Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 45:7

Και ο Δαβίδ λέγει: «Έδωσε τη φωνή του ο Ύψιστος, και σαλεύθηκε η γη». Να λοιπόν που και αυτοί ονομάζουν Κύριο Ύψιστο τον Εσταυρωμένο. Και ο προφήτης Ζαχαρίας λέγει: «Και θα έρθει Κύριος ο Θεός, και μαζί του όλοι οι άγιοι· και κατά την ημέρα εκείνη δεν θα υπάρχει φως, και δεν θα είναι ημέρα ούτε νύχτα, και προς το εσπέρας θα γίνει φως, και η ημέρα εκείνη είναι γνωστή στον Κύριο». Διότι από την έκτη ώρα έως την εννάτη ώρα έγινε σκοτάδι πάνω σε ολόκληρη τη γη. Να λοιπόν που και ο Ζαχαρίας ονόμασε Κύριο και Θεό τον Σταυρωμένο. Και αν βέβαια πείτε ότι αυτά τα λέγουν για εκείνον που εσείς περιμένετε, ιδού πλέον ότι και εσείς ελπίζετε σε άνθρωπο που πρόκειται να σταυρωθεί ως κατάδικος. Αλλά άλλος δεν υπάρχει που να προφητεύθηκε, παρά μόνο ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, ο Υιός του Θεού, που κατέβηκε από τους ουρανούς και σαρκώθηκε από το Άγιο Πνεύμα και από την αειπάρθενο Μαρία, και που υπέμεινε αυτά τα πάθη για τη σωτηρία του κόσμου, καθώς προανήγγειλαν γι’ αυτόν οι προφήτες, όπως ήδη, παραθέτοντας τις μαρτυρίες και τις προφητείες τους για τον Χριστό, δείξαμε. Και για το ότι επρόκειτο να αναληφθεί στους ουρανούς και να καθίσει στα δεξιά του Θεού, είπε και πάλι μέσω του Ζαχαρία: «Κατά την ημέρα εκείνη θα σταθούν τα πόδια του Κυρίου πάνω στο όρος των Ελαιών, που βρίσκεται απέναντι από την Ιερουσαλήμ, προς ανατολάς». Και ο Ψαλμωδός λέγει: «Ανέβηκε πάνω στα Χερουβίμ και πέταξε πάνω στις πτέρυγες των ανέμων· και ανέβη ο Θεός με αλαλαγμό», και: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου· Κάθου στα δεξιά μου», και τα εξής. Και το «ανέβη» τι άλλο σημαίνει, παρά ότι προηγουμένως κατέβηκε;

«Ταράχθηκαν τα έθνη, λύγισαν τα βασίλεια». Πολέμησαν μεν, λέει, τα έθνη εναντίον της Εκκλησίας· εντούτοις οι βασιλείς τους υποχώρησαν, δηλαδή ηττήθηκαν και τράπηκαν σε φυγή· αργότερα όμως έσκυψαν και αυτοί τον αυχένα τους στον Χριστό. Διότι λέει ότι γρήγορα θα ανοικοδομηθείς από εκείνους από τους οποίους γκρεμίστηκες. Επειδή εξύψωσαν την Εκκλησία, προσφέροντας με υπέροχο τρόπο δώρα. «Έδωσε τη φωνή Του ο Ύψιστος και σείστηκε η γη». Ο Χριστός πάνω στον σταυρό. Ως «φωνή Του», λέει, εννοεί τον ευαγγελικό λόγο. Διότι, εάν μια λογική ψυχή ακούσει τη φωνή του Κυρίου, συγκλονίζεται, καθώς μεταβαίνει από την κακία στην αρετή, και από την άγνοια στην επίγνωση του Θεού.

