Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 43:6

Επομένως, το «εν ημίν» δεν σημαίνει ότι βρίσκονται μέσα στον Πατέρα, όπως είναι ο Υιός μέσα σε Αυτόν, αλλά αποτελεί παράδειγμα και εικόνα, αντί της φράσεως: «Ας μάθουν από εμάς». Διότι, όπως ο Παύλος για τους Κορινθίους, έτσι και η ενότητα του Υιού και του Πατρός αποτελεί για όλους πρότυπο και διδασκαλία, σύμφωνα με την οποία μπορούν να μαθαίνουν, βλέποντας την κατά φύσιν ενότητα του Πατρός και του Υιού, πώς οφείλουν και οι ίδιοι να γίνουν ένα μεταξύ τους ως προς το φρόνημα. Εάν όμως πρέπει να ερμηνευθεί το ρητό και με διαφορετικό τρόπο, μπορεί πάλι το «εν ημίν» να είναι ισοδύναμο με το να λέμε, «τη δυνάμει του Πατρός και του Υιού, ώστε να γίνουν ένα, έχοντας το ίδιο φρόνημα»· διότι χωρίς τον Θεό αυτό είναι αδύνατον να συμβεί. Και τούτο πάλι μπορεί να το βρει κανείς στα θεία λόγια, όπως το: «Με τον Θεό θα επιδείξουμε δύναμη», και το: «Με Εσένα θα κατατροπώσουμε τους εχθρούς μας».

Διότι χωρίς τον Θεό είναι αδύνατον να γίνει αυτό. Και αυτό πάλι μπορεί να το βρει κανείς στα θεία λόγια, όπως το «με τον Θεό θα επιτελέσουμε δυνατά έργα» και «με τον Θεό θα υπερπηδήσω τείχος» και «με εσένα θα κατατροπώσουμε τους εχθρούς μας». Είναι επομένως φανερό, ότι στο όνομα του Πατρός και του Υιού μπορούμε, με το να γίνουμε «ένα», να διατηρούμε σταθερό τον σύνδεσμο της αγάπης. Διότι πάλι, για να επεκτείνουμε το ίδιο νόημα, λέει ο Κύριος: «Και εγώ τη δόξα που μου έδωσες την έδωσα σε αυτούς, για να είναι ένα, καθώς εμείς είμαστε ένα». Ορθά και εδώ δεν είπε «για να είναι μέσα σε εσένα όπως είμαι και εγώ», αλλά είπε «καθώς εμείς». Εκείνος όμως που λέει το «καθώς» δεν υποδεικνύει ταύτιση, αλλά εικόνα και παράδειγμα αυτού που λέγεται.

Κατάλαβε, λοιπόν, εξαιτίας ίσως της αμάθειάς σου, φίλε μου, ότι δεν είπε απλώς και αόριστα πως μόνο «είμαστε στον Θεό», αλλά διαφορετικά, ερμηνεύοντας αυτό που ήθελε να πει. Προτάσσοντας το «Ζούμε», και προσθέτοντας σε αυτό το «Κινούμαστε», τρίτο έθεσε το «Είμαστε», προσδίδοντας και σε αυτό το νόημα των προηγούμενων. Και νομίζω βέβαια ότι ο ορθός μας λόγος περί αυτού ίσως θα φέρει σε αμηχανία τον θεομάχο. Αν όμως αντισταθεί και πάλι, και διαστρέψει το «Εν τω Θεώ» σύμφωνα με ό,τι νομίζει μόνον αυτός, θα του υποδείξουμε τη συνήθεια της θεόπνευστης Γραφής. Διότι αυτή έχει τη συνήθεια να λέει μερικές φορές το «Εν Θεώ» αντί του «Διά του Θεού». Επειδή ας μας πει εκείνος, πώς αναφωνούσε κάποιος στους Ψαλμούς λέγοντας: «Εν τω Θεώ ποιήσωμεν δύναμιν» και πάλι απευθυνόμενος προς Αυτόν: «Εν σοι τους εχθρούς ημών κερατιούμεν»; Διότι βέβαια κανείς δεν θα νομίσει ότι λέει αυτό, ότι δηλαδή υπόσχεται να δημιουργήσει κάποια δύναμη μέσα στην ουσία του Θεού, ούτε βέβαια ο ψαλμωδός λέει ότι θα βρουν τους εχθρούς τους μέσα σε αυτήν την ουσία και θα τους κατατροπώσουν· αλλά λέει το «Εν Θεώ» αντί του «Διά του Θεού», και πάλι το «Εν σοι» αντί του «Διά σου». Και τι έλεγε και ο μακάριος Παύλος γράφοντας προς τους Κορινθίους; «Ευχαριστώ τον Θεό μου για όλους σας για τη χάρη που σας δόθηκε εν Χριστώ Ιησού», και πάλι: «Από αυτόν όμως είστε εσείς εν Χριστώ Ιησού, ο οποίος έγινε σε εμάς σοφία από τον Θεό, καθώς και δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση».

