Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 45:4

Ή ονομάζει «όρη» τους δαίμονες, αυτούς που άλλοτε ήταν υψηλοί και περιφανείς, και για τον λόγο αυτόν παρομοιάζονται με όρη. Ήχησαν και ταράχθηκαν τα ύδατά τους. Με τη λέξη «ύδατα» στο σημείο αυτό εννοεί τα πλήθη, τα οποία και συντάραξε το πρωτόγνωρο του κηρύγματος. Ταράχθηκαν τα όρη από την κραταιότητά του. Η ισχύς, λέγει, Εκείνου που κηρύσσεται συγκλόνισε τους ακάθαρτους δαίμονες, αυτούς που άλλοτε ήταν υψηλοί και περιφανείς, και για τον λόγο αυτόν παρομοιάζονται με όρη.

Γι' αυτό δεν θα φοβηθούμε όταν ταράσσεται η γη, και μετατοπίζονται τα όρη στα βάθη των θαλασσών. Ο Προφήτης επιδεικνύει μεγάλη τη σταθερότητα της πεποιθήσεώς του στον Χριστό, διότι, έστω και αν τα πάντα γίνουν άνω-κάτω, έστω και αν η γη ανατρέπεται ταρασσόμενη, έστω και αν τα όρη, εγκαταλείποντας τη φυσική τους έδρα, μετατοπίζονται στα μέσα της θάλασσας: «Δεν θα φοβηθούμε», επειδή έχουμε τον Θεό καταφυγή και δύναμη και βοηθό στις θλίψεις που μας βρήκαν σε μεγάλο βαθμό. Τίνος η καρδιά είναι τόσο ατρόμητη, τίνος οι λογισμοί είναι τόσο ατάραχοι, ώστε σε μια τόσο μεγάλη σύγχυση να είναι προσηλωμένος με τη διάνοια στον Θεό, και εξαιτίας της ελπίδας του σε Αυτόν, να μην τρομάζει με τίποτα από όσα συμβαίνουν; Εμείς, αντίθετα, ούτε την οργή ενός ανθρώπου δεν υπομένουμε· ή, αν μας επιτεθεί ένας σκύλος ή κάποιο άλλο θηρίο, δεν αποβλέπουμε προς τον Θεό, τον βοηθό μας στις θλίψεις, αλλά, κατατρομαγμένοι, στρεφόμαστε στους εαυτούς μας. «Ήχησαν και ταράχθηκαν τα ύδατά τους». Ανέφερε την ταραχή της γης και τη μετάθεση των ορέων· κάνει λόγο και για τον σάλο και την ανατροπή της θάλασσας, όταν τα όρη καταπίπτουν μέσα στα πελάγη. «Ήχησαν και ταράχθηκαν τα ύδατά τους»· των θαλασσών δηλαδή. Ακόμη μεγαλύτερη δε ταραχή στα ύδατα προκαλούν τα ίδια τα όρη, τα οποία, καθώς δεν είναι σταθερά θεμελιωμένα στη θάλασσα, με τον δικό τους σάλο προξενούν μεγάλο κλυδωνισμό στα ύδατα.

Ταράχθηκαν τα όρη από την κραταιότητά του. Μπορείς, επίσης, να εκλάβεις αλληγορικά το νόημα του ρητού, ονομάζοντας «όρη» εκείνους που υπερηφανεύονται για το δικό τους μέγεθος, ενώ αγνοούν την κραταιότητα του Θεού και υψώνονται ενάντια στη γνώση του Θεού, οι οποίοι έπειτα νικώνται από εκείνους που με δύναμη και σοφία κηρύσσουν τον λόγο της σοφίας, και, αφού συναισθανθούν τη δική τους πτώχεια, φοβούνται τον Κύριο και ταπεινώνονται μπροστά στην κραταιότητά Του. Ή ίσως ακόμη και οι άρχοντες αυτού του αιώνα, και οι πατέρες της φθαρτής σοφίας, ονομάζονται και αυτοί όρη, επειδή ταράσσονται από την κραταιότητα του Χριστού, την οποία Εκείνος επέδειξε κατά τον αγώνα Του μέσω του σταυρού ενάντια σε αυτόν που έχει το κράτος του θανάτου. Διότι, αφού απεκδύθηκε, σαν ένας γενναίος αγωνιστής, καταπάλαιψε τις αρχές και τις εξουσίες, και τις διαπόμπευσε φανερά, θριαμβεύοντας εναντίον τους πάνω στο ξύλο.

