Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 44:2

Εάν δε κάποιος φανεί πιο οκνηρός απέναντι στις εγγύς ασχολίες της ημέρας και της νύχτας, ας απευθυνθεί σε ακόμη πιο ταπεινούς δασκάλους, ακούγοντας τον μύρμηγκα και τη μέλισσα: «Πήγαινε στον μύρμηγκα, ω οκνηρέ», ή πήγαινε στη μέλισσα και μάθε. Δεν θέλησας να μάθεις από τους προφήτες, τους αποστόλους, τους ουρανούς και τις ημέρες. μάθαινε από τον μύρμηγκα και τη μέλισσα, εσύ ο λογικός από τα άλογα και ταπεινά δημιουργήματα. Είθε δε εμείς, διαβάζοντας το βιβλίο του ουρανού και της γης, βλέποντας τα δημιουργήματα ως γράμματα του Θεού και έχοντας ως δασκάλους τους αγίους, να βρεθούμε μαζί τους στη βασιλεία των ουρανών. «Η ημέρα στην ημέρα αναγγέλλει λόγο». Αναγγέλλει δε λόγο και ο προφήτης στην εκκλησία λέγοντας: «Η καρδιά μου ανέβλυσε λόγο αγαθό. Και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση: η νύχτα» κατά την οποία ο Χριστός βρισκόταν σπαργανωμένος στη φάτνη, στη «νύχτα» της ψυχής των ποιμένων που ήταν ακόμη σκοτισμένη από την άγνοια. «Και υπήρχαν ποιμένες», λέει, «στην ίδια περιοχή που έμεναν στο ύπαιθρο και φυλούσαν νυχτερινές σκοπιές στο ποίμνιό τους». Έπειτα, η νύχτα δανειζόμενη το στόμα του αγγέλου οδήγησε τους ποιμένες, που αγνοούσαν, στη γνώση, λέγοντας με τα ίδια τα πράγματα: «Γεννήθηκε για εσάς σήμερα σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος, στην πόλη του Δαβίδ. Και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση». Διότι η διδασκαλία του αγγέλου εκείνης της νύχτας έγινε για εμάς διήγηση.

«Και νύχτα σε νύχτα αναγγέλλει γνώση»: ο ασεβής στον ασεβή, όπως ο Αιγύπτιος στον Αιγύπτιο, λέγοντας: «Ας φύγουμε από το πρόσωπο του Ισραήλ, διότι ο Κύριος πολεμά υπέρ αυτών εναντίον των Αιγυπτίων», για να επαληθευτεί ο Κύριος που είπε: «Και θα γνωρίσουν όλοι οι Αιγύπτιοι ότι εγώ είμαι ο Κύριος, όταν δοξαστώ μέσω του Φαραώ και σε όλα τα άρματα και σε όλα τα άλογά του». Και ο ιεροψάλτης λέει: «Όταν τους σκότωνε, τότε τον αναζητούσαν». Και σε άλλα σημεία: «Ας ντροπιαστούν και ας εντραπούν και ας γνωρίσουν ότι το όνομά σου είναι Κύριος. Και νύχτα σε νύχτα αναγγέλλει γνώση»: η γυναίκα που αναγγέλλει στον Πιλάτο: «Να μην υπάρχει καμία σχέση ανάμεσα σε εσένα και σε εκείνον τον δίκαιο, διότι πολλά έπαθα στο όνειρό μου εξαιτίας του». Και γιατί όρισε ως δασκάλους τους ουρανούς και το στερέωμα και τις ημέρες και τις νύχτες; Για να έχουν ως δασκάλους τα έργα της δημιουργίας όσοι δεν θέλουν να ακούσουν τους προφήτες και τους αποστόλους. Έτσι έλεγε στον λαό ο Μωυσής: «Και υψώνοντας το βλέμμα σου στον ουρανό και βλέποντας τον ήλιο και τη σελήνη και τα άστρα, μην πλανηθείς και τα προσκυνήσεις, αυτά που ο Κύριος ο Θεός σου μοίρασε σε όλα τα έθνη», όχι για προσκύνηση, αλλά για διδαχή. Διότι «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Αναβλύζει δε ρήμα και ο προφήτης λέγοντας προς την εκκλησία: «Η καρδιά μου ανέβλυσε λόγο αγαθό». Και στη μεν γη απευθύνεται ο «φθόγγος»· στην πιο παχυλή και άρτι εισαγόμενη στη θεογνωσία ψυχή, ταιριάζει ο πιο ασαφής και πιο απλοϊκός λόγος.

Ο πατριάρχης Ιακώβ, λοιπόν, φεύγοντας αξιώθηκε περισσότερων οραμάτων, και μάλιστα θεϊκών· και παραμένοντας ο ίδιος ήσυχος, είχε τον Κύριο υπέρ αυτού, ο οποίος αφενός απέτρεπε τον Λάβαν και αφετέρου εμπόδιζε τον Ησαύ. Και μετά από αυτά, έγινε πατέρας του Ιούδα, από τον οποίο ανέτειλε κατά σάρκα ο Κύριος, και μετέδωσε τις ευλογίες στους πατριάρχες. Και ο θεοφιλής Μωυσής, όταν έφευγε, τότε είδε το μεγάλο όραμα, και αφού διασώθηκε από τους διώκτες του, αποστάλθηκε ως προφήτης στην Αίγυπτο, και, γενόμενος διάκονος τόσων πολλών σημείων και του νόμου, καθοδήγησε τόσο μεγάλο λαό μέσα στην έρημο. Και ο μεν Δαβίδ καταδιωκόμενος δίδασκε: «ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό» και «ο Θεός μας θα έλθει φανερά· ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει»· και μάλιστα ενδυναμωνόταν λέγοντας: «το μάτι μου επέβλεψε πάνω στους εχθρούς μου», και πάλι «στον Θεό έλπισα, δεν θα φοβηθώ τι θα μου κάνει ο άνθρωπος». Ενώ, όταν έφευγε και δραπέτευε στο σπήλαιο από το πρόσωπο του Σαούλ, έλεγε: «Εξαπέστειλε βοήθεια από τον ουρανό και με έσωσε, παρέδωσε σε ονειδισμό αυτούς που με καταπατούν· εξαπέστειλε ο Θεός το έλεός Του και την αλήθειά Του, και λύτρωσε την ψυχή μου ανάμεσα από λιοντάρια». Έτσι, αφού σώθηκε κατ' οικονομίαν, έγινε και αυτός μετέπειτα βασιλιάς, και έλαβε την υπόσχεση ότι από το σπέρμα του επρόκειτο να ανατείλει ο Κύριός μας.

Ο Αθ. είπε: Καλά τα είπες· άκουγε λοιπόν. Ο Άρ. είπε: Λέγε ό,τι θέλεις. Ο Αθ. είπε: Γνωρίζεις ότι ο Θεός, χρησιμοποιώντας σχήματα λόγου και συγκαταβαίνοντας στη δική μας αδυναμία μέσω των θεόπνευστων Γραφών, συχνά ομιλεί προς εμάς πιο ανθρώπινα, ώστε να μπορεί η ανθρώπινη φύση να κατανοήσει τα επουράνια θεία μυστήρια μέσα από ανάλογες εκφράσεις, οι οποίες μας είναι οικείες και τις γνωρίζουμε. Ο Άρ. είπε: Έτσι είναι. Ο Αθ. είπε: Επομένως ο Θεός, λέγοντας προς τον δικό Του Υιό μέσω του προφήτη: «Εκ γαστρός προ εωσφόρου εγέννησά σε», υποδηλώνει τη γέννηση του Υιού από την πατρική ουσία. Ο Άρ. είπε: Γαστέρα, λοιπόν, έχει ο Θεός; Ο Αθ. είπε: Προηγουμένως σου είπα ότι, εξαιτίας της δικής μας αδυναμίας, οι θείες Γραφές πολλές φορές παρουσιάζουν το Θείο με ανθρώπινο σχήμα· όχι επειδή ο Θεός είναι τέτοιος, αλλά για να κατανοούμε εμείς με ευσέβεια τα θεία μέσα από τα σωματικά παραδείγματα. Για κανέναν άλλο λόγο, λοιπόν, δεν ονομάζει τη γαστέρα, παρά για να παραστήσει ότι ο ίδιος ο Υιός έχει γεννηθεί από την ουσία του Πατρός. Επειδή, αν δεν εννοεί αυτό, πες εσύ, πώς πρέπει να νοηθεί το ρητό; Ο Άρ. είπε: Η Γραφή λέει εκ προσώπου του Πατρός: «Εξηρεύξατο η καρδία μου Λόγον αγαθόν». Άραγε λοιπόν, λέει ότι ανέβλυσε τον Υιό ως Λόγο; Ο Αθ. είπε: Η Γραφή πολύ σωστά το είπε και αυτό, μαζί με όλα τα άλλα· εσύ όμως, παίρνοντας το ρητό, το διαστρέβλωσες κακώς.

