Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 43:7

«Ωδή», λόγω της επινίκιας ευχαριστίας την οποία ανέπεμψε προς τον Θεό που του χάρισε τη νίκη. Λέχθηκε «στον Δαβίδ», τον ζωγράφο της ιστορίας μέσω της ψαλμωδίας: «Εις το τέλος, εν ύμνοις ψαλμός· ωδή τω Δαυίδ». Έπειτα, σαν να ρωτήθηκε ο μακάριος Δαβίδ πώς, ενώ έφευγε, νίκησε τον Αβεσσαλώμ, πώς δεν έριξε βέλος και όμως έθαψε το σπλάχνο του, πώς δεν γύμνωσε μαχαίρι και όμως θέρισε τον τύραννο, αποκρίνεται και λέει: Νίκησα όχι πολεμώντας, αλλά επικαλούμενος τον Θεό και εισακουόμενος: «Όταν επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Αν είχα την ελπίδα μου στα βέλη και στο δόρυ και στο τόξο και στη ρομφαία και στην πανοπλία όπως οι πολλοί, θα είχα ηττηθεί όπως οι πολλοί· αλλά επειδή ψάλλοντας έλεγα: «Δεν θα ελπίσω στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν θα με σώσει», πέταξα την πανοπλία· διότι είχα την άνωθεν συμμαχία. Χωρίς τόξο και ρομφαία νίκησα, επικαλούμενος τον Θεό και εισακουόμενος. «Όταν επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Υπάκουσα όταν κλήθηκα, και εισακούστηκα όταν επικαλέστηκα· διότι γνωρίζω τον Θεό που λέει στους ανυπάκουους: «Επειδή καλούσα και δεν υπακούσατε, θα έρθει ώρα που θα με επικαλεστείτε, αλλά εγώ δεν θα σας εισακούσω». Έξωθεν βέλη ρίχνονταν στην καρδιά μου από τον τύραννο, και έσωθεν από την καρδιά αναπέμπονταν κραυγές προς τον Θεό· και οι κραυγές και οι ικεσίες νίκησαν τα βέλη.

Απέναντι λοιπόν στους δικούς τους εμετούς, πώς δεν είναι καλύτερη η σιωπή; «Διότι μην αποκρίνεσαι σε άφρονα», λέγει, «σύμφωνα με την αφροσύνη του». Αλλά για να μην επιτίθενται στους πολλούς με τρόπο πιο ακράτητο και σκληρό, σαν εκείνους που δικάζουν ερήμην, κάνοντας οχυρό τους την ευχέρεια στους λόγους και νομίζοντας ότι είναι εντελώς αναντίρρητο το επιχείρημα που δεν ξέρω πώς επινόησαν και το οποίο υποστηρίζεται από άθλιους συλλογισμούς· εμπρός λοιπόν, αυτούς που είναι εξοπλισμένοι με τις πανοπλίες της απάτης και του δόλου, ας τους κατατροπώσουμε όσο είναι δυνατόν, σαν ελαφρά οπλισμένοι και αθωράκιστοι πολεμιστές, με τις αντιρρήσεις που προέρχονται από τις κοινές έννοιες, έχοντας τον Χριστό συμπαραστάτη και υπερασπιστή μας, ψάλλοντας επίκαιρα τον λόγο του Δαβίδ: «Διότι δεν θα ελπίσω στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν θα με σώσει. Διότι εσύ μας έσωσες από εκείνους που μας θλίβουν, και καταντρόπιασες αυτούς που μισούν εμάς» και εσένα. Β. Προχώρα λοιπόν πολύ γενναία· διότι ο Δεσπότης των πάντων θα παραταχθεί μαζί μας και θα είναι συμπολεμιστής μας. Α. Θα προχωρήσω βεβαίως, και μάλιστα με πολλή προθυμία· διότι δεν πρέπει καθόλου να διστάζουμε· νομίζω όμως ότι πρέπει πριν από όλα τα άλλα να πω τούτο. Β. Ποιο ακριβώς; Α. Ότι με τον πιο ανόητο και άτεχνο τρόπο ισχυρίζονται πως το αγέννητο αποτελεί όρο για τον Θεό· και λέγοντας όρο εννοώ αυτό που έχει δύναμη ορισμού. Ή μήπως δεν είναι τέτοιος ο ισχυρισμός τους και δεν αποδεικνύεται ότι έχουν φτάσει σε αυτό το σημείο αναισχυντίας; Β. Ναι.