Ταράχθηκαν έθνη, υποχώρησαν βασίλεια, έδωσε τη φωνή Του ο Ύψιστος, σείστηκε η γη. Φαντάσου μια πόλη που την επιβουλεύονται εχθροί οι οποίοι εκστρατεύουν εναντίον της, και την οποία πολιορκούν πολλά έθνη και βασιλείς που έχουν λάβει τα σκήπτρα του κάθε έθνους· έπειτα, κάποιον στρατηγό, με ακαταμάχητη δύναμη, να εμφανίζεται ξαφνικά για να βοηθήσει αυτή την πόλη, ο οποίος λύνει την πολιορκία, διασκορπίζει τη συσπείρωση των εθνών και τρέπει σε φυγή τους βασιλείς, μόνο και μόνο με το να κραυγάσει δυνατά εναντίον τους, καταπλήσσοντας τις καρδιές τους με την ισχύ της φωνής του. Πόση ταραχή, λοιπόν, είναι φυσικό να προκληθεί, καθώς τα έθνη καταδιώκονται και οι βασιλείς τρέπονται σε φυγή· και τι ακαθόριστος θόρυβος και ακατάπαυστος ήχος να αναπέμπεται από την ταραγμένη φυγή τους, και κάθε τόπος να είναι γεμάτος από αυτούς που τράπηκαν σε φυγή από δειλία, ώστε να δημιουργείται σάλος παντού, στις πόλεις ή στα χωριά που τους δέχονται; Μια τέτοια, λοιπόν, προστασία του Σωτήρος προς την πόλη του Θεού παρουσιάζει, όταν λέει: Ταράχθηκαν έθνη, υποχώρησαν βασίλεια, έδωσε τη φωνή Του ο Ύψιστος, σείστηκε η γη.

«Ταράχθηκαν τα έθνη, έκλιναν οι βασιλείες· έδωσε τη φωνή του, σαλεύτηκε η γη». Εδώ παρουσιάζει τους ανθρώπους που κατοικούν τη γη να ταράσσονται, και τις επίγειες βασιλείες να εξοπλίζονται εναντίον της Εκκλησίας και να κηρύσσουν πόλεμο κατά του ευαγγελικού λόγου. Έπειτα, όπως ακριβώς στις μάχες, όταν επικρατεί η παράταξη των νικητών, το αντίπαλο στρατόπεδο ταράσσεται και τρέπεται σε φυγή· έτσι και τώρα, καθώς νικά ο ευαγγελικός λόγος, «ταράχθηκαν τα έθνη και έκλιναν οι βασιλείες», ή, «ανατράπηκαν οι βασιλείες», σύμφωνα με τον Σύμμαχο. Αλλά και με το να δώσει τη φωνή του, διαλύθηκε η γη. Διότι, όταν ο ευαγγελικός λόγος άρχισε πρόσφατα να διαδίδεται στη ζωή των ανθρώπων, τα έθνη, ξενιζόμενα και υπερασπιζόμενα την προγενέστερη δεισιδαιμονία τους, εξεγέρθηκαν· και οι βασιλιάδες τους επαναστάτησαν κατά της Εκκλησίας. Αλλά, επειδή ο Θεός ήταν η καταφυγή της, όλοι ανατράπηκαν, χωρίς ο Σωτήρας μας να κάνει τίποτε περισσότερο παρά να δώσει μόνο τη φωνή του. Διότι «έδωσε τη φωνή του, και αυτή [η γη] σαλευόταν». Ποια φωνή, όμως, άλλη από εκείνη που ακούστηκε μέσω του κηρύγματος των αποστόλων του; Εύλογα, λοιπόν, πάλι εμείς που προηγουμένως είπαμε: «Ο Θεός είναι η καταφυγή και η δύναμή μας», επαναλαμβάνουμε την ίδια ομολογία, λέγοντας ότι τα τόσα κατορθώματα δεν προήλθαν από τη δική μας δύναμη, αλλά ήταν μαζί μας ο Κύριος των δυνάμεων που τα ενεργούσε. Και Αυτός ήταν ο προστάτης μας, ο Θεός του Ιακώβ.