Ο Άρ. είπε: Πες μας εσύ την αλήθεια του ρητού, επειδή εγώ το διαστρέβλωσα, σύμφωνα με τα λεγόμενά σου. Ο Αθ. είπε: Ο Θεός είναι πνεύμα απαθές, ναι ή όχι; Ο Άρ. είπε: Ναι, έτσι είναι. Ο Αθ. είπε: Όταν λοιπόν η Γραφή λέει ότι ο Υιός έχει γεννηθεί εκ γαστρός, υποδηλώνει τη γνησιότητα του Υιού από τη θεϊκή υπόσταση. Για να μην υποθέσει, λοιπόν, το ανθρώπινο γένος, που είναι ασθενές, ότι η γέννηση του Χριστού είναι ανθρώπινη, είπε: «Εξηρεύξατο ἡ καρδία μου Λόγον ἀγαθόν». Αν πάλι τολμήσει κάποιος να επιχειρήσει να ισχυριστεί ότι ο Υιός είναι προφορικός Λόγος, θα θυμηθεί το «εκ γαστρός» και θα εγκαταλείψει την πονηρή αυτή σκέψη. Διότι η Γραφή έθεσε όρια σε κάθε ανθρώπινο νου, ώστε να μην κατέχεται από αιρετική μανία ενάντια στην αΐδια και ακατάληπτη γέννηση του Υιού του Θεού. Διότι, αν προέρχεται εκ γαστρός, πώς προήλθε από καρδιά; Και αν προέρχεται από καρδιά, πώς είναι εκ γαστρός; Ο Άρ. είπε: Τι οφείλουμε, λοιπόν, να λέμε και να φρονούμε; Ο Αθ. είπε: Τίποτε άλλο παρά το ότι, από τέτοιου είδους παραδείγματα, μαθαίνουμε πως ο Υιός έχει γεννηθεί από την ουσία του Θεού και Πατρός. Ο Άρ. είπε: Αν ο Υιός ήταν ομοούσιος με τον Πατέρα, πώς δεν το είπε, όταν βρισκόταν ανάμεσα στους μαθητές του; Ο Αθ. είπε: Πού υπάρχει σημείο στο οποίο ο Υιός δεν ομολόγησε τον εαυτό Του ομοούσιο με τον Πατέρα; Ο Άρ. είπε: Μπορείς να το αποδείξεις αυτό; Είναι από τα αδύνατα. Αθ.

Το ότι δε αυτός είναι ο Λόγος του Πατρός, έτσι ψάλλει στον εκατοστό έκτο ψαλμό: «Απέστειλε τον Λόγο του και τους ιάτρευσε, και τους διέσωσε από τις καταστροφές τους». Διότι ο Θεός που έρχεται είναι ο ίδιος και ο Λόγος που αποστέλλεται. Γνωρίζοντας δε ότι αυτός ο Λόγος είναι ο Υιός του Θεού, ψάλλει εκφράζοντας τη φωνή του Πατρός στον τεσσαρακοστό τέταρτο ψαλμό: «Ανέβλυσε η καρδιά μου Λόγο αγαθό»· και πάλι στον εκατοστό ένατο: «Εκ γαστρός, πριν από τον Εωσφόρο, σε εγέννησα». Διότι τι άλλο θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι γέννημα του Πατρός, παρά τον Λόγο και τη Σοφία του; Γνωρίζοντας ότι αυτός είναι εκείνος προς τον οποίο είπε ο Πατήρ: «Γενηθήτω φως», και το στερέωμα, και τα πάντα, και αυτή η βίβλος το περιέχει λέγοντας: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους».

Όλα αυτά είναι αναγκαίο να τα κατανοήσουμε· γι' αυτό και ο ψαλμός επιγράφεται «εις σύνεσιν». «Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό». Αυτό το λέει ο Πατέρας για τον Υιό· διότι γεννήθηκε Θεός από Θεό. «Λέω εγώ τα έργα μου στον βασιλιά». Όπως ακριβώς, ενώ υπάρχει ως βασιλιάς ως Θεός, λέγεται ότι αναλαμβάνει την αρχή της βασιλείας εξαιτίας του ότι σαρκώθηκε, έτσι και αυτά που γνωρίζει φυσικώς ως Θεός, λέγεται πάλι ότι τα ακούει λόγω της ανθρώπινης φύσης, κατά θεία οικονομία. «Η γλώσσα μου είναι κάλαμος γραμματέα οξυγράφου». Αυτόν που ανέφερε ως λόγο, αυτόν αποκαλεί και γλώσσα του. Και έχει ονομαστεί κάλαμος γραμματέα οξυγράφου, λόγω του ότι λέει κάτι και αμέσως γίνεται, όπως το: «Θέλω, καθαρίσου»· και αμέσως καθαρίστηκε· και, «Νεανίσκε, σε σένα λέω, σήκω»· και αμέσως σηκώθηκε. Αλλά βεβαίως και το: «Λόγο συντετμημένο θα κάνει ο Κύριος σε ολόκληρη την οικουμένη».

Διότι λέγει: Δεν το πράττω εξαιτίας σας, λέγει ο Κύριος, παρά μόνο για το όνομά μου. Ο δε μέγας Αθανάσιος και ο θείος Κύριλλος κατανοούν ότι αυτά λέγονται εκ προσώπου του Θεού και Πατρός σχετικά με τον Λόγο, ο οποίος ήταν εν αρχή μαζί Του, τον οποίο, όπως αναφέρουν, προήγαγε τρόπον τινά από την καρδιά Του ή από τα ίδια Του τα σπλάγχνα. Για Αυτόν ακριβώς λέγει μέσω του Δαβίδ: «Η καρδιά μου ανέβλυσε λόγο αγαθό». Διότι έχει γεννηθεί, όπως ο λόγος από τον νου, αγαθός από αγαθό, Θεός από Θεό.

Παρατήρησε δε πώς ο Πατέρας μιλάει για τον Υιό, ο οποίος έχει ενανθρωπήσει, λέγοντας: «Εγώ λέω τα έργα μου στον βασιλιά». Διότι σχεδόν υπόσχεται να Τον διδάξει ποια ακριβώς λόγια θα χρησιμοποιήσει, καθοδηγώντας μας στο να πράττουμε τα έργα Του. Ως έργα του Θεού ονομάζουμε τον ευσεβή τρόπο ζωής, ο οποίος μας έγινε φανερός μέσω των ευαγγελικών κηρυγμάτων. Όταν δε ο Χριστός μιλούσε στους Ιουδαίους για όσα είναι ωφέλιμα για τη σωτηρία, απέδιδε τα λόγια Του στον Πατέρα, λέγοντας: «Από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα»· και πάλι: «Ο Πατέρας αγαπά τον Υιό και Του δείχνει όλα όσα ο ίδιος κάνει». Ο Πατέρας Τον ονομάζει εγκαίρως βασιλιά, ώστε να μη φανεί ότι, εξαιτίας του μέτρου της ενανθρώπησης, στερείται την αξία που Του ανήκει κατά φύση. Διότι παρέμεινε εξίσου και μετά τη θεία Οικονομία, εφόσον προέρχεται από τον βασιλιά Πατέρα, βασιλιάς· και μολονότι υπάρχει ως βασιλιάς και Θεός, λέγεται ότι αναλαμβάνει βασιλική εξουσία εξαιτίας της σάρκωσής Του.

Ονομάστηκε δε κάλαμος οξυγράφου γραμματέως, επειδή λέγει κάτι και ευθύς πραγματοποιείται, όπως στο: «Λέγω, καθαρίσου», και αμέσως καθαρίστηκε· «Νεανίσκε, σε σένα λέγω, σήκω», και αμέσως σηκώθηκε. Αλλά και διότι, ως κάλαμος, εγγράφει ταχέως στις καρδιές μας το βούλημα του Πατρός. Και βούλημα του Πατρός, λέγει ο ίδιος, είναι: «Να μην απολέσω τίποτε από ό,τι μου έχει δώσει». Είναι δε οξύς (ταχύς) ο κάλαμος του Πατρός. Διότι ο μεν νόμος του Μωυσή, μέσω των περιπλοκών του γράμματος, φανέρωνε αμυδρά τα ωφέλιμα· ο δε κοινός Σωτήρας φανέρωσε συνοπτικά το θέλημα του Πατρός. Διότι είναι Άγγελος της Μεγάλης Βουλής. «Και λόγο συντετμημένο (συνοπτικό)», λέγει, «θα εφαρμόσει ο Κύριος σε ολόκληρη την οικουμένη».