Επειδή δε ήρθαν οι εχθροί, και ο φόβος της καταστροφής βρισκόταν στην ακμή του, και είδαν ήδη τις φάλαγγες των Ασσυρίων να περικυκλώνουν τη χώρα, δηλαδή την άγια πόλη, τράπηκαν σε φυγή οι αξιωματούχοι και όσοι κατείχαν τα ανώτατα αξιώματα. Όπως από ένα πλοίο που βυθίζεται, απομακρύνονταν κολυμπώντας για να σώσουν τον εαυτό τους, έχοντας σχεδόν αποχαιρετήσει όσους είχαν εναποθέσει τις ελπίδες τους σε αυτούς. Διέφυγαν, λοιπόν, όλοι, λέει, εκείνοι που παλιά υπόσχονταν να σε σώσουν, και που θεωρούνταν ότι έχουν ακαταμάχητο χέρι. Όσοι δε πιάστηκαν, είναι σκληρά δεμένοι. Διότι συνελήφθη ο Σεδεκίας μαζί με τα παιδιά του. Και τα μεν παιδιά τα έσφαξαν οι Βαβυλώνιοι, τον δε Σεδεκία, αφού του έβγαλαν τα μάτια, τον μετέφεραν στη χώρα τους. «Μάταιη λοιπόν η σωτηρία από τους ανθρώπους», σύμφωνα με το γραμμένο. Πρέπει, λοιπόν, να προσηλωνόμαστε μόνο στον Θεό, ανακράζοντας εκείνο το σοφό: «Δεν θα ελπίσω στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν θα με σώσει.» Διότι σώζει μόνο ο Κύριος των δυνάμεων αυτούς που τον αγαπούν, και τους λυτρώνει από κάθε κακό, ώστε με χαρά να λένε: «Διότι μας έσωσες από εκείνους που μας θλίβουν, και καταντρόπιασες αυτούς που μας μισούν.» <Γι' αυτό είπα: Αφήστε με, θα κλάψω πικρά. Μην επιμένετε να με παρηγορείτε για τον συντριμμό της θυγατέρας του γένους μου, διότι είναι ημέρα ταραχής και απώλειας και καταπάτησης από τον Κύριο Σαβαώθ, στη φάραγγα της Σιών.> Αυτή είναι η φωνή του προφήτη που σχεδόν κλαίει και θρηνεί για τις συμφορές του γένους του.

Επειδή δε αυτοί συμπεριφέρθηκαν με αυθάδεια, οργίστηκε ο Θεός, διότι φοβούνται, όπως είναι φυσικό, μήπως τυχόν η θεία οργή θεωρηθεί πρόξενος της αμαρτίας. Νομίζω όμως ότι πρέπει να πω το εξής, διότι βέβαια δεν αποτελεί καταδίκη της θείας οργής το ότι όσοι έχουν βρεθεί υπό την επήρειά της είναι ανίκανοι να μπορέσουν να διαφύγουν την έφοδο της αμαρτίας. Διότι, όσο ο Σωτήρας μας ευφραίνεται με εμάς, υπερισχύουμε της αμαρτίας και, απομακρυνόμενοι σταθερά από τους ρύπους της φαυλότητας, στεφανωνόμαστε με τα καυχήματα της πνευματικής ανδρείας. Αν όμως πικράνουμε τον χορηγό της δύναμης και τον πρύτανη της ανδρείας, πέφτουμε στην ανανδρία, και θα βρούμε τον νου μας κάπως αδρανή και παραλυμένο. Διότι ο Θεός είναι ο Κύριος των δυνάμεων. Και γι' αυτό είπε ο Χριστός ότι «Χωρίς εμένα δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα». Είπε δε κάπου και ο θεσπέσιος Δαβίδ προς αυτόν για κάθε άγιο, ότι «Εσύ είσαι το καύχημα της δύναμής τους». Και μάλιστα και κάπου αλλού, αποδίδοντας την ικανότητα να κατορθώνει κανείς κάτι από τα αγαθά όχι τόσο στον εαυτό του, αλλά στις δυνάμεις του Θεού, ψάλλει και λέει: «Δεν θα ελπίσω στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν θα με σώσει. Διότι εσύ μας έσωσες από εκείνους που μας θλίβουν».