Γι' αυτό λέει προς αυτόν στον τεσσαρακοστό τρίτο ψαλμό: «Με τη δύναμή σου θα κατακερατίσουμε τους εχθρούς μας, και στο όνομά σου θα εξουθενώσουμε αυτούς που εξεγείρονται εναντίον μας». Η λέξη «κέρας» χρησιμοποιείται στην Αγία Γραφή για να δηλώσει την ισχύ και τη δύναμη, καθώς και τη βασιλική δόξα. Μπορεί κανείς, λοιπόν, να ακούσει τον μακάριο Δαβίδ να λέει άλλοτε μεν, εκπροσωπώντας κάθε δίκαιο: «Θα υψωθεί το κέρας μου όπως του μονοκέρωτα»· και άλλοτε πάλι σχετικά με τον Χριστό: «Το κέρας αυτού θα υψωθεί με δόξα». Διότι η βασιλεία του Χριστού είναι περιφανέστατη.

Αλλά ήταν πάρα πολύ σοφός ο θεσπέσιος Δαβίδ, ο οποίος ανέθετε τη δόξα στον Θεό που εξουσιάζει τα πάντα, λέγοντας: «Διότι εσύ είσαι το καύχημα της δυνάμεώς τους». Και πάλι: «Με εσένα θα συντρίψουμε τους εχθρούς μας, και στο όνομά σου θα εξουθενώσουμε εκείνους που ξεσηκώνονται εναντίον μας. Διότι δεν θα στηρίξω τις ελπίδες μου στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν πρόκειται να με σώσει». Διότι κάθε ισχύς προέρχεται από αυτόν, και τίποτα το αξιόλογο δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί από εμάς, εάν δεν είναι εκείνος μαζί μας και δεν μας καθοδηγεί. «Διότι ο Κύριος συντρίβει πολέμους», σύμφωνα με όσα έχουν γραφεί.

Διότι ο ψαλμός περιέχει την κάθοδο του Μονογενούς, την ανάληψη, τη νίκη κατά των δαιμόνων, την αποβολή του Ισραήλ και την κλήση των εθνών, τα οποία όλα έγιναν στο τέλος των αιώνων, όταν ο Μονογενής ενανθρώπησε. Είθε να γίνουμε και εμείς παιδιά του Κυρίου, δηλαδή δούλοι του· και περπατώντας με ευσχημοσύνη όπως την ημέρα, με την αρετή και τα έργα του φωτός, είθε να λυτρωθούμε από όλους τους εχθρούς, και ιδίως από το χέρι του Σαούλ, δηλαδή από την πράξη και την ενέργεια του Σατανά. Διότι το χέρι είναι σύμβολο πράξης· και αφού φτάσουμε στο τέλος της νίκης, είθε να αξιωθούμε να ευχαριστούμε τον νικοποιό Χριστό. <Υπερασπιστής μου, και κέρας σωτηρίας μου, και αντιλήπτοράς μου.> (C f. 31.) Όλα αυτά αποδίδονται σε Αυτόν δικαίως, για τον οποίο ο ίδιος ο προφήτης μάς δίδαξε να ψάλλουμε: Με τη δύναμή σου θα κατατροπώσουμε τους εχθρούς μας. Έτσι έγινε υπερασπιστής μας μέσω της σάρκας του, δεχόμενος, όπως τα βέλη σε μια ασπίδα, τα πάθη για χάρη μας.