Βεβαίως, σχετικά με τα δημιουργήματα αναφέρεται: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός πρόσταξε, και κτίστηκαν». Σχετικά με τον Υιό όμως: «Ανέβλυσε η καρδιά μου Λόγο αγαθό». Ο δε Δανιήλ γνωρίζει τον Υιό του Θεού, γνωρίζει και τα έργα του Θεού· και τον μεν Υιό είδε να δροσίζει το καμίνι, ενώ για τα έργα, αφού είπε «Ευλογείτε, όλα τα έργα του Κυρίου, τον Κύριο», απαρίθμησε το καθένα από τα κτίσματα. Τον Υιό όμως δεν τον συναρίθμησε με αυτά, επειδή γνώριζε ότι δεν είναι έργο, αλλά δι' αυτού μεν έγιναν τα έργα, ο ίδιος δε υμνείται και υπερυψώνεται εν τω Πατρί. Όπως λοιπόν δι' αυτού αποκαλύπτεται ο Θεός σε όσους γνωρίζουν, έτσι δι' αυτού η ευλογία, και ο ύμνος, και η δόξα, και το κράτος ομολογείται στον Πατέρα, δι' αυτού και εν αυτώ, προκειμένου να γίνει και ευπρόσδεκτη μια τέτοια ομολογία, όπως αναφέρουν οι Γραφές. Από πολλά λοιπόν, αλλά και από αυτά, έχει αποδειχθεί και αποδεικνύεται ασεβής εκείνος που υποστηρίζει ότι ο Λόγος του Θεού είναι κτίσμα.

Βεβαίως, όσον αφορά τα δημιουργήματα λέγει: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν». Για τον Υιό όμως: «Η καρδιά μου ανέβλυσε Λόγο αγαθό». Ο δε Δανιήλ γνωρίζει τον Υιό του Θεού, γνωρίζει και τα έργα του Θεού· και τον μεν Υιό τον είδε να δροσίζει το καμίνι, ενώ για τα έργα, λέγοντας, «Ευλογείτε, όλα τα έργα του Κυρίου, τον Κύριον», απαρίθμησε το καθένα από τα κτίσματα. Τον Υιό όμως δεν τον συμπεριέλαβε ανάμεσά τους, επειδή γνώριζε ότι δεν είναι έργο, αλλά δι' αυτού μεν δημιουργήθηκαν τα έργα, ενώ ο ίδιος υμνείται και υπερυψούται εν τω Πατρί. Όπως, λοιπόν, δι' αυτού αποκαλύπτεται ο Θεός σε όσους τον γνωρίζουν, έτσι δι' αυτού η ευλογία, ο ύμνος, η δόξα και το κράτος ομολογούνται στον Πατέρα, δι' αυτού και εν αυτώ, ώστε να γίνει ευπρόσδεκτη αυτή η ομολογία, όπως αναφέρουν οι Γραφές. Από πολλά, λοιπόν, αλλά και από αυτά, έχει αποδειχθεί και αποδεικνύεται ασεβής εκείνος που λέει ότι ο Λόγος του Θεού είναι κτίσμα.

Γι' αυτό, τα μεν είναι κτίσματα, ο δε Λόγος του Θεού είναι Υιός μονογενής. Βεβαίως, σχετικά με την κτίση ο Μωυσής δεν είπε: «Στην αρχή εγέννησε», ούτε «Στην αρχή ήταν», αλλά, «Στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη»· ούτε ο Δαβίδ έψαλε: «Τα χέρια σου με εγέννησαν», αλλά «με εποίησαν και με έπλασαν», λέγοντας παντού το «εποίησε» για τα κτίσματα. Για τον Υιό όμως συμβαίνει το αντίθετο· διότι δεν είπε: «Εποίησα», αλλά «Εγέννησα» και «με γεννά», καθώς και: «Ανέβλυσε η καρδιά μου Λόγο αγαθό». Και για μεν την κτίση αναφέρει: «Στην αρχή εποίησε», για δε τον Υιό: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος».

Διότι ο μεν Πατέρας, αποκαλύπτοντας από τον ουρανό τον δικό Του Λόγο, έδειχνε ότι Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός· και μέσω του Δαβίδ έλεγε: Ανέβλυσε η καρδιά μου Λόγο αγαθό· στον δε Ιωάννη έδωσε την εντολή να πει: Εν αρχή ήταν ο Λόγος· και ο Δαβίδ επίσης, ψάλλοντας, λέει ότι: Κοντά σου υπάρχει πηγή ζωής, και μέσα στο φως σου θα δούμε φως· και ο Απόστολος γράφει: Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας· και πάλι: Ο οποίος, υπάρχοντας σε μορφή Θεού· και, Ο οποίος είναι εικόνα του Θεού του αόρατου.

Επομένως, ας μη λέγεται ο Υιός δημιούργημα θελήματος, ούτε ας εισάγονται στην Εκκλησία οι πλάνες του Ουαλεντίνου, αλλά (ας αναγνωρίζεται ως) ζωντανή βουλή και αληθώς εκ φύσεως γέννημα, όπως το απαύγασμα του φωτός. Διότι έτσι έχει πει και ο Πατέρας: «Ανέβλυσε η καρδιά μου Λόγο αγαθό»· και ο Υιός ακολούθως: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Εάν λοιπόν ο Λόγος βρίσκεται μέσα στην καρδιά, πού είναι η βούληση; Και εάν ο Υιός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, πού είναι η θέληση; Και εάν ο ίδιος είναι η βούληση, πώς η βουλή υπάρχει μέσα στη βούληση; Διότι αυτό είναι άτοπο· για να μη γίνει και ο Λόγος (να βρίσκεται) μέσα στον Λόγο, και ο Υιός μέσα στον Υιό, και η Σοφία μέσα στη Σοφία, όπως έχει ειπωθεί πολλές φορές. Διότι ο Υιός είναι τα πάντα του Πατέρα· και τίποτα δεν υπάρχει μέσα στον Πατέρα πριν από τον Λόγο· αλλά μέσα στον Λόγο υπάρχει και η βούληση· και μέσω αυτού τα του βουλήματος ολοκληρώνονται σε έργο, όπως έδειξαν οι θείες Γραφές. Θα ήθελα δε να ρωτήσω τώρα τους ασεβείς, οι οποίοι έχουν περιπέσει σε τέτοιον παραλογισμό και φιλοσοφούν περί βουλήσεως, όχι πλέον τις γυναίκες τους που γεννούν, τις οποίες αυτοί ρωτούσαν προηγουμένως λέγοντας: «Είχες υιό πριν τον γεννήσεις;», αλλά τους πατέρες, και να τους πω: «Άραγε γίνεστε πατέρες κατόπιν βουλήσεως, ή κατά φύση και (ανεξάρτητα από) τη δική σας βούληση; Ή μήπως τα τέκνα είναι όμοια προς τη φύση και την ουσία σας;»· για να ντραπούν έστω από τους γονείς, από τους οποίους αναζήτησαν το επιχείρημα της γεννήσεως, και από τους οποίους ήλπισαν να αντλήσουν τη γνώση.

Αλλά επειδή, λέγοντας αυτά, ντράπηκαν, οι άθλιοι επιχείρησαν και πάλι να τα εκφράσουν με άλλον τρόπο, προβάλλοντας τη «βούληση» «όπως οι σουπιές το μελάνι», ώστε με αυτόν τον τρόπο να σκοτίζουν τους ακέραιους, ενώ οι ίδιοι να μην ξεχνούν τη δική τους αίρεση. Διότι από πού προέρχεται το «κατά βούληση ή θέληση»; Από ποια Γραφή προβάλλουν πάλι τέτοια δόγματα, ας απαντήσουν αυτοί που είναι ύποπτοι στα λόγια και εφευρέτες της ασέβειας. Επειδή ο μεν Πατέρας, αποκαλύπτοντας από τον ουρανό τον δικό Του Λόγο, έδειχνε ότι «ούτος εστίν ο Υιός μου ο αγαπητός», και μέσω του Δαβίδ έλεγε: «εξέφερε η καρδιά μου λόγο αγαθό», ενώ στον Ιωάννη έδωσε εντολή να πει: «Εν αρχή ην ο Λόγος». Και ο Δαβίδ, ψάλλοντας, λέει ότι «κοντά σου είναι η πηγή της ζωής, στο δικό σου φως θα δούμε φως». Ο δε Απόστολος γράφει: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας» και πάλι: «ο οποίος υπάρχοντας σε μορφή Θεού» και «ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού». Παντού όλοι κάνουν λόγο για την ύπαρξη του Λόγου και πουθενά δεν αναφέρουν ότι προήλθε «εκ βουλήσεως» ούτε καν ότι «δημιουργήθηκε». Αυτοί, όμως, πού άραγε βρήκαν να προηγείται βούληση ή θέληση του Λόγου του Θεού, εκτός αν, εγκαταλείποντας τις Γραφές, υποκρίνονται και ασπάζονται την κακοδοξία του Βαλεντίνου; Διότι ο Πτολεμαίος, ο μαθητής του Βαλεντίνου, ισχυρίστηκε ότι ο Αγένητος έχει δύο συζυγίες, την Έννοια και τη Θέληση· και πρώτα εννόησε, έπειτα θέλησε, και όσα εννοούσε δεν μπορούσε να τα προβάλει, παρά μόνο όταν προστέθηκε και η δύναμη της θελήσεως.

