Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 44:1

Εις το τέλος, υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του Αγαπητού. ΜΔ΄. Υπόθεση. Την προκείμενη ωδή αφιερώνει ο Δαβίδ στον Αγαπητό, δηλαδή στον Χριστό, ο οποίος ήλθε κατά τις έσχατες ημέρες και πραγματοποίησε την αλλοίωση, δηλαδή τη μεταβολή από την ειδωλολατρία στη θεοσέβεια. Μνημονεύει δε και τους υιούς Κορέ, ανάγοντας το πρόσωπό τους στους αποστόλους.

Και όμως, αληθινά, και στην Παλαιά Διαθήκη λέγονται πολλά περί του Υιού· όπως, για παράδειγμα, στον δεύτερο ψαλμό το «υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα»· και στον ένατο ψαλμό η επιγραφή «εις το τέλος, υπέρ των κρυφίων του υιού, ψαλμός του Δαβίδ»· και στον τεσσαρακοστό τέταρτο «εις το τέλος, υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού». Και στον Ησαΐα: «Θα ψάλω λοιπόν στον ηγαπημένο το άσμα του αγαπητού για το αμπέλι του. Αμπέλι έγινε για τον ηγαπημένο». Το δε «αγαπητός», ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι παρά ο μονογενής Υιός; Όπως επίσης και στον εκατοστό ένατο ψαλμό: «εκ γαστρός προ εωσφόρου σε γέννησα», για το οποίο θα γίνει λόγος αργότερα. Αλλά και στις Παροιμίες: «και προ πάντων των βουνών με γεννά»· και στον Δανιήλ: «και η όψη του τετάρτου είναι όμοια με υιό Θεού» και άλλα πολλά. Εάν λοιπόν η αρχαιότητα μαρτυρείται από την Παλαιά Διαθήκη, αρχαίος θα είναι και ο Υιός, ο οποίος διασαφηνίζεται σε πολλά σημεία μέσα στην Παλαιά Διαθήκη. «Αλλά ναι», λένε, «αναφέρεται μεν, ας θεωρηθεί όμως ότι λέγεται προφητικώς». Επομένως, και για τον Λόγο θα μπορούσε να λεχθεί ότι έχει ειπωθεί προφητικώς. Διότι δεν μπορεί το ένα να ισχύει και το άλλο όχι. Διότι εάν το «υιός μου είσαι εσύ» αναφέρεται στο μέλλον, είναι φανερό ότι και το «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί» αναφέρεται στο μέλλον. Επειδή δεν είπε: «έγιναν», ούτε: «εποίησε». Και για το ότι το «εστερέωσε» αναφέρεται στο μέλλον, λέει: «ο Κύριος εβασίλευσε», και έπειτα: «διότι εστερέωσε την οικουμένη, η οποία δεν θα σαλευθεί».

Και αν αυτό που αναφέρεται στον τεσσαρακοστό τέταρτο Ψαλμό, το «υπέρ του αγαπητού», λέγεται για το μέλλον, είναι φανερό ότι το ίδιο ισχύει και για το επιλεγόμενο «ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό». Και αν το «εκ γαστρός» αναφέρεται σε άνθρωπο, άρα και το «εκ καρδίας». Διότι, αν η γαστέρα είναι κάτι το ανθρώπινο, και η καρδιά είναι κάτι το σωματικό. Αν όμως το «εκ καρδίας» είναι αΐδιο, τότε και το «εκ γαστρός» είναι αΐδιο· και αν «ο μονογενής βρίσκεται στους κόλπους», και ο αγαπητός βρίσκεται στους κόλπους. Διότι το μονογενές και το αγαπητό είναι το ίδιο, όπως στο χωρίο «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός». Επειδή βέβαια δεν είπε το «αγαπητός» θέλοντας να φανερώσει την αγάπη του προς αυτόν, για να μη φανεί ότι μισεί τους άλλους, αλλά δήλωνε το μονογενές, για να δείξει ότι μόνο αυτός προέρχεται από αυτόν. Και στην περίπτωση του Αβραάμ, εξάλλου, ο λόγος της Γραφής, θέλοντας να φανερώσει το μονογενές, λέει: «Πρόσφερε τον υιό σου τον αγαπητό». Σε όλους δε είναι φανερό ότι μόνο ο Ισαάκ προερχόταν από τη Σάρρα. Επομένως, ο Λόγος είναι Υιός, όχι επειδή έγινε ή ονομάστηκε Υιός τώρα, αλλά είναι πάντοτε Υιός. Διότι, αν δεν είναι Υιός, δεν είναι ούτε Λόγος· και αν δεν είναι Λόγος, δεν είναι ούτε Υιός. Επειδή αυτό που προέρχεται από τον Πατέρα είναι Υιός. Και τι προέρχεται από τον Πατέρα, αν όχι ο Λόγος που προήλθε εκ καρδίας και γεννήθηκε εκ γαστρός; Διότι ο Πατέρας δεν είναι Λόγος, ούτε ο Λόγος είναι Πατέρας, αλλά ο μεν είναι Πατέρας, ο δε Υιός· και ο μεν γεννά, ενώ ο δε γεννάται.

Διότι, σύμφωνα με τον ίδιο, «και Θεός ήταν ο Λόγος»· και έλεγε ο Υιός: «εγώ είμαι η ζωή». Επομένως, ο Υιός είναι Λόγος και ζωή που υπάρχει παρά τω Πατρί. Και πάλι, αυτό που έχει ειπωθεί από τον ίδιο τον Ιωάννη, «ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα», αποδεικνύει ότι ο Υιός υπάρχει πάντοτε. Διότι αυτόν που ο Ιωάννης ονομάζει Υιό, ο Δαβίδ τον υμνεί ως χέρι λέγοντας: «γιατί αποστρέφεις το χέρι σου και τη δεξιά σου από το μέσο του κόλπου σου;». Επομένως, αν το χέρι βρίσκεται στον κόλπο, και ο Υιός βρίσκεται στον κόλπο, ο Υιός θα πρέπει να είναι το χέρι, και το χέρι θα πρέπει να είναι ο Υιός, μέσω του οποίου ο Πατέρας δημιούργησε τα πάντα. «Διότι το χέρι σου», λέει, «δημιούργησε όλα αυτά» και «με το χέρι του οδήγησε έξω τον λαό»· επομένως, (το έπραξε) μέσω του Υιού. Αν όμως ισχύει και το «αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου», και πάλι το «εις το τέλος, για εκείνους που θα αλλοιωθούν, ωδή για τον αγαπητό», άρα ο αγαπητός είναι το χέρι που αλλοιώθηκε, για τον οποίο λέει και η θεία φωνή: «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός». Άρα το «αυτό είναι το χέρι μου» είναι ισοδύναμο με το «αυτός είναι ο Υιός μου».

Ο α΄ και ο β΄ είναι ανεπίγραφοι· ο δε τρίτος, «Όταν διέφευγε από το πρόσωπο του Αβεσαλώμ του υιού του»· ο ρμβ΄, «Όταν ο υιός του τον καταδίωκε»· ο ε΄, «Υπέρ της κληρονομούσης»· ο ς΄ και ο ια΄, «Υπέρ της ογδόης»· ο ζ΄, «Υπέρ των λόγων του Χουσί, υιού του Ιεμενή»· οι η΄, π΄ και πγ΄, «Υπέρ των ληνών»· ο θ΄, «Υπέρ των κρυφίων του υιού»· ο με΄, «Υπέρ των κρυφίων»· ο ιε΄, «Εις στηλογραφίαν»· οι ις΄ και πε΄, «Προσευχή»· ο ιζ΄, «Όταν τον έσωσε ο Κύριος από το χέρι όλων των εχθρών του»· ο κα΄, «Υπέρ της εωθινής αντιλήψεως»· ο κγ΄, «Της μιας Σαββάτων»· ο κς΄, «Πριν από το χρίσμα»· ο κη΄, «Εξοδίου σκηνής»· ο κθ΄, «Του εγκαινισμού του οίκου»· ο λ΄, «Εκστάσεως»· ο λα΄, «Συνέσεως»· ο λγ΄, «Όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ»· ο λε΄, «Στον δούλο του Κυρίου, τον Δαβίδ»· ο λζ΄, «Εις ανάμνηση περί του Σαββάτου»· ο μδ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ, εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού»· ο ξη΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων»· ο οθ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, μαρτύριο υπέρ του Ασσυρίου»· ο ν΄, «Όταν ήλθε προς αυτόν ο Ναθάν ο προφήτης, αφού είχε εισέλθει στη Βερσαβεέ»· ο να΄, «Όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ και του είπε: Ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμελέχ»· ο νβ΄, «Υπέρ Μαελέθ»· ο νγ΄, «Όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: Δεν κρύβεται ο Δαβίδ σε εμάς;».