Τα ρεύματα του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού. Τα μεν αλμυρά ύδατα, αναταρασσόμενα σφοδρά από τους ανέμους, βούιξαν και ταράχθηκαν· τα δε ρεύματα του ποταμού, προχωρώντας αθόρυβα και ρέοντας ήσυχα προς όσους είναι άξιοι να τα δεχθούν, ευφραίνουν την πόλη του Θεού. Και τώρα ο δίκαιος πίνει το ζων ύδωρ, και αργότερα θα το πιει αφθονότερα, όταν πλέον πολιτογραφηθεί στην πόλη του Θεού. Αλλά τώρα μεν το πίνει μέσα από κάτοπτρο και με τρόπο αινιγματικό, εξαιτίας της μερικής κατανόησης των θείων θεωρημάτων· τότε όμως θα δεχθεί τον ποταμό που θα πλημμυρίζει τα πάντα, ο οποίος θα έχει τη δύναμη να κατακλύσει με ευφροσύνη ολόκληρη την πόλη του Θεού. Ποιος άραγε να είναι ο ποταμός του Θεού, παρά το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο χορηγείται στους αξίους εκ της πίστεως όσων έχουν πιστέψει στον Χριστό; Διότι λέγει: «Από την κοιλιά εκείνου που πιστεύει σε εμένα θα ρεύσουν ποταμοί»· και πάλι: «Εάν κάποιος πιει από το ύδωρ που εγώ δίνω, θα γίνει μέσα του πηγή ύδατος που θα αναβλύζει για την αιώνια ζωή». Αυτός, λοιπόν, ο ποταμός ευφραίνει ολόκληρη την πόλη του Θεού, δηλαδή την Εκκλησία εκείνων που έχουν το πολίτευμά τους στους ουρανούς· ή διαφορετικά, πρέπει να εννοήσουμε ως πόλη, η οποία ευφραίνεται από την άφθονη ροή του Αγίου Πνεύματος, ολόκληρη τη νοητή κτίση, από τις υπερκόσμιες δυνάμεις μέχρι τις ανθρώπινες ψυχές. Διότι μερικοί ορίζουν την πόλη ως ένα οργανωμένο σύστημα, το οποίο διοικείται σύμφωνα με τον νόμο.

ΨΑΛΜΟΣ ΜΕ΄. «Γι' αυτό δεν θα φοβηθούμε όταν ταράσσεται η γη.» (K f. 91, I f. 246. Κυρίλλου και Βασιλείου.) Ακόμη κι αν, λέει, ολόκληρη η γη ταραχθεί εναντίον μας, δηλαδή αυτοί που κατοικούν σε αυτήν, ακόμη κι αν αποκτήσουν τόση δύναμη εκείνοι που θέλουν να ξεσηκώσουν τη δική τους κακία ενάντια στα κηρύγματά μας, ώστε να μπορούν και βουνά να μετακινήσουν, και να τα ρίξουν στη θάλασσα, σε εμάς όμως θα είναι αρκετή για βοήθεια η παντοδύναμη δεξιά, η οποία θέτει τέρμα σε κάθε ταραχή για όσους έχουν αφιερωθεί στον Θεό· και η οποία εξομαλύνει τα ανηφορικά, και μετατρέπει τα δυσχερή σε εύκολα, και καθιστά βατό το ύψωμα που έχει υψωθεί, και ταπεινώνει την οφρύ των υπερηφάνων. «Ήχησαν και ταράχτηκαν τα νερά τους, ταράχτηκαν τα βουνά από την κραταιότητά του.» (B f. 175, I f. 246 b) Ως νερά δε που ηχούν και ταράσσονται θα νοήσεις το πλήθος των εθνών· διότι έτσι συνηθίζει η θεόπνευστη Γραφή να τα ονομάζει· διότι έτσι κάπου λέει και για τη Νινευή, ότι η Νινευή είναι σαν κολυμβήθρα νερού τα νερά της.» Είπε δε και κάποιος άλλος από τους αγίους προφήτες: «Αυτά λέει ο Κύριος που εξουσιάζει πολλά νερά», αντί για τα έθνη. Διότι ο Χριστός βασίλευσε σε όλα τα έθνη.—(E f. 84 b, i f. 246 b. Κυρίλλου και Βασιλείου) Αλλά «και τα βουνά, λέει, ταράχτηκαν από την κραταιότητά του.» Βουνά ονομάζει εκείνους που είναι ίσως οι πιο επιφανείς στον κόσμο, και οι οποίοι υπερηφανεύονται για κενές δόξες [άλλ. χειρ. για κενή δόξα].