Επομένως, ας μη λέγεται ο Υιός δημιούργημα θελήματος, ούτε να εισάγονται στην Εκκλησία οι δοξασίες του Ουαλεντίνου, αλλά ζώσα βουλή και αληθώς γέννημα κατά φύσιν, όπως το απαύγασμα του φωτός. Διότι έτσι αφενός ο Πατέρας έχει πει: «Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό», ο δε Υιός ακολούθως: «Εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Εάν όμως ο Λόγος βρίσκεται στην καρδιά, πού είναι η βούληση; Και εάν ο Υιός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, πού είναι η θέληση; Και αν η βούληση είναι ο Ίδιος, πώς είναι δυνατόν η βουλή να βρίσκεται μέσα στη βούληση; Διότι αυτό είναι άτοπο· για να μη βρεθεί και ο Λόγος μέσα στον Λόγο, και ο Υιός μέσα στον Υιό, και η Σοφία μέσα στη Σοφία, όπως έχει ειπωθεί πολλές φορές. Επειδή ο Υιός είναι τα πάντα του Πατέρα και τίποτα δεν υπάρχει μέσα στον Πατέρα πριν από τον Λόγο, αλλά μέσα στον Λόγο βρίσκεται και η βούληση, και μέσω Αυτού οι σκοποί του βουλήματος ολοκληρώνονται σε έργο, όπως έδειξαν οι θείες Γραφές. Θα ήθελα λοιπόν αυτούς τους ασεβείς, που έχουν ξεπέσει κατ' αυτόν τον τρόπο στον παραλογισμό και στοχάζονται περί βουλήσεως, να τους ρωτήσω τώρα όχι πλέον μέσω των γυναικών τους που γεννούν, τις οποίες αυτοί προηγουμένως ρωτούσαν λέγοντας: «Είχες υιό πριν γεννήσεις;», αλλά μέσω των πατέρων, και να τους πω: «Άραγε γίνεστε πατέρες επειδή το βούλεσθε ή κατά φύσιν; Και τα τέκνα σας είναι όμοια με τη βούλησή σας ή με τη φύση και την ουσία σας;», ώστε να ντραπούν τουλάχιστον από τους γονείς, από τους οποίους απαίτησαν το επιχείρημα της γέννησης και από τους οποίους ήλπισαν να λάβουν τη γνώση.

Βεβαίως, όσον αφορά την κτίση, ο Μωυσής δεν είπε: «εν αρχή εγέννησεν» ούτε «εν αρχή ην», αλλά «εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην»· ούτε ο Δαβίδ έψαλε: «τα χέρια σου» με γέννησαν, αλλά «με εποίησαν», χρησιμοποιώντας παντού για τα κτίσματα το ρήμα «εποίησεν»· για τον Υιό, όμως, ισχύει το αντίθετο· διότι δεν είπε «εποίησα», αλλά «εγέννησα» και «με γεννά» και «εξηρεύξατο η καρδία μου λόγον αγαθόν»· και για μεν την κτίση αναφέρει «εν αρχή εποίησεν», για δε τον Υιό «εν αρχή ην ο Λόγος». Η διαφορά έγκειται στο ότι τα μεν κτίσματα έχουν δημιουργηθεί υποκείμενα σε χρονική αρχή, και η φράση «εν αρχή εποίησεν» που λέγεται για αυτά υποδηλώνει ότι η ύπαρξή τους έχει διαστηματική (χρονική) αρχή. Διότι είναι το ίδιο με το να πει κανείς πάλι για αυτά «απ' αρχής εποίησεν», όπως ακριβώς δίδαξε ο Κύριος, γνωρίζοντας αυτό που ο ίδιος δημιούργησε, όταν αποστόμωνε τους Φαρισαίους λέγοντας: «απ' αρχής δε ο κτίσας αυτούς άρσεν και θήλυ εποίησεν αυτούς». Επειδή τα γενητά όντα έγιναν και κτίστηκαν ξεκινώντας από κάποια αρχή, πριν από την οποία δεν υπήρχαν. Αυτό υπέδειξε και το Άγιο Πνεύμα στους Ψαλμούς λέγοντας: «και συ κατ' αρχάς, Κύριε, την γην εθεμελίωσας»· και πάλι: «μνήσθητι της συναγωγής σου, ης εκτήσω απ' αρχής». Είναι λοιπόν φανερό ότι αυτό που γίνεται «κατ' αρχάς» έχει μια αρχή δημιουργίας, και ότι ο Θεός απέκτησε τη συναγωγή ξεκινώντας από κάποια χρονική αρχή.

Εάν κάποιος είναι διάκονος, ας μιμείται τους επτά γύρω από τον Στέφανο, στους οποίους εμπιστεύτηκαν τη διακονία, οι οποίοι και αναδείχθηκαν πιστοί και πλήρεις Αγίου Πνεύματος. Εάν κάποιος είναι αναγνώστης, ας γίνει συμμέτοχος εκείνου που λέει: «Η γλώσσα μου είναι κάλαμος οξυγράφου γραμματέως»· και όπως είπε ο Πέτρος: «Εάν κάποιος λαλεί, ας λαλεί ως λόγια Θεού»· και, «Άργυρος πεπυρωμένος είναι η γλώσσα του δικαίου». Όσοι μοναχοί είναι τέλειοι, ας έχουν αυτούς τους αγίους άνδρες ως φίλους: τον Ηλία, τον Ελισσαίο, τον Ιωάννη· ενώ οι νεότεροι ανάμεσά τους ας μιμούνται τους τότε τρεις αγίους μαζί με τους Μακκαβαίους. Οι δε παρθένες αναμένονται στους ουρανούς μαζί με τις συντρόφους τους, τη Μαρία την αδελφή του Ααρών, και τη Μαρία, και τη Θέκλα, η οποία ξερίζωσε από τον εαυτό της τη σαρκική επιθυμία, και τις τέσσερις προφητεύουσες θυγατέρες του Φιλίππου. Οι δε χήρες ας πολιτεύονται όπως η Δεββώρα που έκρινε τον λαό, η οποία αναδείχθηκε μητέρα στην Ιερουσαλήμ· και όπως η Ιουδήθ, η οποία με σύνεση και αγιασμό αφαίρεσε την κεφαλή του Ολοφέρνη· και όπως η Άννα, η θυγατέρα του Φανουήλ, η οποία, ούσα ογδόντα τεσσάρων ετών, βρισκόταν στο ιερό λατρεύοντας με νηστείες και δεήσεις, και προσέφερε διαρκώς δοξολογία προς τον Κύριο.