ΣΤΟΝ ΜΔ΄ ΨΑΛΜΟ. Στο τέλος, υπέρ αυτών που πρόκειται να αλλοιωθούν, στους υιούς Κορέ για σύνεση, ωδή υπέρ του αγαπητού. Φαίνεται ότι και αυτός ο ψαλμός συντελεί στην τελείωση της ανθρώπινης φύσης, και παρέχει ωφέλεια σε όσους έχουν επιλέξει να ζουν σύμφωνα με την αρετή, αποβλέποντας στον προκείμενο τελικό σκοπό. Διότι εκείνοι που προκόπτουν έχουν ανάγκη από τη διδασκαλία που οδηγεί στην τελείωση, την οποία παρέχει αυτός ο ψαλμός, φέροντας την επιγραφή: «Στο τέλος, υπέρ αυτών που πρόκειται να αλλοιωθούν». Με συγκαλυμμένο τρόπο, μάλιστα, εννοούσε υπέρ των ανθρώπων. Διότι εμείς, περισσότερο από όλα τα λογικά όντα, είμαστε εκείνοι που υποκείμεθα σε αλλοιώσεις και μεταβολές σχεδόν κάθε ημέρα και ώρα.

Διότι ούτε ως προς το σώμα ούτε ως προς τη σκέψη είμαστε οι ίδιοι με τον εαυτό μας, αλλά το μεν σώμα μας, που συνεχώς ρέει και διαλύεται, βρίσκεται σε κίνηση και μεταβολή, είτε καθώς αυξάνεται από το μικρό προς το μεγαλύτερο, είτε καθώς συστέλλεται από το τέλειο προς το έλασσον. Διότι δεν είναι ίδιο με το νεογέννητο βρέφος το παιδί που ήδη φοιτά στο σχολείο και είναι δεκτικό στην εκμάθηση τεχνών και μαθημάτων· διαφορετικός δε πάλι σε σχέση με αυτό, αναμφισβήτητα, είναι ο έφηβος, ο οποίος μπορεί ήδη να καταπιάνεται με νεανικά έργα. Και σε σύγκριση με τον έφηβο, ο άνδρας είναι κάποιος άλλος, τόσο ως προς την ευρωστία και το μέγεθος του σώματος, όσο και ως προς την τελείωση της λογικής. Όταν πλέον φθάσει στην ακμή, και λάβει τη σταθερότητα της ηλικίας, αρχίζει πάλι σταδιακά να φθίνει προς το λιγότερο, καθώς ανεπαίσθητα υποχωρεί η σωματική του έξη και ελαττώνονται οι σωματικές του δυνάμεις, μέχρις ότου, καταβεβλημένος από το γήρας, υποστεί την έσχατη αφαίρεση της δυνάμεώς του. Εμείς, επομένως, είμαστε αυτοί που αλλοιωνόμαστε, και σοφά ο ψαλμός μέσα από αυτόν τον λόγο υπονόησε εμάς τους ανθρώπους. Διότι οι άγγελοι δεν επιδέχονται αλλοίωση. Επειδή ανάμεσά τους δεν υπάρχει ούτε παιδί, ούτε νεανίσκος, ούτε γέροντας, αλλά παραμένουν στην ίδια ακριβώς κατάσταση στην οποία κτίσθηκαν εξαρχής, διασώζοντας τη φύση τους ακέραιη και άτρεπτη.

Βλέπεις το ποικίλο και το πολυειδές της αλλοιώσεώς μας; Θαύμασε, λοιπόν, εκείνον που εφήρμοσε τόσο κατάλληλα αυτή την προσηγορία σε εμάς. Γι' αυτόν τον λόγο, μου φαίνεται ότι κάποιος από τους ερμηνευτές απέδωσε σωστά και εύστοχα το ίδιο νόημα μέσω μιας άλλης προσηγορίας, λέγοντας ο ίδιος «Υπέρ των κρίνων», αντί του «Υπέρ των αλλοιωθησομένων».

Θεώρησε σωστό το βραχύβιο των ανθέων να συγκριθεί με το εφήμερο της ανθρώπινης φύσεως. Επειδή όμως η λέξη διατυπώνεται στον μέλλοντα χρόνο (διότι έχει ειπωθεί «Υπέρ των αλλοιωθησομένων», με την έννοια ότι η αλλοίωση αυτή πρόκειται να φανερωθεί σε εμάς κάποτε αργότερα), ας εξετάσουμε μήπως μας υπαινίσσεται τον λόγο περί της αναστάσεως, κατά την οποία θα μας δοθεί η αλλοίωση· αλλοίωση δε προς το καλύτερο και το πνευματικό. Διότι, λέγει, «σπέρνεται εν φθορά, εγείρεται εν αφθαρσία».

Τότε και ο ήλιος θα γίνει επταπλάσιος από τον εαυτό του, σύμφωνα με τον Ησαΐα, και η σελήνη θα έχει το σημερινό μέγεθος του ήλιου. Επειδή όμως τα λόγια του Θεού δεν έχουν γραφτεί για όλους, αλλά για όσους έχουν αυτιά κατά τον εσωτερικό άνθρωπο, έθεσε την επιγραφή «Υπέρ των αλλοιωθησομένων»· όπως νομίζω, για εκείνους που φροντίζουν τον εαυτό τους και προκόβουν πάντοτε προς το καλύτερο μέσω των γυμνασίων της ευσέβειας. Διότι αυτή είναι η ωραιότερη αλλοίωση, την οποία χαρίζει η δεξιά του Υψίστου· την οποία αισθάνθηκε και ο μακάριος Δαβίδ, όταν, έχοντας γευθεί τα αγαθά της αρετής, επεκτάθηκε προς εκείνα που βρίσκονταν μπροστά του. Τι λέει δηλαδή; «Και είπα: Τώρα έκανα την αρχή· αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου». Επομένως, εκείνος που προκόβει στην αρετή, δεν υπάρχει στιγμή που να μην αλλοιώνεται. Διότι «Όταν ήμουν», λέει, «νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, φρονούσα ως νήπιο, σκεπτόμουν ως νήπιο. Όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου». Και πάλι, αφού έγινε άνδρας, δεν σταμάτησε τον αγώνα, αλλά, λησμονώντας όσα βρίσκονταν πίσω και επεκτεινόμενος σε όσα βρίσκονταν μπροστά, έτρεχε προς τον σκοπό, για το βραβείο της άνω κλήσεως. Αλλοίωση, λοιπόν, είναι η ανακαίνιση του εσωτερικού ανθρώπου ημέρα με την ημέρα.