Ήχησαν και ταράχθηκαν τα ύδατά τους· ταράχθηκαν τα όρη από την κραταιότητά του. Θα κατανοήσεις δε ως αυτά τα όρη τα πνεύματα της πονηρίας μέσα από την ευαγγελική διδασκαλία. Διότι, όταν ο Σωτήρας θεράπευσε τον σεληνιαζόμενο, προσθέτει λέγοντας στους μαθητές: «Αλήθεια σας λέω, εάν έχετε πίστη σαν κόκκο σιναπιού, θα πείτε στο όρος τούτο: Μετακινήσου από εδώ εκεί· και θα μετακινηθεί, και τίποτε δεν θα σας είναι αδύνατο»· ονομάζοντας «όρος» το προαναφερθέν δαιμόνιο.

Το πώς μετατίθενται τα όρη στην καρδιά των θαλασσών, θα μπορούσες να το μάθεις από το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, όπου αναφέρεται ότι οι δαίμονες παρακαλούσαν τον Σωτήρα να μην τους διατάξει να απέλθουν στην άβυσσο. Και την άβυσσο συνηθίζει η Γραφή να την ονομάζει θάλασσες, όπως αναφέρεται στον Ιώβ: «Ήλθες επί της θαλάσσης και στα ίχνη της αβύσσου περπάτησες». Γι' αυτήν την άβυσσο δίδασκε και ο Μωυσής στην κοσμοποιία, λέγοντας: «Και σκότος υπήρχε πάνω από την άβυσσο». Αλλά, ενώ συμβαίνουν αυτά, «Εμείς», λέει, «δεν θα φοβηθούμε, έστω κι αν ηχούν και ταράσσονται τα νερά τους, και σείονται τα όρη κατά τον δοξασμό του», σύμφωνα με τον Σύμμαχο. Και δοξασμός του Σωτήρα ήταν η αύξηση της Εκκλησίας και ο πολλαπλασιασμός εκείνων που πίστευαν σε Αυτόν, καθώς και η ανατροπή της πολυθεϊστικής πλάνης.