Και αν αυτό που αναφέρεται στον τεσσαρακοστό τέταρτο Ψαλμό, το «υπέρ του αγαπητού», λέγεται για το μέλλον, είναι φανερό ότι το ίδιο ισχύει και για το επιλεγόμενο «ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό». Και αν το «εκ γαστρός» αναφέρεται σε άνθρωπο, άρα και το «εκ καρδίας». Διότι, αν η γαστέρα είναι κάτι το ανθρώπινο, και η καρδιά είναι κάτι το σωματικό. Αν όμως το «εκ καρδίας» είναι αΐδιο, τότε και το «εκ γαστρός» είναι αΐδιο· και αν «ο μονογενής βρίσκεται στους κόλπους», και ο αγαπητός βρίσκεται στους κόλπους. Διότι το μονογενές και το αγαπητό είναι το ίδιο, όπως στο χωρίο «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός». Επειδή βέβαια δεν είπε το «αγαπητός» θέλοντας να φανερώσει την αγάπη του προς αυτόν, για να μη φανεί ότι μισεί τους άλλους, αλλά δήλωνε το μονογενές, για να δείξει ότι μόνο αυτός προέρχεται από αυτόν. Και στην περίπτωση του Αβραάμ, εξάλλου, ο λόγος της Γραφής, θέλοντας να φανερώσει το μονογενές, λέει: «Πρόσφερε τον υιό σου τον αγαπητό». Σε όλους δε είναι φανερό ότι μόνο ο Ισαάκ προερχόταν από τη Σάρρα. Επομένως, ο Λόγος είναι Υιός, όχι επειδή έγινε ή ονομάστηκε Υιός τώρα, αλλά είναι πάντοτε Υιός. Διότι, αν δεν είναι Υιός, δεν είναι ούτε Λόγος· και αν δεν είναι Λόγος, δεν είναι ούτε Υιός. Επειδή αυτό που προέρχεται από τον Πατέρα είναι Υιός. Και τι προέρχεται από τον Πατέρα, αν όχι ο Λόγος που προήλθε εκ καρδίας και γεννήθηκε εκ γαστρός; Διότι ο Πατέρας δεν είναι Λόγος, ούτε ο Λόγος είναι Πατέρας, αλλά ο μεν είναι Πατέρας, ο δε Υιός· και ο μεν γεννά, ενώ ο δε γεννάται.

Εάν, λοιπόν, έχουν πεποίθηση σε όσα φρονούν και λέγουν, ας παρουσιάσουν γυμνή την αίρεσή τους και ας αποδείξουν βάσει αυτής εάν νομίζουν ότι διαθέτουν προς απολογία τους κάτι είτε από τις Γραφές είτε έστω κάποιον ανθρώπινο ευσεβή λογισμό· εάν όμως δεν έχουν τίποτα τέτοιο, ας σιωπήσουν. Διότι δεν πρόκειται να βρουν από πουθενά επιχειρήματα, παρά μάλλον τον ίδιο τον έλεγχο και την καταδίκη τους, αφενός από τις Γραφές, εφόσον ο Ιωάννης λέγει: «Εν αρχή ην ο Λόγος», για τον οποίο αυτοί ισχυρίζονται ότι δεν υπήρχε πριν γεννηθεί, ο δε Δαβίδ ψάλλει εκ προσώπου του Πατρός: «Εξηρεύξατο η καρδία μου λόγον αγαθόν», για τον οποίο αυτοί υποστηρίζουν ότι υπάρχει μόνο κατ' επίνοιαν και ότι προήλθε από την ανυπαρξία. Έπειτα, ο μεν Ιωάννης πάλι ευαγγελίζεται ότι «πάντα δι' αυτού εγένετο και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν», ο δε Παύλος γράφει: «Εις Κύριος Ιησούς Χριστός, δι' ου τα πάντα», και σε άλλο σημείο: «ότι εν αυτώ εκτίσθη τα πάντα». Τι είδους παρρησία λοιπόν θα έχουν, και πώς δεν θα επισύρουν μάλλον επάνω τους την καταισχύνη αντιτιθέμενοι στα λόγια των αγίων, όταν ισχυρίζονται ότι ο Δημιουργός των πάντων είναι ποίημα, και αποκαλούν κτίσμα Εκείνον, εντός του οποίου τα κτίσματα δημιουργήθηκαν και συγκροτούνται; Ούτε όμως τους υπολείπεται έστω κάποιος ανθρώπινος ευσεβής λογισμός προς υπεράσπιση. Διότι ποιος άνθρωπος, είτε Έλληνας είτε βάρβαρος, αυτόν τον οποίο ομολογεί ως Θεό, θα αποτολμήσει να τον αποκαλέσει κτίσμα, ή να πει ότι δεν υπήρχε πριν δημιουργηθεί;

Ή ποιος άνθρωπος, ακούγοντας από Αυτόν, τον οποίο πίστεψε ως τον μόνο Θεό, να λέει: «αυτός είναι ο αγαπητός μου Υιός» και «ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό», θα τολμήσει έστω και να πει ότι ο Λόγος που προήλθε από την καρδιά του Θεού δημιουργήθηκε εκ του μηδενός, ή ότι ο Υιός είναι κτίσμα και όχι γνήσιο γέννημα Εκείνου που ομιλεί; Και πάλι, ποιος, ακούγοντας Αυτόν, τον οποίο πίστεψε ως Κύριο και Σωτήρα, να λέει: «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα» και «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», θα επιχειρήσει να διαιρέσει αυτά που Εκείνος ένωσε και διατήρησε αμέριστα;

Στο δε τέταρτο βιβλίο αναφέρει τα εξής: «Διότι, όπως ο δικός μας νους αναβλύζει από τον εαυτό του τον λόγο, όπως είπε ο προφήτης: "ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό", και το καθένα από τα δύο είναι διαφορετικό από το άλλο, έχοντας λάβει τον δικό του και ξεχωριστό τόπο από το άλλο, με τον νου να κατοικεί και να κινείται στην καρδιά, και τον λόγο στη γλώσσα και στο στόμα. Εντούτοις, δεν έχουν διαχωριστεί μεταξύ τους ούτε στερούνται εντελώς το ένα το άλλο, ούτε ο νους είναι άλογος ούτε ο λόγος είναι άνους, αλλά ο νους δημιουργεί τον λόγο φανερωνόμενος μέσα σε αυτόν, και ο λόγος υποδεικνύει τον νου έχοντας προέλθει μέσα σε αυτόν. Και ο μεν νους είναι σαν ένας εσωτερικός λόγος, ενώ ο λόγος είναι ένας νους που εκπηδά προς τα έξω. Και ο μεν νους μεταβαίνει στον λόγο, ο δε λόγος διαδίδει τον νου στους ακροατές. Και κατ' αυτόν τον τρόπο ο νους, μέσω του λόγου, εγκαθιδρύεται στις ψυχές αυτών που ακούν, εισερχόμενος μαζί με τον λόγο. Και ο μεν νους είναι σαν πατέρας του λόγου, υπάρχοντας αφ' εαυτού του, ο δε λόγος είναι σαν υιός του νου, ο οποίος είναι αδύνατον να προϋπάρχει από εκείνον, ούτε όμως προήλθε από κάπου έξω για να συνυπάρχει μαζί του, αλλά βλάστησε από αυτόν. Έτσι και ο Πατέρας, ο μέγιστος και καθολικός Νους, έχει πρώτιστα τον Υιό Λόγο, ως ερμηνευτή και άγγελο του εαυτού Του».

Ωστόσο, αυτό το έχουμε διδαχθεί και από τις Γραφές, καθώς ο μεν Πατέρας λέει μέσω του Δαβίδ: «Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό», και: «Από τα σπλάχνα, πριν από τον εωσφόρο, σε γέννησα», ο δε Υιός, μιλώντας για τον εαυτό του στους Ιουδαίους, αποδεικνύει: «Αν ο Θεός ήταν πατέρας σας, θα με αγαπούσατε· διότι εγώ εξήλθα από τον Πατέρα», και πάλι: «Όχι πως έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα», και βεβαίως και το: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», το οποίο ισοδυναμεί με το να λέει: Εγώ προέρχομαι από τον Πατέρα και είμαι αδιαίρετος από αυτόν. Και ο Ιωάννης εξάλλου, λέγοντας: «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε», τα είπε αυτά έχοντας διδαχθεί από τον Πατέρα. Διότι, τι άλλο σημαίνει το «στους κόλπους», παρά τη γνήσια γέννηση του Υιού από τον Πατέρα;

Αυτούς που έλεγαν αυτά τα πράγματα μαζί με τον Άρειο και αναισχυντούσαν για αυτά, τόσο αυτούς όσο και εκείνους που τους ακολούθησαν, εμείς, αφού συγκεντρωθήκαμε μαζί με τους επισκόπους της Αιγύπτου και της Λιβύης, που είναι σχεδόν εκατό, τους αναθεματίσαμε. Οι περί τον Ευσέβιο όμως τους αποδέχθηκαν, επιδιώκοντας να αναμείξουν το ψεύδος με την αλήθεια και την ασέβεια με την ευσέβεια. Αλλά δεν θα το κατορθώσουν· διότι η αλήθεια νικά, και δεν υπάρχει καμία κοινωνία μεταξύ φωτός και σκότους, ούτε συμφωνία του Χριστού με τον Βελίαρ. Διότι ποιος άκουσε ποτέ τέτοια πράγματα; Ή ποιος, ακούγοντάς τα τώρα, δεν παραξενεύεται και δεν κλείνει τα αυτιά του, ώστε να μην αγγίξει την ακοή του ο ρύπος αυτών των λόγων; Ποιος, ακούγοντας τον Ιωάννη να λέει, «Εν αρχή ην ο Λόγος», δεν καταδικάζει αυτούς που λένε ότι «υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε»; Ή ποιος, ακούγοντας στο Ευαγγέλιο το «μονογενής Υιός», και το «δι' αυτού εγένετο πάντα», δεν θα μισήσει αυτούς που ξεστομίζουν ότι είναι ένα από τα δημιουργήματα; Διότι πώς είναι δυνατόν να είναι ένα από εκείνα που δημιουργήθηκαν μέσω αυτού, ή πώς είναι μονογενής αυτός που συναριθμείται με όλα τα άλλα σύμφωνα με τις απόψεις τους, εφόσον και ο ίδιος είναι κτίσμα και δημιούργημα; Πώς δε θα μπορούσε να προέρχεται εκ του μη όντος, όταν ο Πατέρας λέει «εξηρεύξατο η καρδία μου λόγον αγαθόν» και «εκ γαστρός προ εωσφόρου εγέννησά σε»; Ή πώς είναι ανόμοιος κατά την ουσία προς τον Πατέρα εκείνος που είναι τέλεια εικόνα και απαύγασμα του Πατέρα και ο οποίος λέει «ο εωρακώς εμέ εώρακε τον Πατέρα»; Και πώς, εάν ο Υιός είναι Λόγος και Σοφία του Θεού, υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε;