Επειδή, λοιπόν, πρόκειται να μας αναγγείλει τα όσα αφορούν τον αγαπητό, ο οποίος ανέλαβε για χάρη μας την οικονομία της σαρκώσεως, ο Προφήτης λέγει ότι παρέδωσε την ωδή αυτή στους υιούς Κορέ υπέρ εκείνων που είναι άξιοι αυτής της χάριτος. Διότι πρόκειται για ωδή και όχι για ψαλμό· επειδή παραδιδόταν με γυμνή φωνή, χωρίς να συνηχεί με αυτήν κάποιο όργανο, μέσω εμμελούς απαγγελίας. Και είναι ωδή υπέρ του αγαπητού. Άραγε χρειάζεται να σου εξηγήσω ποιος είναι ο αγαπητός, για τον οποίο κάνει λόγο το κείμενο; Ή μήπως το γνωρίζεις ήδη, πριν από τα δικά μας λόγια, ενθυμούμενος τη φωνή του Ευαγγελίου: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευδόκησα· αυτόν να ακούτε»; Διότι είναι αγαπητός στον Πατέρα ως Μονογενής, και σε όλη την κτίση ως φιλάνθρωπος πατέρας και αγαθός προστάτης. Είναι δε εκ φύσεως το ίδιο πράγμα το αγαπητό και το αγαθό. Διότι ορθά έχουν ήδη ορίσει μερικοί, ότι αγαθό είναι εκείνο το οποίο τα πάντα επιθυμούν. Δεν είναι όμως ίδιον του καθενός τυχαίου το να φθάσει στην τελειότητα της αγάπης και να επιγνώσει τον όντως αγαπητό, αλλά αποτελεί γνώρισμα εκείνου που έχει ήδη απεκδυθεί τον παλαιό άνθρωπο, ο οποίος φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες, και έχει ενδυθεί τον νέο, ο οποίος ανακαινίζεται προς επίγνωση σύμφωνα με την εικόνα Εκείνου που τον δημιούργησε. Επειδή, εκείνος που αγαπά τα χρήματα, και σαγηνεύεται από το φθαρτό κάλλος των σωμάτων, και υπερτιμά την ασήμαντη τούτη δόξα, καταναλώνοντας τη δύναμη της αγάπης σε πράγματα ανάρμοστα, έχει πλέον τυφλωθεί ως προς τη θέα του αληθινά αγαπητού.

Διότι άλλοι είμαστε ως παιδιά, άλλοι ως έφηβοι, άλλοι όταν γινόμαστε άνδρες, και όταν γεράσουμε πάλι αλλοιωνόμαστε εντελώς. Και άλλοι είμαστε στις πιο ευχάριστες καταστάσεις της ζωής· και άλλοι γινόμαστε, διαρκώς μεταβαλλόμενοι, όταν αντιμετωπίζουμε πιο σκληρές συγκυρίες των καιρών· άλλοι όταν ασθενούμε, και άλλοι όταν υγιαίνουμε· άλλοι στους γάμους, και άλλοι στα πένθη. Ή, επειδή δεν αναφέρεται, «Σε εκείνους που αλλοιώνονται», αλλά, «Σε εκείνους που θα αλλοιωθούν», και η έκφραση αυτή αποτελεί ένδειξη προφητείας, καθώς ο χρόνος αναφέρεται στο μέλλον, είναι πιο συνεπές να εννοήσουμε ως αυτούς που θα αλλοιωθούν, εκείνους που πρόκειται, αφού εγκαταλείψουν τη μάταιη συνήθεια των πατέρων τους, να ρυθμίσουν την πολιτεία τους σύμφωνα με την ακρίβεια του Ευαγγελίου. Επομένως, ο ψαλμός δεν γράφτηκε για τους Ιουδαίους εκείνης της εποχής, αλλά για εμάς που πρόκειται να αλλοιωθούμε, οι οποίοι ανταλλάσσουμε την πολυθεΐα με την ευσέβεια, την πλάνη των ειδώλων με την επίγνωση Εκείνου που μας δημιούργησε· για εκείνους που αντί για την παράνομη ηδονή επιλέγουν την έννομη σωφροσύνη· και που αντί για αυλούς, χορούς και μέθη, συμμετέχουν στον ψαλμό, στη νηστεία και στην προσευχή.

ΨΑΛΜΟΣ ΜΔ΄. <Εις το τέλος, υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ, εις σύνεσιν, υπέρ του αγαπητού.> (B f. 164, K f. 87 b) Ο ψαλμός ψάλλεται βεβαίως εις το τέλος· διότι περιέχει διήγηση, δηλαδή προφητική αναγγελία, του μυστηρίου του Χριστού, το οποίο συντελέστηκε κατά τη συντέλεια του παρόντος αιώνος. Διότι έτσι φανερώθηκε σε εμάς ο Υιός. Λέγεται δε ότι η δύναμη της ωδής έχει συντεθεί υπέρ εκείνων που πρόκειται να αλλοιωθούν και υπέρ του αγαπητού. Και λέμε ότι αλλοιώθηκαν πνευματικά τόσο οι Ιουδαίοι όσο και οι Έλληνες, ώστε αυτοί που κλήθηκαν και από τους δύο να γίνουν ένας και αγαπητός λαός. Όπως άλλωστε λέει ο Παύλος: «Ο Χριστός έκτισε τους δύο λαούς σε έναν καινούργιο άνθρωπο». <Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό.> (B f. 165, L f. 231) Εδώ να εννοήσεις την προέλευση, δηλαδή τη γέννηση, του Θεού Λόγου από την ουσία του Θεού και Πατρός, όχι ως σώμα από σώμα, αλλά ασύνθετη, άυλη και νοητή, όπως ο λόγος από τον νου, όχι κατά μερισμό ή διαίρεση. Διότι, ποιος θα χωρίσει από την καρδιά, δηλαδή από τον νου, τον λόγο, ο οποίος βρίσκεται μέσα σε αυτόν, προέρχεται από αυτόν και είναι πάντοτε μαζί του; Και θα τον χωρίσει μάλιστα με τέτοιον τρόπο, ώστε να βρεθεί εντελώς έξω από αυτόν; Επειδή, φαίνεται μεν κατά κάποιον τρόπο ότι ο προφορικός λόγος, που εκφέρεται μέσω της γλώσσας, είναι κάτι διαφορετικό από την καρδιά που τον αναβλύζει· όμως προέρχεται από αυτήν, υπάρχει μέσα της και δεν είναι ξένος προς αυτήν.

Γι' αυτό, στη συνέχεια, εκείνοι που θρήνησαν τόσο πολύ προφητεύουν υπέρ εκείνων που πρόκειται να αλλοιωθούν, και ψάλλουν την ωδή υπέρ του Αγαπητού, μέσω του οποίου ο αγαθός Θεός, έχοντας εισακούσει όσους προσευχήθηκαν, δώρισε σε ολόκληρο το ανθρώπινο γένος την απελευθέρωση από τα κακά και την απολύτρωση των ψυχών.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΥΠΕΡ ΕΚΕΙΝΩΝ ΠΟΥ ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ ΝΑ ΑΛΛΟΙΩΘΟΥΝ, ΣΤΟΥΣ ΥΙΟΥΣ ΚΟΡΕ, ΓΙΑ ΣΥΝΕΣΗ, ΩΔΗ ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΑΓΑΠΗΤΟΥ, ΨΑΛΜΟΣ ΜΔ΄ (44ος). Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό, αναγγέλλω εγώ τα έργα μου στον βασιλιά. Η γλώσσα μου είναι κάλαμος ταχυγράφου γραμματέα. Εκείνοι που θρήνησαν τόσα πολλά στα προηγούμενα, από εδώ και πέρα ψάλλουν ωδές και άσματα αντί για τους προηγούμενους οδυρμούς, δηλώνοντας ότι η αιτία της μεταβολής τους από την σκυθρωπότητα είναι ο Αγαπητός του Θεού, τον οποίο και ανυμνούν σε ολόκληρη την ωδή. Αλλά, επειδή αυτά επρόκειτο να συμβούν πολλά χρόνια αργότερα, ευλόγως επιγράφουν την προφητεία «Εις το τέλος», ή ως επινίκιο, ή «στον νικοποιό», λόγω της νίκης κατά των νοητών εχθρών. Πρόσθεσαν δε στην επιγραφή το «υπέρ των αλλοιωθησομένων», επειδή και αυτοί που τα λένε αυτά έχουν υποστεί αλλοίωση, μεταβαίνοντας από τους σκυθρωπούς λόγους στην πιο χαρμόσυνη ωδή. Όχι μόνο αυτό, αλλά και τα όσα αναφέρονται σε όλη την ωδή είναι γεμάτα από πάμπολλη αλλοίωση. Διότι αφενός ο Αγαπητός του Θεού, αφού κένωσε τον εαυτό Του και έλαβε μορφή δούλου, και βρέθηκε στο σχήμα ως άνθρωπος, φάνηκε να υπομένει όχι την τυχούσα αλλοίωση, αν και παραμένει αναλλοίωτος και άτρεπτος ως Θεός· και αφετέρου εκείνοι που λυτρώθηκαν δι’ αυτού από την αιχμαλωσία στον διάβολο, και μεταφέρθηκαν στην ελευθερία υπό τον Θεό, υπέστησαν και οι ίδιοι αληθινά την άριστη αλλοίωση.

