρόσεξε πώς εξυψώνει τον λόγο, προσθέτοντας πάλι και λέγοντας: «Και ο φωτισμός του προσώπου σου», δηλαδή η προστασία, η πρόνοια. Διότι αρκούσε σε αυτούς μόνο η βούληση και η παρουσία Του. Έπειτα αναφέρει και την αιτία: «Διότι ευαρεστήθηκες σε αυτούς»· δηλαδή, επειδή τους αγάπησες, επειδή το θέλησες. Ώστε η έκβαση των πραγμάτων ήταν ζήτημα χάριτος, όχι δικών τους κατορθωμάτων, ούτε επέτυχαν χάρη στη δική τους αρετή, αλλά χάρη στη φιλανθρωπία του Θεού. «Εσύ είσαι ο ίδιος ο βασιλιάς μου και ο Θεός μου, ο οποίος προστάζει τις σωτηρίες του Ιακώβ». Άλλος λέει: «Δώσε εντολή για τη σωτηρία του Ιακώβ». Και ποια είναι η αλληλουχία σε αυτό; Πολύ μεγάλη, σε σχέση με τα όσα ελέχθησαν.

Διότι, εάν ο Κύριος δεν οικοδομήσει οίκο και δεν φυλάξει πόλη, μάταια αγρύπνησε αυτός που φυλάσσει και κοπιάζει και οικοδομεί. Και πάλι: Διότι δεν κληρονόμησαν τη γη με τη ρομφαία τους και δεν τους έσωσε ο δικός τους βραχίονας, αν και πολεμούσαν με ρομφαίες και βραχίονες, αλλά η δεξιά σου και ο βραχίονάς σου και ο φωτισμός του προσώπου σου, τα οποία δηλώνουν ότι η δύναμη του Θεού συνεργούσε στον δικό τους αγώνα. Ταυτόχρονα δε, καταρρίπτοντας την έπαρση όσων υπερηφανεύονται για τον εαυτό τους ένεκα λίγων αρετών, ο προφήτης δίδαξε ότι η ζωή προσφέρεται σε όσους ελπίζουν μέσω της πίστης και της αγάπης δια της χάριτος.