Μπορείς να το εννοήσεις και ως εξής: φαίνεται να ομολογούν μέσω του «Εσύ είσαι ο ίδιος ο βασιλιάς μου και ο Θεός μου», ότι πάντοτε παραμένεις ο ίδιος και αμετάβλητος. Επομένως, εφόσον, λέει, βοηθός των απογόνων του Ισραήλ είναι ο παντοδύναμος και ανίκητος, και δεν είναι δυνατόν να υποπτευθούμε ότι η δύναμή του έχει εξασθενήσει, δεν απομένει λοιπόν τίποτα άλλο να σκεφτούμε, παρά ότι έχουμε αμαρτήσει. Για τον λόγο αυτό έχουμε παραβλεφθεί και έχουμε πέσει, και έχουμε ως μόνη ελπίδα την παροχή της δικής σου γαληνότητας και φιλανθρωπίας. Διότι εσύ είσαι αυτός που παραγγέλλει τις σωτηρίες του Ιακώβ, αντί του, που υπόσχεται. και είχε υποσχεθεί ο Θεός στον θεσπέσιο Αβραάμ και στους απογόνους του, ότι θα διασώσει όλο το γένος που θα προερχόταν από αυτούς. (K f. 86, I f. 224) Διότι είναι γραμμένο ότι «Στους αγγέλους του θα δώσει εντολή για σένα, ώστε να σε διαφυλάξουν σε όλους τους δρόμους σου». Ή το «δώσε εντολή» σημαίνει, νεύσε μόνο, και ο λαός σου θα απολαύσει τη σωτηρία. <Με τη δύναμή σου θα κατακερατώσουμε τους εχθρούς μας.> (L f. 116 b) Τα κερασφόρα ζώα έχουν λάβει από τη φύση το κέρας ως όπλο, εμείς όμως έχουμε ως κέρας σωτηρίας και νικηφόρο όπλο το δικό σου όνομα. Διότι ούτε σε τόξο, ούτε σε άλλα όπλα έχω θάρρος, επειδή έλαβα πείρα της δικής σου δυνάμεως, έχοντας ήδη κατανικήσει τους αντιπάλους μέσω εσού. (B f. 160) Και των αγίων κέρας είναι ο Κύριος. Ενώ στον Δανιήλ τα κέρατα σημαίνουν βασιλείες. Και αλλού λέει: «Υπερασπιστής μου και κέρας της σωτηρίας μου».

Πώς λοιπόν λέγει αλλού: «Και θα υψώσει το κέρας του λαού του», σαν να είναι άλλος αυτός που υψώνει και άλλο το κέρας; Σαφώς, επομένως, κέρας του λαού είναι ο Λόγος του Θεού, ο οποίος υψώνεται από τον Πατέρα, επειδή εκένωσε τον εαυτό του. Γι' αυτό ο Θεός τον υπερύψωσε, σύμφωνα με τον Απόστολο. Σε αυτό λοιπόν το κέρας τους και τον βασιλέα λένε ότι θαρρούν για τη σωτηρία, και όχι στη δική τους δύναμη. Γι' αυτό προσθέτουν: «Εν τω Θεώ θα επαινεθούμε όλη την ημέρα»· ή σύμφωνα με τον Ακύλα, «θα καυχηθούμε»· ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «υμνούμε». Λέγουν δε ότι και θα εξομολογούνται σε αυτόν, καθώς συνήθως η Γραφή χρησιμοποιεί τον όρο εξομολόγηση αντί της ευχαριστίας. <«Και στο όνομά σου θα εξουδενώσουμε αυτούς που επαναστατούν εναντίον μας.»> (B f. 160 b, I f. 224 b, L f. 116 b) Το όνομά του, στο οποίο εξουδενώνουν όσους επαναστατούν εναντίον τους, δηλώνει τη δόξα· διότι, για να δοξάζεται ο Θεός, έδινε τη δύναμη.