Γι' αυτό και η βασίλισσα που αναφέρεται στους λόγους προστάζεται να λησμονήσει τον λαό της και τον οίκο του πατέρα της· και η αλλόφυλη θυγατέρα της Τύρου καλείται σε αυτήν την καλή μεταβολή· παρθένες, καθώς και κάποιοι γιοι που έλαβαν τη θέση των πατέρων, και λαοί που εξομολογούνται (δοξολογούν) τον Θεό, αξιώθηκαν την ίδια αλλοίωση. Εξαιτίας όλων αυτών, η ωδή φέρει την επιγραφή «ὑπὲρ τῶν ἀλλοιωθησομένων»· σύμφωνα δε με τον Ακύλα, «ἐπὶ τοῖς κρίνοις»· σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο, «ὑπὲρ τῶν ἀνθῶν». Διότι εκείνοι που αλλοιώθηκαν, εκπέμποντας ευωδία και γενόμενοι δροσερά άνθη της Εκκλησίας, ονομάστηκαν με αυτόν τον τρόπο.

Γι' αυτό, για να γίνουν κατανοητά αυτά, προστίθεται αναγκαία στην επιγραφή το «εις σύνεσιν»· και για να κατανοήσουμε ότι όλος ο λόγος περιέχει ωδή υπέρ του Αγαπητού, ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Άσμα προς τον Αγαπητόν». Φτάνοντας δε σε αυτό το σημείο, θα συγκεντρώσεις όλα όσα αναφέρονται στον Αγαπητό· όπως για παράδειγμα στον Ησαΐα: «Θα ψάλω λοιπόν στον αγαπημένο ένα άσμα του Αγαπητού για το αμπέλι μου. Ένα αμπέλι έγινε για τον αγαπημένο». Μέσα από αυτά υποδηλώνεται ότι το αμπέλι είναι μεν ο οίκος του Ισραήλ, διότι αυτό δηλώνει στη συνέχεια ο λόγος· ηγαπημένος δε και Αγαπητός είναι ο Μονογενής Υιός του Θεού, του οποίου το προαναφερθέν αμπέλι έγινε μερίδιο και αρχικός κλήρος. Επειδή δε κάθε ηγαπημένος και αγαπητός έχει εκείνον που τον αγαπά, σαφώς μέσα από αυτά ο λόγος παρουσιάζει το αμπέλι να έχει γίνει κτήμα του Αγαπητού του Θεού, για τον οποίο έχει ειπωθεί η προκειμένη ωδή, υπέρ του Αγαπητού. Και στους Ψαλμούς, εξάλλου, έχει λεχθεί: «Ο Κύριος θα δώσει λόγο σε αυτούς που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη. Ο βασιλιάς των δυνάμεων του Αγαπητού». Σαφώς και εδώ μνημονεύεται ιδιαιτέρως ο Κύριος και Θεός των όλων· και πάλι ιδιαιτέρως ο Αγαπητός, και σε τρίτη σειρά εκείνοι που ευαγγελίζονται τον Αγαπητό, στους οποίους αναφέρεται ότι δίνεται λόγος από τον ίδιο τον Θεό άνωθεν, και έτσι συγκροτείται η μαρτυρία για τον Σωτήρα μας. Και σε άλλο σημείο πάλι έχει ειπωθεί: «Και ο αγαπημένος σαν υιός μονοκέρων».

Ας προστεθεί σε αυτά και το επισφράγισμα όλων: το σωτήριο Ευαγγέλιο φανέρωνε από ψηλά στους ανθρώπους τον Αγαπητό με τη φωνή του Πατέρα, η οποία βροντοφώναζε: «Αυτός είναι ο αγαπητός μου Υιός, στον οποίο ευδόκησα». Εφόσον λοιπόν έχουν αποδειχθεί τόσα πολλά σχετικά με τον Αγαπητό, θα πρέπει να είναι πλέον σαφής και αναντίρρητη η προκείμενη προφητεία, η οποία αναφέρει στην επιγραφή: «Ωδή υπέρ του Αγαπητού». Το ότι δε αυτός ήταν ο Χριστός, ο οποίος είναι διαφορετικός πρόσωπο από τον Πατέρα που τον έχρισε, το απέδειξε στη συνέχεια ο λόγος μέσα στον ίδιο τον ψαλμό. Αυτά λοιπόν ας ειπωθούν σχετικά με την επιγραφή· τα όσα ακολουθούν τα εξιστορεί πάλι ο προφητικός χορός, αυτός που εξιστόρησε και τα προηγούμενα.

ΩΔΗ ΨΑΛΜΟΥ ΣΤΟΥΣ ΥΙΟΥΣ ΚΟΡΕ, ΜΖ'. Μέγας είναι ο Κύριος και πάρα πολύ αινετός, στην πόλη του Θεού μας, στο άγιο όρος του, το καλά θεμελιωμένο· αγαλλίαση όλης της γης, τα όρη Σιών, τα πλευρά του Βορρά, η πόλη του μεγάλου Βασιλιά. Οι μεν τρεις πρώτοι ψαλμοί που επιγράφονται στους υιούς Κορέ περιείχαν λόγια συμφοράς και λύπης· ο τέταρτος όμως φανέρωνε μεταβολή προς το πιο χαρμόσυνο, γι' αυτό και ήταν ωδή υπέρ του Αγαπητού· ομοίως και ο πέμπτος ήταν υπέρ των κρυφίων· αλλά και ο έκτος ήταν ομοίως ψαλμός. Ο προκείμενος όμως, επειδή περιέχει ανώτερη θεολογία από τους προηγούμενους, έχει επιγραφεί δικαιολογημένα «Ωδή ψαλμού στους υιούς Κορέ». Διότι, ταυτόχρονα, οι μεν υμνούσαν τον Θεό αναφωνώντας με τη φωνή τους, οι δε έπαιζαν την ίδια ωδή με μουσικά όργανα, δημιουργώντας μια αρμονία σύμφωνη με το μέλος. Αναπέμπουν δε ύμνο υπέρ της Εκκλησίας προς Εκείνον που κατήγαγε τις νίκες εναντίον των εχθρών, και ο οποίος λύτρωσε την Εκκλησία Του από την πικρή και σκληρή δουλεία.