Και σε αυτήν την ψαλμωδία, αφού αποδίδει στον Θεό την αιτία της καθαιρέσεως των εχθρών, εκεί όπου αναφέρει: «Διότι μας έσωσες από εκείνους που μας θλίβουν, και καταντρόπιασες εκείνους που μας μισούν», μεταβαίνει στην ωδή υπέρ του αγαπητού, ώστε εκείνοι που προηγουμένως προέρχονταν από τον αποστάτη, και έπειτα κατέστησαν νικητές του πονηρού, να φτάσουν μέσω της συνέσεως στο τέλος της νίκης· διότι [η επιγραφή λέει]: «Εις το τέλος, εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού». Στην οποία και διδασκόμαστε ποιος είναι εκείνος του οποίου ο θρόνος εξαιωνίως κυβερνά τα όντα, και ποια παρθένος νυμφοστολίζεται για εκείνον προς συμβίωση, η οποία δεν θα αξιωνόταν αυτής της τιμής με άλλον τρόπο, παρά μόνο εάν λησμονούσε τον πατέρα της. Και αφού αφιερώνει αυτήν την ωδή στον αγαπητό, εκθέτει πάλι έναν επινίκιο ύμνο υπέρ των υιών Κορέ, προάγοντας τον λόγο μέσα από πιο απόρρητα νοήματα. Διότι η εξαγγελία της ψαλμωδίας αφορά τα κρύφια. Μέσα σε αυτήν, αφού περιγράφει με τον λόγο την ηχώ των υδάτων, την κίνηση των εθνών, την κλήση των βασιλέων και τον σάλο της γης, και αφού δηλώνει ότι ο Κύριος κάθε δυνάμεως είναι μαζί μας, προαναγγέλλει μέσα από όλα αυτά την εν σαρκί εμφάνιση του Κυρίου, οπότε από τη μια ηχεί και ταράσσεται η φύση των δαιμόνων, και από την άλλη μετακινούνται τα όρη, δηλαδή τα γεώδη φρονήματα της κακίας, τα οποία στους παλαιούς ανθρώπους φαίνονταν ακίνητα και αμετάθετα.

Η δορκάδα συμβολίζει την οξυδέρκεια Εκείνου που επιβλέπει τα πάντα· διότι λένε ότι αυτό το ζώο, επειδή βλέπει (δέρκεται) με εξαιρετική οξύτητα, πήρε το όνομά του από αυτήν ακριβώς την ενέργεια. Και βεβαίως το «δέρκεσθαι» ταυτίζεται με το «θεᾶσθαι». Επομένως, Αυτός που εφορεύει και επιβλέπει τα πάντα, επειδή «θεάται» τα πάντα, ονομάζεται Θεός των πάντων. Επειδή, λοιπόν, ο Θεός φανερώθηκε με σάρκα, Εκείνος που εμφανίστηκε στη ζωή για την καθαίρεση των αντίπαλων δυνάμεων, για τον λόγο αυτό, παρομοιάζεται μεν με δορκάδα Εκείνος που επέβλεψε από τους ουρανούς επί της γης, με νεβρό (ελαφάκι) δε Εκείνος που διασχίζει με άλματα τα όρη και τους λόφους, δηλαδή Εκείνος που καταπατά και καταλύει τα πονηρά υψώματα της κακίας των δαιμόνων. Διότι «όρη» ονομάζει εκείνα που ταράσσονται από την κραταιότητά Του, όπως λέει ο Δαβίδ, τα οποία μετατοπίζονται στην καρδιά των θαλασσών και καταβυθίζονται στον συγγενικό τόπο της αβύσσου, για τα οποία είπε ο Κύριος στους μαθητές ότι: «Εάν έχετε πίστη σαν κόκκο σιναπιού, θα πείτε στο όρος τούτο (υποδεικνύοντας με τον λόγο Του εκείνο το πονηρό δαιμόνιο του σεληνιασμού): Σήκω και ρίξου στη θάλασσα». Επειδή λοιπόν χαρακτηριστικό γνώρισμα της φύσης των νεβρών είναι το να εξολοθρεύουν τα θηρία και να αποδιώκουν το γένος των φιδιών με την αναπνοή τους και την ιδιότητα του δέρματός τους, για τον λόγο αυτό, Εκείνος που εφορεύει τα πάντα παρομοιάστηκε αφενός με δορκάδα, αφετέρου με νεβρό ελαφιών ως Εκείνος που καταπατά και εξολοθρεύει την αντίθετη ενέργεια, την οποία η αλληγορική σημασία ονόμασε όρη και λόφους.