Διότι ο Θεός θα χορηγήσει τη δύναμη. Το πώς, όμως, αρμόζει να αγωνίζεσαι ενάντια στους αντιπάλους, θα το μάθεις εξετάζοντας τις θείες Γραφές. Εκεί θα βρεις τον Παύλο να λέει: «Όλα τα μπορώ μέσω του Χριστού που με ενδυναμώνει». Εκεί θα θαυμάσεις τον Ψαλμωδό να ψάλλει και να βοά προς τον Θεό: «Με τη δική σου βοήθεια θα κατατροπώσουμε τους εχθρούς μας, και στο όνομά σου θα εξουθενώσουμε αυτούς που εγείρονται εναντίον μας». Θεωρώ δε ότι πρέπει, εκτός από όσα ειπώθηκαν, να σου αναφέρω και άλλους τρόπους, οι οποίοι μπορούν να οξύνουν το θάρρος σου. Διότι, στους αγώνες του παρόντος βίου, όποιος καταφέρει να επικρατήσει όλων, είτε επειδή υπερτερεί των άλλων λόγω της εμπειρίας του στην τέχνη, είτε επειδή η τιμή του απονέμεται λόγω της σωματικής του ρωμαλεότητας, απέναντί του ο χορηγός των στεφάνων θα είναι οπωσδήποτε άκρως εχθρικός. Διότι, όσο περισσότερο ανυψώνεται ο έπαινος των νικητών, τόσο περισσότερο θα αυξάνεται για τους αγωνοθέτες η οικονομική ζημία· και όσο περισσότερο διακρίνονται εκείνοι, τόσο περισσότερο θα αυξάνεται το κόστος των επάθλων, καθώς η αναλογία των αμοιβών ακολουθεί προφανώς το μέγεθος των κατορθωμάτων.

Διατηρώντας δε την καρδιά τους άτρωτη και αλώβητη, θα αναπέμψουν ευχαριστήριους ύμνους στον Χριστό, λέγοντας: «Με τη χάρη σου θα κατατροπώσουμε τους εχθρούς μας, και στο όνομά σου θα εξουθενώσουμε όσους εγείρονται εναντίον μας.» Εφόσον, λοιπόν, ο Χριστός συμπαρατάσσεται με όσους τον αγαπούν και παρακινεί σε αγιοπρεπή τόλμη εκείνους που έχουν επιλέξει να ακολουθούν τα ευαγγελικά προστάγματα, ας καταπολεμήσουμε τη σάρκα, ας καθαρίσουμε τους εαυτούς μας από κάθε μολυσμό. Ας θυμηθούμε τη θεία Γραφή που λέει: «Η πορνεία δε και κάθε ακαθαρσία ή πλεονεξία ούτε καν να ονομάζεται μεταξύ σας, όπως ταιριάζει σε αγίους. Ούτε η αισχρότητα, και η μωρολογία ή η ανάρμοστη αστειολογία, που δεν αρμόζουν, αλλά μάλλον η ευχαριστία. Διότι τούτο πρέπει να το γνωρίζετε καλά, ότι κάθε πόρνος ή ακάθαρτος ή πλεονέκτης, που είναι σαν ειδωλολάτρης, δεν έχει κληρονομιά στη βασιλεία του Χριστού και Θεού.» Και πάλι: «Άρα λοιπόν, αδελφοί, δεν είμαστε οφειλέτες στη σάρκα ώστε να ζούμε σύμφωνα με τη σάρκα. Διότι αν ζείτε σύμφωνα με τη σάρκα, πρόκειται να πεθάνετε· αν όμως με το πνεύμα θανατώνετε τις πράξεις του σώματος, θα ζήσετε. Διότι όσοι καθοδηγούνται από το πνεύμα του Θεού, αυτοί είναι υιοί του Θεού.» Διότι καταγραφόμαστε ως τέκνα Θεού, όταν εγκαθιδρύουμε στις διάνοιές μας την ομορφιά της εν Χριστώ πολιτείας και όταν, μέσω των αγώνων μας για την ευσέβεια, διαμορφωνόμαστε πολύ καλά σύμφωνα με αυτόν.