Έκχεε επάνω τους την οργή σου, και ο θυμός της οργής σου ας τους καταλάβει. Ας γίνει η έπαυλή τους ερημωμένη, και στα σκηνώματά τους ας μην υπάρχει κανείς για να κατοικεί· διότι κατεδίωξαν αυτόν που εσύ πάταξες, και πρόσθεσαν πόνο στα τραύματά μου. Αυτά λοιπόν είναι τα λόγια του Δαβίδ. Από την άλλη, ο τεσσαρακοστός τέταρτος ψαλμός των υιών Κορέ, ο οποίος φέρει την επιγραφή «Ὑπὲρ τῶν ἀλλοιωθησομένων», ανέπεμπε ωδή υπέρ του Αγαπητού, του οποίου την παρουσία, αφού προφήτευσε, συνέδεσε με την κλήση της εξ εθνών Εκκλησίας, υποδηλώνοντάς την με αυτόν τον τρόπο: Άκουσε, θυγατέρα, και γείρε το αυτί σου, και ξέχασε τον λαό σου και τον οίκο του πατέρα σου. Και θα επιθυμήσει ο βασιλιάς το κάλλος σου, διότι αυτός είναι ο Κύριός σου, και θα τον προσκυνήσουν· και η θυγατέρα της Τύρου θα προσέλθει με δώρα. Κατά τον ίδιο λοιπόν τρόπο και ο προκείμενος ψαλμός, ο οποίος επιγράφεται «Ὑπὲρ τῶν ἀλλοιωθησομένων» και αναφέρεται εις το τέλος, προαναγγέλλει την παρουσία του Χριστού, καθώς και την αιχμαλωσία του ιουδαϊκού έθνους και τον εμπρησμό της Ιερουσαλήμ που υπέστη από τους Βαβυλωνίους.

Ψ. ΙΒ΄. Κύριε, μέσα στη θλίψη σε θυμήθηκα· μικρή θλίψη ήταν για εμάς η παιδαγωγία σου· και όπως η γυναίκα που κοιλοπονά πλησιάζει να γεννήσει, και εξαιτίας των ωδινών της κραύγασε, έτσι γίναμε εμείς για τον αγαπητό σου. Αναφέρεται κάποια επιγραφή στους Ψαλμούς «υπέρ του αγαπητού»· και πάλι έχει ειπωθεί, «ο βασιλιάς των δυνάμεων του αγαπητού»· αποδεικνύεται δε στα χωρία αυτά ότι αυτός που ονομάζεται αγαπητός του Θεού δεν είναι άλλος από τον Χριστό. Για τον λόγο αυτό επισημάναμε τη λέξη «αγαπητός» και στο προκείμενο χωρίο, θεωρώντας ότι πρόκειται ακριβώς για εκείνον τον οποίο και φωνή από τον ουρανό σαφώς ανακήρυξε λέγοντας: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευδόκησα».

Αλλά ότι βεβαίως ο κυρίως Χριστός δεν ήταν απλώς άνθρωπος, αλλά Υιός του Θεού, τιμημένος με τη θέση στα δεξιά της πατρικής θεότητας, και πολύ ανώτερος όχι μόνο από τη θνητή και ανθρώπινη φύση, αλλά και από κάθε νοερή ουσία μεταξύ των δημιουργημένων όντων, νομίζω ότι το έχω αποδείξει σαφώς. Εξάλλου, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν προηγουμένως, ο ίδιος ο Δαβίδ στον μδ΄ [44ο] ψαλμό, χρησιμοποιώντας την επιγραφή «υπέρ του αγαπητού» και «για εκείνους που θα αλλοιωθούν», ανακηρύσσει ταυτόχρονα ως Θεό, βασιλιά και Χριστό έναν και τον αυτόν, γράφοντας τα εξής: «Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό, εγώ λέγω τα έργα μου στον βασιλιά· η γλώσσα μου είναι κάλαμος γραμματέα οξυγράφου. Είσαι ωραίος στο κάλλος περισσότερο από τους υιούς των ανθρώπων». Στα οποία προσθέτει στη συνέχεια: «Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος, ράβδος ευθύτητας είναι η ράβδος της βασιλείας σου· αγάπησες τη δικαιοσύνη και μίσησες την αδικία· για τον λόγο αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου». Πρόσεξε, λοιπόν, πιο προσεκτικά πώς, σύμφωνα με την επιγραφή του ψαλμού, προλογίζει ότι ο λόγος είναι «υπέρ του αγαπητού», παρακινώντας παράλληλα τον ακροατή σε «σύνεση» για την κατανόηση όσων πρόκειται να λεχθούν. Επισημαίνει δε και την αιτία της οικονομίας του λόγου, λέγοντας: «Εις το τέλος, υπέρ των αλλοιωθησομένων, εις σύνεσιν, υπέρ του αγαπητού».

Ποιους άλλους θα μπορούσες να πεις ότι εννοεί ως «εκείνους που θα αλλοιωθούν», για τους οποίους έχει γραφτεί ο ψαλμός, παρά εκείνους που πρόκειται να μεταστραφούν από τον προηγούμενο βίο και τρόπο τους, και να μετατεθούν και να αλλοιωθούν μέσω εκείνου για τον οποίο γίνεται η προφητεία; Αυτός, λοιπόν, ήταν ο αγαπητός του Θεού, για τον οποίο προοιμιάζεται ο ψαλμός λέγοντάς μας ότι χρειάζεται σύνεση για την προφητεία. Εάν, επομένως, απορούσες ποιος άραγε να ήταν αυτός ο αγαπητός, για τον οποίο προφήτευε ο ψαλμός, το ίδιο το κείμενο θα σου το παραστήσει άμεσα, αρχίζοντας ευθύς και λέγοντας: «Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν». Θα μπορούσε, συνεπώς, κάποιος να πει ότι υποδηλώνεται ο ίδιος εκείνος ο Λόγος που εν αρχή ήταν προς τον Θεό, τον οποίο θεολογώντας ο μέγας ευαγγελιστής Ιωάννης παρουσιάζει λέγοντας: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος». Το δε «ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν», εφόσον λέγεται εκ προσώπου του Πατρός και Θεού των όλων, θα υποδήλωνε τον μονογενή Λόγο του Θεού, ως Υιό που υφίσταται εκ του Πατρός, αλλά όχι κατά προβολή, ή κατά διαίρεση, ή τομή, ή μείωση, ή κατά κάποιον από τους τρόπους που εννοούνται στα σώματα. Διότι αυτά είναι ασεβή και εντελώς ξένα προς την άρρητη γενεσιουργία. Αντιθέτως, σύμφωνα με όσα έχουμε ήδη κατανοήσει προηγουμένως, έτσι πρέπει να αντιλαμβανόμαστε και τούτα.

Τόσα είναι εκείνα μέσω των οποίων ο Χριστός είχε προκηρυχθεί ονομαστικά· πλην όμως, επειδή στις περισσότερες περιπτώσεις τα πάθη του Χριστού συνδέονται με την προσηγορία του, είναι αναγκαίο να επαναλάβουμε τα όσα έχουν προειπωθεί σχετικά με τη θεότητά του, την οποία, όπως παραθέσαμε προηγουμένως, μαρτυρεί ο 44ος Ψαλμός, που επιγράφεται «υπέρ του αγαπητού», όπου το κείμενο, αφού πρώτα τον αναφέρει ως βασιλιά, μετά από άλλα προσθέτει σχετικά με τη θεότητα του Χριστού: «Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος· ράβδος ευθύτητος είναι η ράβδος της βασιλείας σου. Αγάπησες τη δικαιοσύνη και μίσησες την αδικία· για τον λόγο αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως, περισσότερο από τους μετόχους σου». Διότι σαφώς σε αυτά τα λόγια, όπως αποδείξαμε και προηγουμένως, ο υποδηλούμενος, αν και είναι ένας και ο αυτός, λέγεται ότι είναι Θεός που αγάπησε τη δικαιοσύνη και μίσησε την αδικία, και εξαιτίας αυτού έχει χριστεί από άλλον, μείζονα Θεό και Πατέρα του, με έλαιο ανώτερο και διαφορετικό από ό,τι όριζαν οι τύποι, το ονομαζόμενο της αγαλλιάσεως. Εκείνος δε που έχει χριστεί με τέτοιο έλαιο όχι από ανθρώπους, ούτε μέσω ανθρώπων, αλλά από τον ίδιο τον Ύψιστο Θεό, τι άλλο εκτός από Χριστός θα μπορούσε ευλόγως να ονομαστεί; Επομένως, αποδεικνύεται ότι ο ίδιος έχει ονομαστεί ταυτόχρονα και Θεός, όπως ακριβώς καταδείχθηκε ήδη προηγουμένως στα οικεία χωρία.