Αλλά ήταν πάρα πολύ σοφός ο θεσπέσιος Δαβίδ, ο οποίος ανέθετε τη δόξα στον Θεό που εξουσιάζει τα πάντα, λέγοντας: «Διότι εσύ είσαι το καύχημα της δυνάμεώς τους». Και πάλι: «Με εσένα θα συντρίψουμε τους εχθρούς μας, και στο όνομά σου θα εξουθενώσουμε εκείνους που ξεσηκώνονται εναντίον μας. Διότι δεν θα στηρίξω τις ελπίδες μου στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν πρόκειται να με σώσει». Διότι κάθε ισχύς προέρχεται από αυτόν, και τίποτα το αξιόλογο δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί από εμάς, εάν δεν είναι εκείνος μαζί μας και δεν μας καθοδηγεί. «Διότι ο Κύριος συντρίβει πολέμους», σύμφωνα με όσα έχουν γραφεί.

Έτσι θα είναι και κάθε ψυχή, η οποία εκπίπτει και στερείται την άνωθεν βοήθεια· εύκολη, ευάλωτη και χωρίς κόπο θα κυριευθεί από τον Σατανά που την καταβροχθίζει. Διότι έχει γραφτεί ότι: «Οι τροφές του είναι εκλεκτές». <Ιδού, ο λαός σου μέσα σου είναι σαν γυναίκες· στους εχθρούς σου θα ανοιχτούν διάπλατα οι πύλες της γης σου, και η φωτιά θα καταφάει τους σύρτες σου.> Αποδεικνύει ότι η ελπίδα τους είναι μάταιη. Επειδή νόμιζαν ότι ποτέ δεν θα κυριεύονταν, αφού είχαν συγκεντρώσει ένα αμέτρητο πλήθος συμμάχων και κατοικούσαν σε πόλη οχυρωμένη με απόρθητα τείχη. Όμως ότι και αυτά θα τους είναι εντελώς ανώφελα, το έχει προαναγγείλει ξεκάθαρα, λέγοντας ότι αυτοί που τους υπερασπίζονται θα καταπέσουν σε τέτοια δειλία, ώστε να μη διαφέρουν σε τίποτα από τις αδύναμες γυναίκες. Και λέει ότι θα ανοιχτούν διάπλατα οι πύλες, καθώς προφανώς θα εισβάλλουν βίαια οι εχθροί. Διότι είναι αληθινό το ότι: «Εάν ο Κύριος δεν φυλάξει την πόλη, μάταια αγρύπνησε ο φύλακας». Πρέπει λοιπόν να έχουμε την άνωθεν ασφάλεια, και να στηριζόμαστε ελάχιστα στους εαυτούς μας, αλλά περισσότερο στον Θεό που σώζει, και να μην καυχόμαστε για τις ανθρώπινες βοήθειες, ούτε να νομίζουμε ότι μπορούμε να αποφύγουμε την οργή, εάν τυχόν παροργιστεί ο Θεός. Διότι κανείς δεν πρόκειται να απαλλάξει από την ταραχή και τις συμφορές εκείνον εναντίον του οποίου θα οργιστεί ο Κύριος των όλων. Και πολύ σοφός ήταν ο θεσπέσιος Δαβίδ που έψαλλε και έλεγε: «Δεν θα ελπίσω στο τόξο μου, και το χέρι μου δεν θα με σώσει».

Δεν θα ελπίσω στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν θα με σώσει. Αλλά άρρηκτο τείχος για εμένα και ακαταμάχητο πλήθος δορυφόρων είναι η δική σου ευμένεια, ω Δέσποτα, και η δική σου προστασία. Και δεν θα έχω ανάγκη από κανέναν, αφού η δική σου ημερότητα μου χαρίζει δόξα και υψώνει την κεφαλή μου, δηλαδή με τοποθετεί σε περίοπτη θέση και σαν να βρίσκομαι πάνω από τους εχθρούς. Ή ως κεφαλή εννοεί τη δική του εξουσία, την οποία, αφού για λίγο ταπεινώθηκε, την ανέλαβε και πάλι υψωμένη. Θα μπορούσε δε να πει και ο Σωτήρας προς τον Πατέρα ως άνθρωπος, ότι Εσύ είσαι ο προστάτης μου, που δεν εγκαταλείπεις την ψυχή μου στον άδη, και είσαι η δόξα μου, λέγοντας: «Και εδόξασα, και πάλι θα δοξάσω», και τη δική μου κεφαλή, τη θεότητα, ύψωσας, δηλαδή την έκανες φανερή μέσω των θεοσημειών. Διότι τα θαύματα πάνω στον σταυρό αποτελούν όντως σαφή απόδειξη της θεότητας του Μονογενούς. Ο Θεός όμως υψώνει και τη δική μας κεφαλή, δηλαδή τον νου και το ηγεμονικό μέρος της ψυχής, όταν βλέπουμε προς τα άνω, υπερβαίνοντας καθετί το σωματικό. <Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Κύριο, κ.λπ.> (A f. 18) Διηγούμενος ο προφήτης τα δικά του πάθη, και πώς υπέμεινε γενναία όσα του συνέβησαν, μέσα από το προσωπικό του παράδειγμα μας αφήνει μια ολοκάθαρη διδασκαλία περί της υπομονής, και μας διδάσκει ότι στις δύσκολες περιστάσεις σε κανέναν άλλον δεν πρέπει να προσερχόμαστε παρά μόνο στον Θεό, και ότι ο καρπός αυτής της προσέλευσης είναι το να εισακουγόμαστε.