ΑΛΛΟ, το οποίο δείχνει ότι το να γίνεται κάτι εν Θεώ, δεν σημαίνει μεταβολή της φύσεως, αλλά ότι γίνεται δι' Αυτού ή παρ' Αυτού. Βρίσκεται κάπου ο Ψαλμωδός να λέει: «Εν σοι θα κατατροπώσουμε τους εχθρούς μας». Και πάλι: «Εν τω Θεώ μου θα υπερπηδήσω τείχος». Αλλά είναι φανερό ότι δεν θα υπερπηδήσει το τείχος και θα κατατροπώσει τους εχθρούς επειδή θα βρεθεί φυσικά μέσα στον Θεό, αλλά ότι θα πράξει τούτο στο όνομα του Θεού και με τη δική Του δύναμη.

Διότι έτσι χωρίς κόπο θα υπερισχύσουμε αυτών που μας αντιμάχονται εν Χριστώ, λέγοντας αυτό που ψάλλεται στους Ψαλμούς: «Με τη δική σου δύναμη θα κατατροπώσουμε τους εχθρούς μας, και στο όνομά σου θα εξουθενώσουμε όσους εγείρονται εναντίον μας». Αυτό ακριβώς έπραξαν και οι Ισραηλίτες· διότι, αφού λεηλάτησαν κάθε πόλη και χώρα των Μαδιανιτών, μετέφεραν την αιχμαλωσία προς τον ιερέα Ελεάζαρ και προς ολόκληρη τη συναγωγή των υιών του Ισραήλ. Διότι είναι σαν ιερά αναθήματα στον Χριστό, τον Αρχιερέα των πάντων, και δεν είναι αφανή στους λαούς τα κατορθώματα των αγίων, σύμφωνα με το ρητό: «Διότι δεν υπάρχει κάτι κρυπτό, που δεν θα φανερωθεί, ούτε απόκρυφο, που δεν θα γίνει γνωστό και δεν θα έλθει στο φως». Φέρονται λοιπόν ενώπιον του ιερέα και όλου του λαού τα της αιχμαλωσίας, τυπικώς και οικονομικώς. Όμως, ο Μωυσής επιτίμησε τους νικητές, διότι δεν εκτέλεσαν το έργο σύμφωνα με τον ακριβή και απολύτως αδιάβλητο λόγο· διότι δεν έπρεπε, λέει, να κρατήσουν ζωντανά τα αρσενικά, ούτε βέβαια τα θηλυκά που είχαν γνωρίσει άνδρα.

Θα σε αγαπήσω, Κύριε, η ισχύς μου· ο Κύριος είναι το στερέωμά μου, η καταφυγή μου και ο ελευθερωτής μου. Ο Θεός μου είναι ο βοηθός μου, και θα ελπίζω σε αυτόν· είναι ο υπερασπιστής μου, το κέρας της σωτηρίας μου και ο αντιλήπτοράς μου ..... Εξάλλου, ονομάζει τον Θεό ισχύ, ομολογώντας την ανθρώπινη αδυναμία, και δείχνοντας ότι δεν θα είχε καμία ισχύ χωρίς τον Θεό. Διότι και ο Παύλος είπε: «Όλα τα μπορώ διά του Χριστού που με ενδυναμώνει». Ο Ακύλας, εξάλλου, και ο Σύμμαχος, αντί για τη λέξη «στερέωμα», χρησιμοποίησαν στην ερμηνεία τους τη λέξη «πέτρα»· όπως άλλωστε είπε και ο μέγας Απόστολος: «Και η πέτρα ήταν ο Χριστός». Επειδή ο Δαβίδ οικοδομούσε το σπίτι του πάνω σε αυτήν την πέτρα, παρομοιάστηκε με τον φρόνιμο άνδρα που οικοδόμησε το σπίτι του πάνω στην πέτρα. Γι' αυτό και αναδείχθηκε ισχυρότερος όλων των εχθρών, οι οποίοι του επιτίθονταν σαν τη βροχή, τους ανέμους και τα ποτάμια. Αλλά ούτε σε σωματοφύλακες στήριξε την ελπίδα του ούτε σε στρατό, παρά μόνο στον Θεό, έχοντάς τον ως βοηθό, πανοπλία και κέρας. Ώστε θα μπορούσε να πει και ο ίδιος: «Με τη δύναμή σου θα κατατροπώσουμε τους εχθρούς μας».