Ονομάζεται δε εδώ με την προσωνυμία της σοφίας πολύ εύλογα, δεδομένου ότι ο μόνος σοφός Πατέρας έχει καταθέσει σε αυτόν τις πάνσοφες και επιστημονικές θεωρίες και δυνάμεις των πάντων, και έχει δώσει υπόσταση στις φύσεις και συνάμα στις ουσίες όλων των δημιουργημάτων με πάνσοφο τρόπο μέσω των νοημάτων που υπάρχουν σε αυτόν, δημιουργώντας και κατευθύνοντας τα πάντα σοφά δι' αυτού, και αυτά που υπάρχουν, και αυτά που πρόκειται να υπάρξουν, και αυτά που προϋπήρχαν, ώστε δικαιολογημένα η θεολογία των Ψαλμών να αναφωνεί, μεταξύ άλλων, και το εξής: «πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε· τα πάντα με σοφία τα εποίησας». Έτσι και ο Δαβίδ, ο πατέρας του Σολομώντα, ο οποίος υπήρξε ταυτόχρονα βασιλιάς και προφήτης, γνωρίζει κάποιον αγαπητό του Θεού, και αυτόν, μετά τον ύψιστο Θεό, τον αναγορεύει ταυτόχρονα βασιλιά, χριστό και δεύτερο θεό στον 44ο Ψαλμό, πρεσβεύοντας και δοξάζοντας τα ίδια με εμάς περί του Χριστού. 〈〈Από τον 44ο Ψαλμό〉〉. «Εις το τέλος, υπέρ των αλλοιωθησομένων, προς σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού».

Σημείωσε πρώτον ότι αναγνωρίζει τον αγαπητό του Θεού· δεύτερον ότι, με το «εις σύνεσιν», προτρέπει τον ακροατή στην κατανόηση όσων πρόκειται να λεχθούν· τρίτον, το «υπέρ των αλλοιωθησομένων» έχει ειπωθεί για πάρα πολλούς λόγους: τόσο εξαιτίας της αλλοίωσης του υποδηλούμενου αγαπητού από Θεό σε άνθρωπο, όσο και εξαιτίας της αποκατάστασής του στον Θεό που ακολούθησε μετά τη μεταβολή του ως ανθρώπου, αλλά επιπλέον και εξαιτίας εκείνων που μέσω της διδασκαλίας του επρόκειτο πολύ σύντομα να μεταστραφούν από την πλάνη στον τρόπο της ευσέβειας. Ως «αγαπητό» δε του επί πάντων Θεού, ποιον άλλον θα μπορούσε κανείς να ονομάσει, παρά εκείνον που είναι πολύ ανώτερος των αγγέλων, των πνευμάτων και κάθε λογικής ουσίας, τον μονογενή και «πρωτότοκο πάσης κτίσεως», για τον οποίο μόλις προηγουμένως, σύμφωνα με τα όσα προλέχθηκαν, μάθαμε ότι είναι η σοφία του Θεού και γέννημα που έλαβε υπόσταση προ παντός αιώνος; Διότι σαφέστατα τον Σωτήρα και Κύριό μας ανακήρυξε αγαπητό του Πατρός η φωνή που ήχησε σύμφωνα με όσα είναι γεγραμμένα στα ευαγγέλια: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευδόκησα». Αυτόν ακριβώς, λοιπόν, υποδηλώνει και ο παρών ψαλμός, ο οποίος φέρει την επιγραφή «υπέρ του αγαπητού», και στη συνέχεια προσθέτει τα εξής: «Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό, αναγγέλλω εγώ τα έργα μου στον βασιλιά· η γλώσσα μου είναι γραφίδα ταχυγράφου γραμματέα. Είσαι ωραιότερος στο κάλλος από τους υιούς των ανθρώπων».

Ποιον λοιπόν είναι θεμιτό να πούμε ότι είδε ο προφήτης ως Κύριο, παρά εκείνον ο οποίος αποδείξαμε στα προηγούμενα ότι εμφανίστηκε και συνομίλησε με τους προπάτορες της εποχής του Αβραάμ; Διότι έχουμε ήδη διδαχθεί ότι αυτός είναι ταυτόχρονα Θεός και Κύριος, αλλά και άγγελος και αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου. Επειδή, λοιπόν, ο παρών λόγος πρόκειται να προφητεύσει την έλευσή του στους ανθρώπους, προθεωρεί τη θεϊκή του βασιλεία, για την οποία λέει ότι τον είδε «να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο». Και αυτός θα πρέπει να είναι ο θρόνος του, ο οποίος φανερώνεται και στον Ψαλμό «περί του Αγαπητού», σύμφωνα με το «ο θρόνος σου, ω Θεέ, είναι εις τον αιώνα του αιώνος», στον οποίο και ο Ύψιστος Ποιητής των πάντων, ο Θεός και Πατέρας του, τον προέτρεψε να καθίσει, ως Μονογενή και Αγαπητό του, λέγοντας: «Κάθισε εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Την ερμηνεία μας δε αυτή για τα χωρία επιβεβαιώνει ο ευαγγελιστής Ιωάννης, ο οποίος, παραθέτοντας τα προκείμενα λόγια του Ησαΐα, στα οποία είχε λεχθεί «διότι επωρώθη η καρδιά αυτού του λαού, και με τα αυτιά τους άκουσαν βαριά και έκλεισαν τα μάτια τους», προσθέτει μιλώντας για τον Χριστό: «Αυτά είπε ο Ησαΐας, όταν είδε τη δόξα του, και μαρτύρησε για αυτόν».

κζʹ. Και αυτός ο ίδιος ήταν επίσης αγαπητός του Θεού, πράγμα που επιβεβαιώνει η επιγραφή του ψαλμού που περιέχει τη φράση «ωδή υπέρ του αγαπητού». κηʹ. Ο δε Ησαΐας τον αποκαλούσε βραχίονα, λέγοντας: «θα αποκαλύψει ο Κύριος τον άγιο βραχίονά του ενώπιον όλων των εθνών». 〈κθʹ.〉 Και ο Δαβίδ τον γνώριζε συγχρόνως ως δικαιοσύνη και ως σωτήριο, γι' αυτό έλεγε: «έκανε γνωστό ο Κύριος το σωτήριό του, ενώπιον των εθνών απεκάλυψε τη δικαιοσύνη του», και πάλι: «αναγγέλλετε χαρμόσυνα από ημέρα σε ημέρα το σωτήριό του», και πάλι: «ποιος θα δώσει από τη Σιών το σωτήριο του Ισραήλ;» και «δείξε μας, Κύριε, το έλεός σου, και δώσε μας το σωτήριό σου». 〈λʹ.〉 Και τι χρειάζεται να τα παραθέτω ένα προς ένα, εφόσον είναι δυνατό στον φιλομαθή να συγκεντρώσει παρόμοια χωρία από ολόκληρη τη θεόπνευστη Γραφή, μέσα από την οποία καθίσταται φανερό ότι οι άνθρωποι του Θεού, φωτισμένοι από το θείο Πνεύμα, κατείχαν τη γνώση του μονογενούς Υιού του Θεού, η οποία ήταν τότε απόρρητη και διέφευγε από τα πλήθη του ιουδαϊκού λαού; Γι' αυτό και τον ονόμαζαν με διάφορους τρόπους, χρησιμοποιώντας συγκεκαλυμμένες προσηγορίες. Διότι η χάρη του κηρύγματος της θεολογίας περί αυτού φυλασσόταν για τη δική του παρουσία, την οποία [θεολογία] η Εκκλησία του σε ολόκληρη την οικουμένη σεμνύνεται που παρέλαβε σαν ένα μυστήριο κρυμμένο και αποσιωπημένο από τα παλιά χρόνια.