Περί εκείνων που κατασκόπευσαν τη γη της επαγγελίας. Α'. Εξαίρετος είναι βέβαια ο κλήρος για όσους έχουν επιλέξει να αγαπούν τον Θεό, τον Βασιλιά των όλων. Και έχει ετοιμαστεί για αυτούς η απόκτηση αγαθών που ξεπερνούν τον νου. Και αυτό το επιβεβαιώνει ο μακάριος προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Υπάρχει κληρονομιά για όσους υπηρετούν τον Κύριο.» Και πάλι: «Και θα έχεις εμπιστοσύνη στον Κύριο, και θα σε ανεβάσει στα αγαθά της γης· και θα σε θρέψει με την κληρονομιά του Ιακώβ του πατέρα σου. Διότι το στόμα του Κυρίου τα μίλησε αυτά.» Επομένως, η υπόσχεση είναι αληθινή και απόλυτα και πάντοτε σταθερή· διότι το στόμα του Θεού δεν θα μπορούσε ποτέ να αστοχήσει ως προς την αλήθεια, ούτε να διαψευστεί· αλλά οπωσδήποτε θα εκπληρώσει όσα έχουν υποσχεθεί. Και γνωρίζοντάς το αυτό, ο θεσπέσιος Μελωδός λέει κάπου τα εξής: «Ο Κύριος είναι η μερίδα της κληρονομιάς μου· εσύ είσαι αυτός που μου αποκαθιστά την κληρονομιά μου.» Ποιοι είναι λοιπόν αυτοί που υπηρετούν τον Κύριο, ή και σε ποιους θα καταλήξει ένας τόσο λαμπρός και αξιόλογος κλήρος; Εκείνοι που έχουν φροντίσει επιμελώς να εκτελούν το θέλημα του Θεού, και γνωρίζουν να προχωρούν χωρίς αμέλεια προς καθετί το αξιοθαύμαστο, και έχουν βάλει ως σκοπό να καταπολεμούν ακαταπόνητα κάθε εχθρό, μη στηριζόμενοι στις δικές τους δυνάμεις ή επιδεξιότητες, αλλά προβάλλοντας σαν όπλο την άνωθεν χάρη, έχοντας ως προστάτη και συμπολεμιστή τον Θεό των όλων. Διότι, έχοντας αυτή τη διάθεση, λένε: «Δεν θα ελπίσω στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν θα με σώσει.»

Επομένως, αυτός είναι το κέρας· πρόσεξε πώς έχει ειπωθεί αλλού: «Η δοξολογία του είναι πάνω στη γη και στον ουρανό, και θα υψώσει το κέρας του λαού του»· σαν να είναι άλλος αυτός που υψώνει το προαναφερθέν κέρας. Δες, λοιπόν, μήπως σαφώς ο Λόγος του Θεού, ο ίδιος ο Κύριος, είναι το κέρας του λαού, ενώ εκείνος που τον υψώνει είναι ο Πατέρας που τον γέννησε. Επειδή, δηλαδή, ταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού, γι' αυτό ο Θεός τον υπερύψωσε, σύμφωνα με τον Απόστολο. Έχοντας, λοιπόν, θάρρος σε αυτό το κέρας τους και στον βασιλιά, ομολογούν ότι δεν θα υπερισχύσουν των εχθρών με το τόξο, ούτε με τη ρομφαία, ούτε με τη δική τους αρετή, αλλά με τη δύναμη του βασιλιά τους. Έπειτα, επειδή απέκτησαν ως βασιλιά και κέρας τον ίδιο τον Κύριο, εύλογα λένε ότι δεν θα γίνουν υποχείριοι στους εχθρούς, αλλά ότι θα αποδειχθούν ανώτεροι από τους πολεμίους. Αυτό άλλωστε δηλώνουν λέγοντας: «Μας έσωσες από εκείνους που μας θλίβουν, και καταντρόπιασες εκείνους που μας μισούν». Και επειδή ακριβώς οι μεν εχθροί περιλούστηκαν με ντροπή, ενώ οι ίδιοι σώθηκαν όχι με τη δική τους δύναμη, αλλά με τη δύναμη του κέρατός τους, εύλογα προσθέτουν λέγοντας: «Στον Θεό θα επαινεθούμε όλη την ημέρα»· ή σύμφωνα με τον Ακύλα, «Στον Θεό θα καυχηθούμε»· ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «Τον Θεό υμνούμε όλη την ημέρα, και το όνομά σου θα δοξολογούμε εις τον αιώνα».