Ο Θεός ημών: Ο λόγος αφορά τον λαό που προέρχεται από τα έθνη· διότι αυτοί κατέφυγαν προς τον Θεό από την αιχμαλωσία των σκληρών εχθρών, των δαιμόνων. Βοηθός: Επειδή ο Θεός, ασκώντας τον λαό των Εβραίων στην ευσέβεια, τους καθοδηγούσε μέσα από πολλές θλίψεις. Δια τούτο: Διότι είχαν ελπίδα τότε οι πατέρες τους· επειδή γνώριζαν ότι ο Θεός τους υπερασπίζεται, ακόμη και όταν ολόκληρη η γη ταρασσόταν εναντίον τους. Και μετατίθεσθαι: Διότι το όρος Κάρμηλος, αφού αποσπάστηκε (εξαναγκάστηκε) από τη δύση, μεταφέρθηκε στην ανατολή διαμέσου της θάλασσας, δείχνοντας τότε μακροθυμία προς τον λαό, και λέει: Όπως μετέθεσα αυτό, έτσι θα οδηγήσω και την αιχμαλωσία του λαού μου. Ήχησαν: Της θάλασσας, προφανώς καθώς τα όρη προεξείχαν (έτρεχαν) μέσα από αυτήν. Αναφέρει δε και τα ύδατα του βαπτίσματος, τα οποία ταράσσονται από τη ρυπή (ορμή) του Αγίου Πνεύματος. Εταράχθησαν: Όταν το όρος Θαβώρ μετέβαινε (μετέβαλλε) [από την Ιουδαία] προς την έρημο, πράγμα που αποτελούσε τύπο του μελλοντικού πιστού λαού που επρόκειτο να αναδειχθεί.

Ψαλμός 45. Στο τέλος, υπέρ των κρυφίων στους υιούς Κορέ, ψαλμός του Δαβίδ. «Ο Θεός είναι το καταφύγιο και η δύναμή μας, βοηθός στις θλίψεις που μας βρήκαν σε μεγάλο βαθμό». Δηλαδή, σε εσένα καταφεύγοντας, λαμβάνω σθένος και βοήθεια, όταν θλίβομαι από τους τυράννους δημίους. «Γι' αυτό δεν θα φοβηθούμε όταν ταράσσεται η γη και μετατοπίζονται βουνά στα βάθη των θαλασσών», ακόμη κι αν συμβεί ποτέ οποιουδήποτε μεγέθους κλονισμός. «Ήχησαν και ταράχτηκαν τα νερά των βουνών, ταράχτηκαν τα βουνά από την κραταιότητά του», αισθητώς μεν κατά την ημέρα του σεισμού από εκείνον που «επιβλέπει και κάνει τη γη να τρέμει», και νοητώς τους αλαζόνες βασιλείς και τυράννους. «Τα ορμητικά νερά του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού», δηλαδή η άφθονη σαν ποτάμι χάρη του Αγίου Πνεύματος ευφραίνει την εκκλησία του Θεού. «Ο Ύψιστος αγίασε το σκήνωμά του», την άχραντη Θεοτόκο. «Ο Θεός βρίσκεται στο μέσο της και δεν θα σαλευτεί», δηλαδή δεν θα σαλευτούν τα σήμαντρα της παρθενίας, αλλά «θα τη βοηθήσει ο Θεός πολύ πρωί» δια του φωτός του Αγίου Πνεύματος και της δυνάμεως του Υψίστου Πατρός. «Ταράχτηκαν τα έθνη», σαν τα πολλά νερά από τους θείους ίππους, τα βασίλεια των Περσών υποκλίθηκαν για να προσκυνήσουν τον αληθινό βασιλιά των πάντων που γεννήθηκε από την Παρθένο. «Έδωσε τη φωνή του ο Ύψιστος» όταν ανέβηκε στον σταυρό και «σαλεύτηκε η γη». «Ο Κύριος των δυνάμεων είναι μαζί μας», ως άνθρωπος για εμάς, «αντιλήπτοράς μας είναι ο Θεός του Ιακώβ».