Πάλι, σε άλλους ψαλμούς, μαζί με αυτά συνεπιγράφονται και κάποια άλλα, έχοντας ως επί το πλείστον τοποθετηθεί στην αρχή το «εις το τέλος», ενώ μαζί με αυτή τη φράση συντάσσονται ποικίλα και διάφορα. Διότι προσγράφει είτε «υπέρ των αλλοιωθησομένων», είτε «υπέρ των κρυφίων», είτε «υπέρ της κληρονομούσης», είτε «υπέρ της ογδόης», είτε «υπέρ των ληνών», είτε «υπέρ της αντιλήψεως της εωθινής», είτε «υπέρ Μαελέθ», είτε «υπέρ του λαού του από των αγίων μεμακρυμμένου», είτε «μη διαφθείρης», είτε «εις στηλογραφίαν», είτε και τα δύο αυτά, είτε «εις Σολομώντα», είτε «ωδή υπέρ του αγαπητού», είτε «υπέρ των κρυφίων του υιού», είτε «εις εξομολόγησιν», είτε κάποια ιστορική περίσταση· όπως όταν βρισκόταν στο σπήλαιο, ή όταν ήταν στην έρημο, ή όταν ο Σαούλ έστειλε ανθρώπους για να τον θανατώσουν, ή υπέρ των λόγων του Χουσί, ή όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ, ή κατά την έλευση των Ζιφαίων, ή κατά την έλευση του Δωήκ του Ιδουμαίου και την αναγγελία του στον Σαούλ, ή κατά τις ημέρες που ο Κύριος τον διέσωσε από το χέρι όλων των εχθρών του και από το χέρι του Σαούλ, ή όταν επέστρεψε ο Ιωάβ και πάταξε δώδεκα χιλιάδες άνδρες στη φάραγγα των αλών, ή όταν προσήλθε σε αυτόν ο Νάθαν ο προφήτης, αφότου εκείνος είχε εισέλθει προς τη Βηρσαβεέ. Σε ορισμένους ψαλμούς υπάρχει ως επιγραφή το εβραϊκό «αλληλούια», αναγραφόμενο είτε δύο φορές το ίδιο είτε μία φορά, ενώ σε άλλους αναγράφονται στην ίδια επιγραφή κατά συζυγίαν και τα ονόματα κάποιων προφητών, όπως «αλληλούια Αγγαίου και Ζαχαρίου», και «αλληλούια Ιερεμίου και Ιεζεκιήλ».

Και η ερμηνεία της λέξεως Μαελέθ διεγείρει τον αθλητή σε μεγαλύτερη προθυμία, σημαίνοντας τη χοροστασία που μας περιμένει μετά το πέρας των κόπων· διότι έτσι έχει αποσαφηνιστεί αυτή η λέξη από τους υπολοίπους, ερμηνεύοντας το Μαελέθ ως «μέσα από χορεία». Και το να βλέπει κανείς προς τα κρύφια και να συνθέτει την ωδή «υπέρ του αγαπητού» και να ψάλλει «υπέρ της εωθινής αντιλήψεως» και να έχει προ οφθαλμών την ογδόη και να αποβλέπει προς εκείνην που κληρονομεί και το πώς θα μπορούσαμε να βρεθούμε έξω από τη συγγένεια προς τον Κορέ, καθώς και εκείνη η μεγάλη φωνή του Δαβίδ, το «Μη διαφθείρης», την οποία απηύθυνε προς τον υπασπιστή του όταν εκείνος όρμησε να φονεύσει τον Σαούλ, ο λόγος συμβάλλει στο να χαραχθούν όλα αυτά ανεξίτηλα στην ψυχή του καθενός ως υπόδειγμα μακροθυμίας. Και αν κανείς τα εξετάσει όλα τα παρόμοια με ακρίβεια, θα διαπιστώσει ότι αποτελούν κάποιες αθλητικές προτροπές που γίνονται από τον παιδοτρίβη προς τους αθλητές, ώστε να μπορέσει κανείς να φθάσει στο τέλος της νίκης. Ομοίως, ακόμη και αν κάποιο ιστορικό στοιχείο έχει αναγραφεί δίπλα στη φράση «Εις το τέλος», σε αυτό ακριβώς αποβλέπει: στο να ενδυναμωθούμε περισσότερο για τους πνευματικούς αγώνες μέσα από τα ιστορικά υποδείγματα. Αυτό είναι το νόημα της επιγραφής «Εις το τέλος».

Κεφάλαιο Δ΄ Η δε επιγραφή «υπέρ των αλλοιωθησομένων» νομίζω ότι έχει το εξής νόημα, ότι δηλαδή μόνο η θεία φύση είναι ανώτερη από την τροπή και την αλλοίωση· διότι δεν έχει κανένα λόγο να κάνει χρήση της τροπής, εφόσον αφενός είναι εντελώς ανεπίδεκτη του κακού, και αφετέρου δεν δύναται να τραπεί προς το καλύτερο· δεν υπάρχει, δηλαδή, κάτι προς το οποίο θα δεχθεί την αλλοίωση, διότι δεν διαθέτει τίποτα ανώτερο από τον εαυτό της προς το οποίο να μεταβεί. Εμείς όμως οι άνθρωποι, υποκείμενοι σε τροπή και αλλοίωση, και προς τις δύο κατευθύνσεις μέσω της αλλοιωτικής ενέργειας γινόμαστε είτε χειρότεροι είτε καλύτεροι· χειρότεροι μεν, όταν ξεπέφτουμε από τη μετοχή των αγαθών, καλύτεροι δε πάλι, όταν συμβεί να αλλοιωθούμε προς το καλύτερο. Επειδή, λοιπόν, περιπέσαμε στο κακό εξαιτίας της τροπής, έχουμε ανάγκη από την αγαθή αλλοίωση, ώστε μέσω αυτής να πραγματοποιηθεί σε εμάς η μεταβολή προς το καλύτερο. Και αυτό είναι φανερό από τα συμφραζόμενα όσων έχουν γραφτεί για εκείνους που πρόκειται να αλλοιωθούν· διότι ο λόγος όχι μόνο συμβουλεύει ότι πρέπει να αλλοιωθούμε, αλλά και υποδεικνύει κατά κάποιον τρόπο πώς θα μπορούσε να κατορθωθεί κάτι τέτοιο, προδεικνύοντας τη μεταβολή προς το καλύτερο μέσω ορισμένων παραδειγμάτων.

Και σε αυτήν την ψαλμωδία, αφού αποδίδει στον Θεό την αιτία της καθαιρέσεως των εχθρών, εκεί όπου αναφέρει: «Διότι μας έσωσες από εκείνους που μας θλίβουν, και καταντρόπιασες εκείνους που μας μισούν», μεταβαίνει στην ωδή υπέρ του αγαπητού, ώστε εκείνοι που προηγουμένως προέρχονταν από τον αποστάτη, και έπειτα κατέστησαν νικητές του πονηρού, να φτάσουν μέσω της συνέσεως στο τέλος της νίκης· διότι [η επιγραφή λέει]: «Εις το τέλος, εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού». Στην οποία και διδασκόμαστε ποιος είναι εκείνος του οποίου ο θρόνος εξαιωνίως κυβερνά τα όντα, και ποια παρθένος νυμφοστολίζεται για εκείνον προς συμβίωση, η οποία δεν θα αξιωνόταν αυτής της τιμής με άλλον τρόπο, παρά μόνο εάν λησμονούσε τον πατέρα της. Και αφού αφιερώνει αυτήν την ωδή στον αγαπητό, εκθέτει πάλι έναν επινίκιο ύμνο υπέρ των υιών Κορέ, προάγοντας τον λόγο μέσα από πιο απόρρητα νοήματα. Διότι η εξαγγελία της ψαλμωδίας αφορά τα κρύφια. Μέσα σε αυτήν, αφού περιγράφει με τον λόγο την ηχώ των υδάτων, την κίνηση των εθνών, την κλήση των βασιλέων και τον σάλο της γης, και αφού δηλώνει ότι ο Κύριος κάθε δυνάμεως είναι μαζί μας, προαναγγέλλει μέσα από όλα αυτά την εν σαρκί εμφάνιση του Κυρίου, οπότε από τη μια ηχεί και ταράσσεται η φύση των δαιμόνων, και από την άλλη μετακινούνται τα όρη, δηλαδή τα γεώδη φρονήματα της κακίας, τα οποία στους παλαιούς ανθρώπους φαίνονταν ακίνητα και αμετάθετα.