Ανέβλυσε η καρδιά μου αγαθό λόγο. Ήδη βέβαια, ορισμένοι θεώρησαν ότι αυτά λέγονται εκ μέρους του προσώπου του Πατρός σχετικά με τον Λόγο που βρισκόταν εξ αρχής μαζί Του, τον Οποίο, όπως ισχυρίζονται, προήγαγε τρόπον τινά από την καρδιά και από τα ίδια Του τα σπλάχνα· και ότι από αγαθή καρδιά προήλθε αγαθός Λόγος. Εγώ όμως φρονώ ότι αυτά αναφέρονται στο πρόσωπο του προφήτη. Διότι η συνέχεια του χωρίου δεν καθιστά πλέον με τον ίδιο τρόπο ομαλή για εμάς την ερμηνεία που αναφέρεται στον Πατέρα. Ούτε βεβαίως θα έλεγε ο Πατέρας για τη δική Του γλώσσα: «Η γλώσσα μου είναι κάλαμος οξυγράφου γραμματέως». «Είσαι ωραίος στο κάλλος περισσότερο από τους υιούς των ανθρώπων». Διότι δεν αντλεί την υπεροχή του κάλλους του μέσα από τη σύγκριση με τους ανθρώπους. Και προχωρώντας αναφέρει: «Για τον λόγο αυτόν σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως». Επειδή δεν είπε: «Σε έχρισα εγώ ο Θεός», αλλά, «Σε έχρισε»· με αποτέλεσμα εξ αυτού να καθίσταται σαφές ότι το πρόσωπο που ομιλεί είναι έτερο. Ποιο είναι λοιπόν αυτό το πρόσωπο, παρά ο Προφήτης, ο οποίος εχώρεσε μέσα του τη γενόμενη σε αυτόν ενέργεια του Αγίου Πνεύματος; «Ανέβλυσε», λέγει, «η καρδιά μου αγαθό λόγο».

Διότι, επειδή η ερευγή είναι κρυφός αέρας που διαπνέεται προς τα άνω κατά τη ζέση της τροφής με τη διάρρηξη των φυσαλίδων, εκείνος που τράφηκε με τον ζώντα άρτο που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο, και εκείνος που χόρτασε με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού –δηλαδή, κατά τη συνήθη αλληγορική έκφραση της Γραφής, η ψυχή που τράφηκε με τα ιερά διδάγματα– αναδίδει ερευγή κατάλληλη προς τις τροφές. Γι' αυτόν τον λόγο, επειδή η τροφή ήταν λογική και αγαθή, ο Προφήτης ερεύγεται λόγο αγαθό.

Διότι ο αγαθός άνθρωπος, από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς του, προφέρει το αγαθό. Ας ζητήσουμε λοιπόν και εμείς την τροφή του λόγου για την πλήρωση των ψυχών μας (διότι, λέει η Γραφή, ο δίκαιος τρώγοντας χορταίνει την ψυχή του), ώστε, ανάλογα με αυτά με τα οποία τρεφόμαστε, να εκφέρουμε όχι τον οποιονδήποτε λόγο, αλλά λόγο αγαθό. Διότι ο πονηρός άνθρωπος, έχοντας ανατραφεί με μοχθηρά δόγματα, εκβάλλει από την καρδιά του πονηρό λόγο. Δεν βλέπεις τι είδους λόγια εκστομίζουν τα στόματα των αιρετικών; Πόσο σκληρά και δυσώδη είναι, μαρτυρώντας τη μεγάλη και βαθιά ασθένεια αυτών των άθλιων ανθρώπων; Διότι ο πονηρός άνθρωπος, από τον πονηρό θησαυρό της καρδιάς του, προφέρει το πονηρό. Μην επισωρεύεις, λοιπόν, στον εαυτό σου διδασκάλους προς τέρψιν της ακοής σου, οι οποίοι είναι ικανοί να προκαλέσουν ασθένεια στα σπλάχνα σου και να σου προξενήσουν ερυγή πονηρών λόγων, εξαιτίας των οποίων πρόκειται να καταδικαστείς κατά την ημέρα της κρίσεως. Διότι από τα λόγια σου, λέει, θα δικαιωθείς, και από τα λόγια σου θα καταδικαστείς. Αναγγέλλω εγώ τα έργα μου στον βασιλιά. Μας εισάγει βαθύτατα στο φρόνημα του προφητικού προσώπου και τούτο το ρητό: Αναγγέλλω εγώ τα έργα μου στον βασιλιά· αντί να πει: Θα εξομολογηθώ στον κριτή, και προλαμβάνω τον κατήγορο, μέσω της εξαγγελίας των δικών μου έργων. Διότι έχουμε λάβει την εντολή που λέει: Να λες εσύ πρώτος τις ανομίες σου, για να δικαιωθείς. Η γλώσσα μου είναι κάλαμος γραμματέα, οξυγράφου.

Όπως ακριβώς ο κάλαμος είναι όργανο γραφής, όταν τον κινεί το χέρι του γνώστη για την καταγραφή όσων γράφονται, έτσι και η γλώσσα του δικαίου, όταν την κινεί το Άγιο Πνεύμα, εγγράφει τα ρήματα της αιώνιας ζωής στις καρδιές των πιστών, βουτηγμένη όχι σε μελάνι, αλλά στο Πνεύμα του ζωντανού Θεού. Γραμματέας, λοιπόν, είναι το Άγιο Πνεύμα, διότι είναι σοφό και διδάσκει τα πάντα· οξυγράφος δε, επειδή ταχεία είναι η κίνηση της διάνοιας. Και τα νοήματα μάς τα εγγράφει το Πνεύμα «όχι σε πλάκες λίθινες, αλλά σε σάρκινες πλάκες της καρδιάς». Ανάλογα δε με την ευρύτητα της καρδιάς, το Πνεύμα εγγράφει στις καρδιές περισσότερα ή λιγότερα, είτε φανερά σε όλους είτε πιο αμυδρά, αναλόγως με την προετοιμασία της καθαρότητας. Και εξαιτίας της ταχύτητας εκείνων που γράφονται, ολόκληρη πλέον η οικουμένη έχει γεμίσει από το Ευαγγέλιο. Το επόμενο δε τμήμα του χωρίου κρίναμε ορθό να το εκλάβουμε ως ξεχωριστή αρχή και να μην το συνδέσουμε με τα προηγούμενα, αλλά να το προσθέσουμε στα όσα ακολουθούν. Διότι το «Ωραίος στο κάλλος» θεωρούμε ότι λέγεται προς τον Κύριο, μέσω της στροφής του λόγου προς το πρόσωπό Του.