Φωνή Κυρίου που συντρίβει κέδρους· θα συντρίψει ο Κύριος τους κέδρους του Λιβάνου· και θα τους κατακομματιάσει σαν το μοσχάρι του Λιβάνου, και ο αγαπημένος θα είναι σαν γιος μονοκερώτων. Ή και ως εξής: Φαίνεται ότι εννοεί την Ιερουσαλήμ αποκαλώντας την μοσχάρι του Λιβάνου, γιο μονοκερώτων και τον άλλοτε αγαπημένο γιο των μονοκερώτων. Διότι κατάγονται από αγίους πατέρες, οι οποίοι ονομάζονταν μονόκεροι, λόγω του ότι χρησιμοποιούσαν ως κέρας μόνο τον Θεό, ώστε να καυχώνται σε αυτόν και να λένε: «Με τη δική σου δύναμη θα κατατροπώσουμε τους εχθρούς μας».

Λέγεται, λοιπόν, ότι διέμεναν σε ερήμους, σε όρη και σε σπήλαια· αλλά αναδείχθηκαν και εξολοθρευτές κάθε αντίπαλης δύναμης και κάθε νοητού ερπετού, καθώς μπορούσαν και αυτοί να πατούν επάνω σε όφεις και σκορπιούς, και επάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού. Ήταν δε κερασφόροι, ώστε να μπορούν να λένε: «Εν Σοί θα κατακερατίσουμε τους εχθρούς μας». Αλλά ήταν και καθαροί στην ψυχή, όσο οποιοιδήποτε άλλοι· γι' αυτό και παρομοιάζονταν με ελάφι.

Θεέ, με τα αυτιά μας ακούσαμε. Αντί για το: «Εσύ που προστάζεις τις σωτηρίες του Ιακώβ», ο Σύμμαχος μεταφράζει: «Εσύ είσαι ο βασιλιάς μου· Θεέ, δώσε εντολή για τη σωτηρία του Ιακώβ». «Με τη δική σου δύναμη θα κατατροπώσουμε τους εχθρούς μας». Όσοι από τον λαό επιτυγχάνουν τα έργα της αρετής, καθώς και οι προφήτες ανάμεσά τους, αυτά θα έλεγαν, ομολογώντας ότι δεν εξασφαλίζουν τη σωτηρία για τον εαυτό τους με τη δική τους δύναμη, ούτε με τόξο και ρομφαία, αλλά με τη δύναμη του δικού τους κέρατος. Και το βιβλίο του Δανιήλ ονομάζει τα βασίλεια κέρατα· για τους αγίους, όμως, έχει λεχθεί ότι κέρας είναι ο ίδιος ο Κύριος· γι' αυτό λέει: «Με τη δική σου δύναμη θα κατατροπώσουμε τους εχθρούς μας». Και σε άλλο σημείο έχει λεχθεί: «Είσαι ο υπερασπιστής μου και το κέρας της σωτηρίας μου».