«Εις το τέλος· υπέρ των αλλοιωθησομένων» ... Στο τέλος των αιώνων ο προφήτης ομιλεί περί της εκστάσεως (εκπτώσεως) των Ιουδαίων· διότι η αλλοίωση είναι μεταβολή, και υιοί Κορέ είναι οι Ιουδαίοι, επειδή απώλεσαν τα πάντα και περιέπεσαν σε φαλάκρωμα (φαλακρώματα). Τότε το Άγιο Πνεύμα, μέσω του Δαβίδ, ελάλησε την ωδή της προφητείας υπέρ του Χριστού, δηλαδή «υπέρ του αγαπητού». «Εξηρεύξατο»: Ο προφήτης καυχάται· διότι ομίλησε περί του Χριστού και της ελεύσεώς Του επί της γης. «Λέγω εγώ»: Ο προφήτης λέει· τα έργα μου είναι γνωστά στον Θεό. «Η γλώσσα μου»: Πότε, αλήθεια, δύναται ένας κάλαμος να γράψει τόσο ταχέως από ανθρώπινο χέρι, όσο η γλώσσα μου που εξαγγέλλει με ταχύτητα τα περί του Χριστού, αναφέρει ο προφήτης. «Ωραίος κάλλει»: Διότι ούτε μεταξύ των υιών των ανθρώπων δύναται να παρομοιαστεί το κάλλος της δόξας του Χριστού· αφού, ως Θεός, είναι ασύγκριτος σε σχέση με τους ανθρώπους. «Εξεχύθη»: Διότι με τον λόγο του στόματός Του, δηλαδή των χειλέων Του, στερεώθηκαν οι ουρανοί και ολόκληρη η κτίση, καθώς κατέχει τη χάρη του Πατρός. «Διά τούτο»: Διότι από κάθε κτίσμα και πνοή ευλογείται ο Υιός, ως μεσίτης Θεού και ανθρώπων. «Περίζωσαι»: Διότι περιέβαλε τη θεότητα επί του κυριακού ανθρώπου, το οποίο αποτελεί το μέρος του Θεού· η δε θεότητα είναι δύναμη, η οποία είναι η ρομφαία. «Τη ωραιότητι»: Υπερέχοντας ολόκληρης της κτίσεως με τη μεγαλοπρέπεια και τη δόξα, ως άκτιστος.

Εις τον ΜΔ΄ Ψαλμόν. Επινίκιος υπέρ των ανθέων των υιών Κορέ. Άλλος, Στον νικοποιό επί των κρίνων των υιών Κορέ. Ο δε Εβραίος αντί για το «Κρίνοις», λέει «Αλ σωσανείμ»· Άσμα συνέσεως εις τον αγαπητόν. Άλλος, Άσμα επιστήμονος προς φιλίες. Άλλος, Στους αγαπημένους· ο δε Εβραίος, λέει «Ιδοθώθ». Οι δε Εβδομήκοντα, Εις το τέλος, υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ, εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού.

Αλλά είτε είναι παρόντες είτε δεν είναι παρόντες αυτοί, εμείς ας πράξουμε το καθήκον μας και ας καταπιαστούμε με την ερμηνεία. Διότι ο ψαλμός αυτός έχει αναγραφεί για τον Χριστό· γι' αυτό και φέρει την επιγραφή: «Εἰς τὸν ἀγαπητὸν» και «Ὑπὲρ τῶν ἀλλοιωθησομένων». Διότι Αυτός επέφερε σε εμάς μεγάλη αλλοίωση, καθώς και μεταβολή και μετάθεση των πραγμάτων. Δηλώνοντας αυτήν την αλλοίωση, και ο Παύλος έλεγε: «Ώστε εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση». Γι' αυτό και ξεκινώντας δεν λέει απλώς: «Είπε η καρδιά μου». Επειδή δηλαδή κανένα από τα λεγόμενα δεν ήταν ανθρώπινο, αλλά επρόκειτο να διηγηθεί πράγματα ουράνια και πνευματικά, και μάλιστα όχι από δική του επινόηση, αλλά από θεία ενέργεια, το φανερώνει αυτό με τον όρο της ερυγής. Διότι δεν προκαλούμε ερυγή όποτε εμείς το βουλόμαστε· διότι τον μεν λόγο τον εκφέρουμε όποτε το θέλουμε, και τον λέμε, και τον συγκρατούμε, με την ερυγή όμως δεν συμβαίνει το ίδιο. Δείχνοντας λοιπόν ότι τα λεγόμενα δεν αποτελούν προϊόν ανθρώπινης προσπάθειας, αλλά της θείας επιπνοίας που τον κινεί, αποκάλεσε την προφητεία ερυγή. Διότι, όπως ακριβώς στην περίπτωση της ερυγής, αυτό που προκαλείται οφείλεται στην ποιότητα των τροφών, έτσι συμβαίνει και στην περίπτωση της πνευματικής διδασκαλίας.

Ψαλμός 44 «Εἰς τὸ τέλος, ὑπὲρ τῶν ἀλλοιωθησομένων· τοῖς υἱοῖς Κορὲ εἰς σύνεσιν· ᾠδὴ ὑπὲρ τοῦ ἀγαπητοῦ». (Στο τέλος, για αυτούς που θα μεταβληθούν· στους υιούς Κορέ για σύνεση· ωδή υπέρ του αγαπητού). «Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό»· αλλά ποιος είναι ικανός να μιλήσει μεγαλοπρεπώς και για τον Πατέρα που τον εξέφερε μυστικά, και για τον Υιό που προήλθε άρρητα, τον αγαθό και ενυπόστατο; «Λέγω εγώ τα έργα μου στον βασιλιά» και Υιό μου· «Ας φτιάξουμε κόσμο αόρατο και ορατό»· και όσα αρμόζουν μεταξύ αυτών, το· «Ας φτιάξουμε άνθρωπο» και τα εξής. Έργα εννοώ, τα οποία εξέφερα απαθώς μέσω του αγαθού Λόγου και βασιλιά και Υιού μου. «Η γλώσσα μου είναι κάλαμος γραμματέα ταχυγράφου». Γλώσσα δε και λόγος του Πατέρα είναι ο Υιός «ο πιο ωραίος στο κάλλος από τους υιούς των ανθρώπων», από του οποίου «τα χείλη ξεχύθηκε χάρη» που κηρύττει τη γνώση του Θεού, τη μετάνοια και τη βασιλεία των ουρανών, τα οποία ο Πατέρας αποδεχόμενος «ευλόγησε», δηλαδή επαίνεσε τον Υιό στον αιώνα, λέγοντας προς αυτόν· «Ζώσου τη ρομφαία σου στον μηρό σου, δυνατέ», δηλαδή τη νίκη κατά των εχθρών και του θανάτου, «με την ωραιότητά σου και με το κάλλος σου, και τέντωσε το τόξο, και προχώρησε κατευοδούμενος, και βασίλευε» επί των βασιλέων και των κυρίων· «ένεκα της αλήθειας και της πραότητας και της δικαιοσύνης», με τις οποίες και ο ίδιος φαίνεσαι να δοξάζεσαι· και αφού νομοθέτησες αυτά στους συνετούς των ανθρώπων, «και θα σε οδηγήσει θαυμαστά η δεξιά σου», δηλαδή, θα γίνεις θαυμαστός μέσω των θαυμάτων των χεριών σου. «