Παρομοιάζοντας, λοιπόν, ο Πατέρας τον Υιό με τον Λόγο λέει: «Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό». Έλα λοιπόν, φίλε μου, και πες μου, καθώς σε ρωτώ σοβαρά, ποιος τρόπος ή τόπος διακοπής και απορροής θα μπορούσε να επινοηθεί σε αυτά;

Είναι λοιπόν ολοφάνερο ότι, εφόσον πάλιωσε η πρώτη, όπως είπα, λαμβάνεται ο νέος και μεγάλος τόμος της δεύτερης διαθήκης, η οποία στηρίζεται σε ανώτερες υποσχέσεις, όπως λέει ο ιερότατος Παύλος. Και γράφεται ο τόμος αυτός με γραφίδα ανθρώπου. Για ποια αιτία; Όταν με τα μάτια της διάνοιας εξετάζουμε το μυστήριο της αγίας και ομοουσίου Τριάδος, και έπειτα επιχειρούμε κάποιες φορές να εξηγήσουμε σε άλλους την ανέκφραστη γέννηση του μονογενούς Υιού του Θεού, τότε ακριβώς έχουμε ανάγκη από μια γραφίδα που δεν είναι ανθρώπινη ούτε στα δικά μας μέτρα. Διότι ποιος λόγος θα μπορούσε να αρκέσει ώστε να διατρανώσει αυτό που υπερβαίνει τον νου και τον λόγο; Είναι αρκετός μόνο, για τόσο ισχυρά και πάνω από κάθε νου νοήματα, εκείνος ο κάλαμος, για τον οποίο μιλά ο Θεός και Πατέρας μέσω της φωνής του Δαβίδ: «Η γλώσσα μου είναι κάλαμος γραμματέως οξυγράφου». Επειδή κανένας δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας, αλλά ούτε τον Πατέρα γνωρίζει κανείς ποιος είναι παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει.

«διότι παιδίον γεννήθηκε σε εμάς, Υιός και δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία είναι πάνω στον ώμο του, και καλείται το όνομά του άγγελος της μεγάλης βουλής», προφανώς δε της βουλής του Θεού και Πατέρα. Γι' αυτό λοιπόν και έλεγε: «Δεν λαλώ από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας που με έστειλε, αυτός μου έδωσε εντολή τι να πω και τι να λαλήσω». Διότι ο λόγος του Σωτήρα δεν ήταν ανθρώπινος, αλλά απευθύνθηκε προς εμάς ως προερχόμενος από τον Θεό και Πατέρα μέσω του κατά φύση Υιού. Επειδή είναι ο Λόγος εκείνου που τον γέννησε. Και αυτό επιβεβαιώνεται όταν λέει μέσω της φωνής του Δαβίδ: «Η καρδιά μου ανέβλυσε λόγο αγαθό». <Ιδού, έρχεται, λέει ο Κύριος Παντοκράτορας, και ποιος θα υπομείνει την ημέρα της εισόδου του; Ή ποιος θα σταθεί όρθιος κατά την εμφάνισή του;> Όμοιο με αυτό και πολύ συγγενικό είναι εκείνο που ειπώθηκε μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Δυναμώστε, χέρια χαλαρωμένα και γόνατα παραλυμένα, παρηγορηθείτε εσείς οι ολιγόψυχοι στη διάνοια, δυναμώστε, μη φοβάστε· ιδού, ο Κύριος έρχεται με ισχύ και ο βραχίονάς του με κυριαρχία». Διότι, υποδεικνύοντάς τον ως κάποιον που οπωσδήποτε θα είναι παρών, ή μάλλον που είναι ήδη παρών, δηλώνει σαφώς ότι και ο καιρός της έλευσής του σε αυτόν τον κόσμο δεν θα αναβληθεί για πολύ. Και ότι η δύναμη της θείας οικονομίας δεν θα είναι ευκαταφρόνητη σε κάποιους, ούτε θα μπορούσε να είναι υποφερτή για τους απειθείς, το διδάσκει λέγοντας: Και ποιος θα υπομείνει την ημέρα της εισόδου του; Ή ποιος θα σταθεί όρθιος κατά την εμφάνισή του;

ΨΑΛΜΟΣ ΜΔ΄. <Εις το τέλος, υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ, εις σύνεσιν, υπέρ του αγαπητού.> (B f. 164, K f. 87 b) Ο ψαλμός ψάλλεται βεβαίως εις το τέλος· διότι περιέχει διήγηση, δηλαδή προφητική αναγγελία, του μυστηρίου του Χριστού, το οποίο συντελέστηκε κατά τη συντέλεια του παρόντος αιώνος. Διότι έτσι φανερώθηκε σε εμάς ο Υιός. Λέγεται δε ότι η δύναμη της ωδής έχει συντεθεί υπέρ εκείνων που πρόκειται να αλλοιωθούν και υπέρ του αγαπητού. Και λέμε ότι αλλοιώθηκαν πνευματικά τόσο οι Ιουδαίοι όσο και οι Έλληνες, ώστε αυτοί που κλήθηκαν και από τους δύο να γίνουν ένας και αγαπητός λαός. Όπως άλλωστε λέει ο Παύλος: «Ο Χριστός έκτισε τους δύο λαούς σε έναν καινούργιο άνθρωπο». <Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό.> (B f. 165, L f. 231) Εδώ να εννοήσεις την προέλευση, δηλαδή τη γέννηση, του Θεού Λόγου από την ουσία του Θεού και Πατρός, όχι ως σώμα από σώμα, αλλά ασύνθετη, άυλη και νοητή, όπως ο λόγος από τον νου, όχι κατά μερισμό ή διαίρεση. Διότι, ποιος θα χωρίσει από την καρδιά, δηλαδή από τον νου, τον λόγο, ο οποίος βρίσκεται μέσα σε αυτόν, προέρχεται από αυτόν και είναι πάντοτε μαζί του; Και θα τον χωρίσει μάλιστα με τέτοιον τρόπο, ώστε να βρεθεί εντελώς έξω από αυτόν; Επειδή, φαίνεται μεν κατά κάποιον τρόπο ότι ο προφορικός λόγος, που εκφέρεται μέσω της γλώσσας, είναι κάτι διαφορετικό από την καρδιά που τον αναβλύζει· όμως προέρχεται από αυτήν, υπάρχει μέσα της και δεν είναι ξένος προς αυτήν.

Είναι γνώρισμα του ανθρώπου το να διδάσκεται όσα δεν γνωρίζει. Επειδή, ως Θεός, εμφυτεύει στον νου τη γνώση κάθε αγαθού, δηλαδή... οι παραινέσεις καθιστούν τους ανθρώπους σοφούς. Πρόσεξε λοιπόν σε αυτά, ωσάν να είχε ήδη ενανθρωπήσει ο Υιός, τον Πατέρα να λέει: «Εγώ λέω τα έργα μου στον βασιλιά.» Διότι σχεδόν υπόσχεται να τον διδάξει ποιους ακριβώς λόγους θα χρησιμοποιήσει, καθοδηγώντας μας στο να θέλουμε να πράττουμε τα έργα του. Και λέμε ότι έργα του Θεού είναι η ευσεβής πολιτεία, και η δύναμη των αγιοπρεπών κατορθωμάτων, η οποία μας έγινε φανερή μέσω των ευαγγελικών κηρυγμάτων. Έλεγε γάρ ο Σωτήρας: «Από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα, αλλά ο Πατέρας που με έστειλε, αυτός μου έδωσε εντολή τι να πω και τι να μιλήσω.» Και πάλι: «Τα λόγια που εγώ λέω, δεν είναι δικά μου, αλλά εκείνου που με έστειλε.» Γράφει δε και ο σοφός Ιωάννης για αυτόν, ότι «Εκείνος που πιστεύει στον Υιό, επισφράγισε ότι ο Θεός είναι αληθινός· διότι αυτός που απέστειλε ο Θεός, τα λόγια του Θεού λαλεί.» Επειδή, έχοντας παραμερίσει τη σκιά του νόμου, έλεγε ότι ο ίδιος είναι η αλήθεια, και δίδασκε την εν πνεύματι και αληθεία προσκύνηση και λατρεία, ώστε να μην νομίζουν οι Ιουδαίοι ότι οι λόγοι περί τέτοιων ζητημάτων γίνονται αντίθετα προς το θέλημα του Θεού, ανέθετε στο πρόσωπο του Θεού και Πατρός, από θεία οικονομία, όπως είπα, τα δικά του λόγια.