Ο Θεός μέσα στις βάρεις της γίνεται γνωστός. Πάλι και εδώ δίνει σημάδια της παρουσίας του Θεού στην πόλη του που προαναφέρθηκε. Διότι, όπως ειπώθηκε πιο πάνω: «Ο Θεός βρίσκεται στο μέσο της, και δεν θα κλονιστεί· θα τη βοηθήσει ο Θεός πολύ πρωί. Ταράχτηκαν τα έθνη, έπεσαν βασίλεια, έβγαλε τη φωνή του, σείστηκε η γη»· με τον ίδιο τρόπο και τώρα παρουσιάζει το εναργές της παρουσίας του Θεού στην πόλη του, λέγοντας: «Ο Θεός γίνεται γνωστός στις βάρεις της, όταν την προστατεύει». Και αντί για το «Στις βάρεις της», ο Σύμμαχος ανέφερε: «Στα ανάκτορά της θα γίνει γνωστός». Διότι, παρόλο που ο Θεός είναι αφανής και αόρατος, τότε ακριβώς γίνεται γνωστή η παρουσία του, όταν, ενώ οι εχθροί επιτίθενται στην πόλη του, της παρέχει την προστασία του. Και ποιες θα μπορούσες να πεις ότι είναι οι βάρεις της πόλεως, αν όχι οι καθορισμένες εκκλησίες ανά τις χώρες και τους τόπους; Διότι, ολόκληρο το θεοσεβές πολίτευμα που έχει συγκροτηθεί σε όλη την οικουμένη νοείται ως η μεγάλη πόλη του Βασιλέως· ενώ οι κατά τόπους εκκλησίες τυγχάνουν να είναι οι βάρεις, στο μέσο των οποίων βρίσκεται πάντοτε ο Θεός, ο οποίος έχει πει: «Όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι, εκεί είμαι ανάμεσά τους»· και, «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες, έως τη συντέλεια του αιώνος»· τότε γίνεται γνωστός, όταν, κατά την επίθεση των εχθρών, υπερασπίζεται τη δική του πόλη και τις βάρεις της.

Και σε αυτήν την ψαλμωδία, αφού αποδίδει στον Θεό την αιτία της καθαιρέσεως των εχθρών, εκεί όπου αναφέρει: «Διότι μας έσωσες από εκείνους που μας θλίβουν, και καταντρόπιασες εκείνους που μας μισούν», μεταβαίνει στην ωδή υπέρ του αγαπητού, ώστε εκείνοι που προηγουμένως προέρχονταν από τον αποστάτη, και έπειτα κατέστησαν νικητές του πονηρού, να φτάσουν μέσω της συνέσεως στο τέλος της νίκης· διότι [η επιγραφή λέει]: «Εις το τέλος, εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού». Στην οποία και διδασκόμαστε ποιος είναι εκείνος του οποίου ο θρόνος εξαιωνίως κυβερνά τα όντα, και ποια παρθένος νυμφοστολίζεται για εκείνον προς συμβίωση, η οποία δεν θα αξιωνόταν αυτής της τιμής με άλλον τρόπο, παρά μόνο εάν λησμονούσε τον πατέρα της. Και αφού αφιερώνει αυτήν την ωδή στον αγαπητό, εκθέτει πάλι έναν επινίκιο ύμνο υπέρ των υιών Κορέ, προάγοντας τον λόγο μέσα από πιο απόρρητα νοήματα. Διότι η εξαγγελία της ψαλμωδίας αφορά τα κρύφια. Μέσα σε αυτήν, αφού περιγράφει με τον λόγο την ηχώ των υδάτων, την κίνηση των εθνών, την κλήση των βασιλέων και τον σάλο της γης, και αφού δηλώνει ότι ο Κύριος κάθε δυνάμεως είναι μαζί μας, προαναγγέλλει μέσα από όλα αυτά την εν σαρκί εμφάνιση του Κυρίου, οπότε από τη μια ηχεί και ταράσσεται η φύση των δαιμόνων, και από την άλλη μετακινούνται τα όρη, δηλαδή τα γεώδη φρονήματα της κακίας, τα οποία στους παλαιούς ανθρώπους φαίνονταν ακίνητα και αμετάθετα.