«Με εσένα τους εχθρούς»: Ο πιστός λαός, που προέρχεται από τα έθνη, ονομάζει εχθρούς τους δαίμονες. Αυτούς τους αποδιώξαμε με τη δύναμη του σταυρού. Διότι ο σταυρός είναι κέρας (δύναμη)· γι' αυτό λέει «κέρατα στα χέρια του». «Και στο όνομα»: Τουτέστιν, θα μισήσουμε. Διότι η ειδωλολατρία (η υπερηφάνεια) είναι βδελυρή μετά την έλευση του Χριστού. «Διότι όχι στο τόξο»: Διότι ούτε με την ελληνική ευγλωττία ούτε με τη δική μας (την ιδία) δύναμη επιγνώσαμε τον Θεό (τον Χριστό), λέγουν τα έθνη, αλλά σωθήκαμε από την αγαθότητα του Θεού. «Μας έσωσας»: Από τα πνεύματα της πλάνης, διότι έθλιψαν τα έθνη μέσω της ειδωλολατρίας. «Και αυτούς που μισούν»: Τους δαίμονες. Διότι από την αρχή τρέφουν μίσος προς τον άνθρωπο. «Στον Θεό»: Διότι ο έπαινος των πιστών προέρχεται από τον Θεό όλη την ημέρα, τουτέστιν αιώνια. «Και στο όνομα»: Διότι αιώνια δεν παύουν οι πιστοί να εξομολογούνται και να δοξάζουν (να δοξολογούν) τον Θεό.

Κάποιος άλλος λέει: «Έχω πεποίθηση». Και: «Η ρομφαία μου δεν θα με σώσει». Και για ποιον λόγο τα χρησιμοποιείς αυτά; Και γιατί εξοπλίζεσαι, και μεταχειρίζεσαι και τόξο και μάχαιρα; Διότι έτσι πρόσταξε ο Θεός· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τα χρησιμοποιώ μεν, αλλά τα πάντα τα εναποθέτω σε Αυτόν. Έτσι εκπαιδεύονταν να πολεμούν τους αισθητούς εχθρούς, θωρακισμένοι από την άνωθεν προστασία, έτσι και τους νοητούς. Και εσύ, λοιπόν, όταν πολεμάς τον διάβολο, να λες: «Δεν στηρίζομαι στα όπλα μου»· δηλαδή, όχι στη δική μου ισχύ, ούτε στις δικές μου δικαιοσύνες, αλλά στο έλεος του Θεού. Έτσι έλεγε και ο Δανιήλ: «Δεν καταθέτουμε την ικεσία μας για έλεος ενώπιόν σου στηριζόμενοι στις δικές μας δικαιοσύνες». Διότι εσύ μας έσωσες από εκείνους που μας θλίβουν, και καταντρόπιασες εκείνους που μας μισούν.

Γι' αυτό ο Δαβίδ έλεγε: «Διότι δεν θα ελπίσω στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν θα με σώσει. Διότι εσύ μας έσωσες από εκείνους που μας θλίβουν, και καταντρόπιασες εκείνους που μας μισούν». μδ΄. Ας μην ανεχόμαστε τους λογισμούς που υποβαθμίζουν τις αμαρτίες μας και οι οποίοι εικάζουν ότι έχει ήδη επέλθει η άφεσή τους.

«Και δεν θα εξέλθεις, Θεέ, μαζί με τις δυνάμεις μας». Διότι δεν θα εξέλθει ο Θεός μαζί με εκείνον που στηρίζεται στον εαυτό του, που ελπίζει στο τόξο του και θεωρεί τη ρομφαία ως αιτία της σωτηρίας του, αλλά μαζί με εκείνους που χάρη στον ίδιο τον Θεό θα κατατροπώσουν τους εχθρούς και στο όνομά Του θα εξουθενώσουν όσους εγείρονται εναντίον τους· μαζί με αυτούς εύλογα θα εξέλθει ο Θεός για τον πόλεμο εναντίον των αοράτων εχθρών.