Θυμόμαστε δε ότι, και στο όρος Χωρήβ, όταν είχε συγκεντρωθεί ο Ισραήλ, ο Θεός έδινε την υπόσχεση περί του Χριστού, λέγοντας προς τον ιεροφάντη Μωυσή ότι: «Προφήτη θα αναστήσω σε αυτούς από τους αδελφούς τους, όπως εσένα· και θα θέσω τα λόγια μου στο στόμα του, και θα τους μιλήσει σύμφωνα με όλα όσα του έχω εντείλει». Και κάπου είπε και ο ίδιος ο Χριστός: «Ο Πατέρας αγαπά τον Υιό και του δείχνει όλα όσα ο ίδιος κάνει· και μεγαλύτερα έργα από αυτά θα του δείξει, για να θαυμάζετε εσείς». Διότι το να δείχνονται τα έργα του Πατέρα στον Υιό, ίσως κάποιος θα έλεγε ότι δεν είναι απαλλαγμένο από την ανθρώπινη μικροπρέπεια, ταιριάζει όμως με τον σκοπό της κένωσης. Πολύ σωστά λοιπόν ο Πατέρας αποκαλεί τον Υιό βασιλιά, ώστε να μη φανεί κάπως ότι το μυστήριο τον απομακρύνει εξαιτίας του μέτρου της ενανθρώπησης από την αξία που του ανήκει κατά φύση και από την υπεροχή του έναντι πάντων. Διότι, αν και έγινε άνθρωπος στη γη, εντούτοις, ως γεννηθείς από τον βασιλιά Πατέρα, παρέμεινε βασιλιάς και στα κατά φύση ύψη, τα οποία προφανώς είναι θεοπρεπή και βρίσκονται πάνω από όλη την κτίση. <Η γλώσσα μου είναι κάλαμος οξυγράφου γραμματέως.> (B f. 165 b, I f. 232) Με διαφορετικό τρόπο μας υποδεικνύει ο Θεός και Πατέρας τον Λόγο που προέρχεται από τη δική του ουσία.

Διότι τον ονομάζει δική του γλώσσα, όχι επειδή λαλεί κάτι άλλο, παρά μόνο τα όσα υπάρχουν μέσα του· διότι αυτό ακριβώς κάνει και σε εμάς η γλώσσα, μεταφέροντας στους έξω αυτά που βρίσκονται στον νου και στην καρδιά. Και λέει ότι είναι κάλαμος οξυγράφου· διότι ο κάλαμος του οξυγράφου αποτυπώνει γρήγορα στις πινακίδες τις φωνές κάποιων. Ο δε Μονογενής Λόγος του Θεού ακριβώς αυτό εκπληρώνει, χαράσσοντας νοητώς στις καρδιές όσων πιστεύουν το μέγα, σοφό και αληθινό θέλημα του Πατρός. Και ποιο είναι το θέλημα του Πατρός, ο ίδιος το διασαφηνίζει στα Ευαγγέλια λέγοντας: «Ώστε από καθετί που μου έχει δώσει, να μην χάσω τίποτα από αυτό, αλλά να το αναστήσω κατά την έσχατη ημέρα.» Και με άλλον τρόπο· διότι εγγράφει μέσα μας το θέλημα του Πατρός, το αγαθό και ευάρεστο. Είναι λοιπόν πάρα πολύ οξύς ο κάλαμος του Πατρός. Διότι, ενώ ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή, μέσα από μακρύ κύκλο και μεγάλη περίφραση, εννοώ σύμφωνα με το γράμμα, υποδήλωνε αμυδρά και με δυσκολία τα ωφέλιμα· ο Σωτήρας και Κύριος των όλων, χωρίς καμία περιστροφή, μας αποκάλυψε συντόμως, όπως είπα, το θέλημα του Πατρός. Διότι είναι Άγγελος της μεγάλης βουλής. Είπε μάλιστα κάπου και μέσω ενός από τους αγίους προφήτες για εκείνους που έχουν κληθεί στην πίστη, ότι: «Εκείνες τις ημέρες, λέει ο Κύριος, θα δώσω τους νόμους μου στη διάνοιά τους, και θα τους γράψω πάνω στις καρδιές τους.»

Γράφει δε προς αυτούς και ο πάνσοφος Παύλος: «Η επιστολή μας είστε εσείς, η οποία γίνεται γνωστή και διαβάζεται από όλους τους ανθρώπους· και φανερώνετε ότι είστε επιστολή του Χριστού, η οποία διακονήθηκε από εμάς, γραμμένη όχι με μελάνι, αλλά με το Πνεύμα του ζωντανού Θεού.» Αλλά αυτός ο κάλαμος, εκτός από το να είναι ταχύς και οξύς, είναι και πιο ωραίος στο κάλλος από τους υιούς των ανθρώπων. Διότι ο θεσπέσιος Μωυσής διακήρυξε στους παλαιότερους τον νόμο που δόθηκε μέσω αγγέλων· και οι προφήτες μιλούσαν στους παλαιότερους για όσα αποκαλύπτονταν από τον Θεό· αλλά ο κάλαμος του Πατρός είναι πιο ωραίος στο κάλλος από τους υιούς των ανθρώπων. Διότι ποιος από τους αγίους μπορεί να συγκριθεί με τον Χριστό; Απολύτως κανένας.

Απολογία προς τούτο. Από πού εσείς, λοιπόν, μάθατε να λέτε ότι ο Υιός γεννήθηκε κατά βούληση ή αβουλήτως, ή και γενικότερα να θέτετε τέτοιου είδους ερωτήσεις σε όσους συναντάτε; Από ποια Γραφή το διδαχθήκατε αυτό; Ποιος δε από τους αγίους είπε ότι Αυτός προήλθε από τον Πατέρα είτε κατά βούληση είτε αβουλήτως; Και από ποιον έχουν ειπωθεί τέτοια λόγια; Διότι, ότι ήταν και είναι ο Λόγος του Θεού, το γνωρίσαμε από τη θεία Γραφή. Το δε «αβουλήτως ή μη», μόνο από εσάς το ακούσαμε. Διότι ο Πατέρας αποκαλύπτει τον Υιό από τον ουρανό και λέει: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός»· και διά του Δαβίδ λέει: «Ανέβλυσε η καρδιά μου Λόγον αγαθό»· και ο σοφότατος Ιωάννης λέει: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»· ο Ψαλμωδός απευθυνόμενος πάλι προς τον Πατέρα λέει: «Σε εσένα υπάρχει η πηγή της ζωής, και μέσα στο φως σου θα δούμε φως». Ο Παύλος τον ονομάζει απαύγασμα, και μορφή, και εικόνα του αόρατου Θεού. Και κανείς από αυτούς δεν βρίσκεται να λέει ότι ο Υιός γεννήθηκε αβουλήτως ή κατά βούληση. Αλλά, λέγοντας το «ήταν» και το «είναι», δεν απέδωσαν καμία χρονική αρχή στον δημιουργό των χρόνων. Από πού λοιπόν εσείς λέτε τέτοια πράγματα; Μιλάτε από τη δική σας καρδιά, όπως λέει ο προφήτης, και όχι από το στόμα του Κυρίου.

Ακόλουθη λύση. Πολλές φορές θα διαπιστώσουμε ότι η θεία Γραφή αδιαφορεί για τις λέξεις, όχι βέβαια επειδή αγνοεί τη δύναμη της καθεμιάς, αλλά επειδή κάποιες φορές τις χρησιμοποιεί καταχρηστικά. Διότι, προκειμένου για τα δημιουργήματα, όταν θέλει να δείξει ότι αυτά είναι κτιστής ουσίας, λέει: «Στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη. —Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο.» Δεν γέννησε, αλλά εποίησε. Όταν όμως ο Θεός εξηγεί τη γέννηση του δικού Του Λόγου, λέει: «Ανέβλυσε, λέει, η καρδιά μου Λόγο αγαθό». Και στα μεν κτίσματα, όταν η θεία Γραφή ορίζει την αρχή της υπάρξεώς τους, λέει πάλι: «Στην αρχή εποίησεν»· για τον Θεό Λόγο όμως: «Εν αρχή ην ο Λόγος». Για τα μεν κτίσματα, λοιπόν, ο χρόνος είναι η αρχή, ο δε Θεός Λόγος, που υπάρχει προ των αιώνων, έχει ως αρχή μόνο τον άναρχο Πατέρα, όντας αιώνια μέσα σε Αυτόν. Όπως ακριβώς, λοιπόν, για τα όντως κτίσματα, όταν χρησιμοποιείται το ρήμα «εγέννησε», πρέπει να νοείται καταχρηστικά και όχι φυσικά, έτσι και όταν για το όντως Γέννημα χρησιμοποιείται το «έκτισε» ή το «εποίησε», πρέπει να νοείται καταχρηστικά, διατηρώντας ακέραιη τη φυσική Του γνησιότητα.

Του Ησαΐα. «Και αυτός είναι σοφός και επέφερε επάνω τους κακά, και ο Λόγος του δεν αθετήθηκε.» Διότι όντως ο σοφός Πατέρας του Θεού Λόγου επισωρεύει κακά σε όσους αθέτησαν τον Υιό. Ο Ψαλμωδός. Η καρδιά μου ανέβλυσε Λόγο αγαθό. —Στον αιώνα, Κύριε, ο Λόγος σου διαμένει στον ουρανό. Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό, ψάλτε σε αυτόν ωραία με αλαλαγμό. Διότι ο Λόγος του Κυρίου είναι ευθύς, και όλα τα έργα του χαρακτηρίζονται από πιστότητα.