Διότι και αυτό το κέρας μας, με το οποίο θα συντρίψουμε τους εχθρούς μας, θα υψωθεί χάρη στην ευδοκία σου, επειδή εσύ, ο Άγιος του Ισραήλ, ο βασιλιάς μας, υποστηρίζεις τη γένεση αυτού του κέρατος. Αυτές, λοιπόν, θα ήταν προφητικές φωνές, οι οποίες αναφωνούν τα προκείμενα εξ ιδίου προσώπου και ομολογούν ότι το δικό τους κέρας είναι ο Χριστός του Θεού, ο οποίος πρόκειται να φανερωθεί κατά σάρκα.

«Με εσένα τους εχθρούς»: Ο πιστός λαός, που προέρχεται από τα έθνη, ονομάζει εχθρούς τους δαίμονες. Αυτούς τους αποδιώξαμε με τη δύναμη του σταυρού. Διότι ο σταυρός είναι κέρας (δύναμη)· γι' αυτό λέει «κέρατα στα χέρια του». «Και στο όνομα»: Τουτέστιν, θα μισήσουμε. Διότι η ειδωλολατρία (η υπερηφάνεια) είναι βδελυρή μετά την έλευση του Χριστού. «Διότι όχι στο τόξο»: Διότι ούτε με την ελληνική ευγλωττία ούτε με τη δική μας (την ιδία) δύναμη επιγνώσαμε τον Θεό (τον Χριστό), λέγουν τα έθνη, αλλά σωθήκαμε από την αγαθότητα του Θεού. «Μας έσωσας»: Από τα πνεύματα της πλάνης, διότι έθλιψαν τα έθνη μέσω της ειδωλολατρίας. «Και αυτούς που μισούν»: Τους δαίμονες. Διότι από την αρχή τρέφουν μίσος προς τον άνθρωπο. «Στον Θεό»: Διότι ο έπαινος των πιστών προέρχεται από τον Θεό όλη την ημέρα, τουτέστιν αιώνια. «Και στο όνομα»: Διότι αιώνια δεν παύουν οι πιστοί να εξομολογούνται και να δοξάζουν (να δοξολογούν) τον Θεό.

Επειδή δε μετά την κιθάρα μνημόνευσε σάλπιγγα, κιθάρα άρα ονομάζει την Παλαιά Διαθήκη, στην οποία πρόσταξε να ψάλλουν (διότι από αυτήν προέρχεται η ψαλμωδία)· σάλπιγγες δε τα Ευαγγέλια, στα οποία εύλογα προσταζόμαστε να αλαλάζουμε ενώπιον του βασιλέως Κυρίου, δηλαδή του Χριστού, ως νικητές των εχθρών διαμέσου της ευαγγελικής πολιτείας. Μνημόνευσε δε για αυτόν τον λόγο πολλές σάλπιγγες και μία, επειδή και το Ευαγγέλιο, ενώ είναι ένα ως προς τη δύναμη, έχει γίνει τέσσερα εξαιτίας των ευαγγελιστών που το συνέγραψαν. Δες δε την ακρίβεια του προφητικού λόγου. Διότι τις σάλπιγγες, οι οποίες αναφέρονται στον πληθυντικό και εκλαμβάνονται ως τα πρόσωπα εκείνων που τα συνέταξαν, τις ονομάζει ελατές, δηλαδή σφυρηλατημένες· διότι σφυρηλατήθηκαν οι γλώσσες των ευαγγελιστών με τη χορηγία του Πνεύματος. Τη σάλπιγγα δε κεράτινη· διότι αυτό είναι ο ευαγγελικός λόγος και το μυστήριο σε αυτόν, επειδή έχει ως κεφαλή τον Χριστό, ο οποίος αναγκαίως ονομάζεται κέρας· διότι μέσω αυτού λάβαμε τη δύναμη να καταβάλλουμε τους εχθρούς. Σε αυτό λοιπόν το Ευαγγέλιο αναγκαίως απένειμε τη φωνή, λέγοντας «Με φωνή σάλπιγγας κεράτινης», επειδή, αν και εξέθεσε την ιστορία πολλών, ωστόσο μέσα από όλους ακούγεται η φωνή ενός Ευαγγελίου, καθώς συνέγραψαν με συμφωνία το μυστήριο. Ας σαλευθεί η θάλασσα και το πλήρωμά της, η οικουμένη και όλοι όσοι κατοικούν σε αυτήν.

«Με τη δύναμή σου θα κατατροπώσουμε τους εχθρούς μας». Και εσύ, λέει, είσαι ο ίδιος, και η πρόνοια είναι η ίδια, και εμείς εσένα επικαλούμαστε, και χρησιμοποιούμε τα ίδια όπλα. Διότι αυτό σημαίνει το: «Με τη δύναμή σου θα κατατροπώσουμε τους εχθρούς μας». Άλλος δε λέει: «Αυτούς που μας θλίβουν θα κατατροπώσουμε». «Και στο όνομά σου θα εξουθενώσουμε εκείνους που ξεσηκώνονται εναντίον μας». Άλλος λέει: «Θα ποδοπατήσουμε».

«Και δεν θα εξέλθεις, Θεέ, μαζί με τις δυνάμεις μας». Διότι δεν θα εξέλθει ο Θεός μαζί με εκείνον που στηρίζεται στον εαυτό του, που ελπίζει στο τόξο του και θεωρεί τη ρομφαία ως αιτία της σωτηρίας του, αλλά μαζί με εκείνους που χάρη στον ίδιο τον Θεό θα κατατροπώσουν τους εχθρούς και στο όνομά Του θα εξουθενώσουν όσους εγείρονται εναντίον τους· μαζί με αυτούς εύλογα θα εξέλθει ο Θεός για τον πόλεμο εναντίον των αοράτων εχθρών.

Πρέπει δε να στραφούμε προς τον σταυρό και, τρόπον τινά, να εντρυφήσουμε στην ενασχόληση με την άγια προσωνυμία του. Σταυρός, το πολυτιμότερο από όλα τα πράγματα· σταυρός, το ασφαλέστατο καταφύγιο των Χριστιανών· σταυρός, το ελαφρότατο φορτίο των μαθητών του Χριστού· σταυρός, η γλυκιά παρηγοριά των καταπονημένων ψυχών· σταυρός, το ανεμπόδιστο εφόδιο για την πορεία προς τον ουρανό. Του σταυρού η στάση και το πλάτος, είναι διάμετρος πιο περιεκτική από το ουράνιο στερέωμα· του σταυρού η ισχύς και το κράτος, είναι όλεθρος για κάθε αντίπαλη δύναμη· του σταυρού το είδος και το σχήμα, είναι το πιο ωραίο θέαμα από όλα τα σχήματα· του σταυρού η ακτίνα και η λάμψη, είναι έκλαμψη πιο φωτεινή από τον ήλιο· του σταυρού η χάρη και η δόξα, είναι το πιο ευχάριστο δώρημα από όλες τις δωρεές· σταυρός, το ειρηνοβράβευτο συνδετικό σημείο ουρανού και γης. Το όνομα του σταυρού είναι αγιασμός, επειδή προπάντων και με τα χείλη λαλείται και με τα αυτιά ακούγεται. Με τον σταυρό νεκρώθηκε ο θάνατος και ο Αδάμ ζωοποιήθηκε· με τον σταυρό έχει καυχηθεί κάθε απόστολος, έχει στεφανωθεί ο μάρτυρας και έχει αγιαστεί ο όσιος· με τον σταυρό ενδυθήκαμε τον Χριστό και αποβάλαμε τον παλαιό άνθρωπο· με τον σταυρό έχουμε σφραγιστεί ως πρόβατα του Χριστού και εντασσόμαστε στην άνω ποίμνη· με τον σταυρό συντρίβουμε τους εχθρούς μας και υψώνουμε κέρας σωτηρίας· με τον σταυρό τρέπουμε σε φυγή τα πάθη και προαιρούμαστε να ζούμε υπερκόσμια.