Διάψαλμα: παύση του πνεύματος και μεταβολή (μετάβαση) της προφητείας. «Του ποταμού»: Τα ρεύματα του Ιορδάνη, κινούμενα από τη χάρη, ευφραίνουν την Ιερουσαλήμ, διότι σε αυτόν κατήλθε ο Θεός Λόγος, αγιάζοντας τα ύδατα. «Αγίασε»: Όταν κατήλθε σε αυτόν ο Υιός, και ακούστηκε σε αυτόν η φωνή του Πατρός, και το Πνεύμα εν είδει περιστεράς κατήλθε επ' αυτόν. «Ο Θεός εν μέσω»: Της Ιερουσαλήμ, τόσο της νοητής όσο και της αισθητής, η οποία είναι η Εκκλησία. «Θα βοηθήσει»: Την Εκκλησία δια της αναστάσεως· διότι η ανάσταση του Κυρίου έγινε κατά τον όρθρο. «Ταράχθηκαν»: Διότι μετά την ανάσταση του Χριστού (του Κυρίου) [συνετρίβησαν και] συγκλονίστηκαν όλα τα έθνη, καθώς πίστεψαν και μεταστράφηκαν από την πλάνη, και τα βασίλεια της γης υποτάχθηκαν στην πίστη του Χριστού (του Κυρίου). «Έδωσε φωνή»: Όταν ο Χριστός επάνω στον σταυρό έκραξε και παρέδωσε το πνεύμα, τότε η γη σείστηκε και οι πέτρες σχίστηκαν. «Κύριος των δυνάμεων»: Δηλαδή γνώρισαν όλα τα έθνη ότι ο Θεός είναι μαζί τους, και ότι λυτρώθηκαν από την πλάνη. «Ελάτε, δείτε»: Διότι τα έθνη προσκαλούν το ένα το άλλο, έχοντας πιστέψει και βλέποντας τη σωτηρία τους (βλέποντας τον Θεό). «Τα τέρατα που έκανε»: Αναφέρεται στα σημεία τα οποία έκανε ο Χριστός, όταν επιδήμησε στη γη. «Αναιρώντας»: Έχοντας καταπαύσει τους πολέμους του διαβόλου και των δαιμόνων του από ολόκληρη τη γη.

β'. Και δεν έθεσε τυχαία τη λέξη, «Ο Ύψιστος». Αυτός, λοιπόν, που είναι τόσο υψηλός, που δεν περιέχεται σε κανέναν τόπο, η άρρητη ουσία, καταδέχθηκε να ονομάσει την πόλη μας σκήνωμά του, και από παντού τη συγκρατεί. Διότι αυτό σημαίνει το, «Στο μέσο αυτής», όπως και αλλού λέγει: «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας». Από παντού τη στηρίζει· γι' αυτό όχι μόνο δεν θα πάθει κανένα κακό, αλλά ούτε και θα κλονιστεί. Και η αιτία είναι ότι απολαμβάνει ταχύτατη συμμαχία, η οποία είναι έτοιμη και προετοιμασμένη· διότι αυτό σημαίνει το «Πρωί»· συμμαχία που δεν αργοπορεί, ούτε καθυστερεί, αλλά είναι πάντοτε νέα και ακμαία, και έρχεται την κατάλληλη στιγμή. «Ταράχθηκαν έθνη». Άλλος (μεταφραστής λέει), «Συγκεντρώθηκαν έθνη. Έγειραν βασίλεια. Έδωσε τη φωνή του ο Ύψιστος, σείστηκε η γη». Εδώ δείχνει τη δύναμη της βοήθειάς του. Διότι, ενώ δεν επιτέθηκαν τυχαίοι εχθροί, αλλά βασιλιάδες και έθνη που συγκεντρώνονταν από παντού, τα οποία περικύκλωναν και πολιορκούσαν μία πόλη, αυτή όχι μόνο δεν έπαθε κανένα κακό από αυτούς, αλλά και επικράτησε, και νίκησε, και ανέτρεψε εκείνους που της επιτέθηκαν.

Διότι αυτό σημαίνει το «Έκλιναν βασιλείες, έδωσε τη φωνή του ο Ύψιστος»· σαν να έλεγε κανείς, κυρίευσε τις πόλεις με μόνη τη φωνή. Βέβαια, η έκφραση είναι υλική και τα λεγόμενα διατυπώνονται με πιο ανθρώπινο τρόπο. Διότι ο Θεός δεν νικά με φωνή και κραυγή, αλλά μόνο με ένα νεύμα και με το θέλημά Του. Ωστόσο, για να ανυψώσει τον νου από τις πιο υλικές παραστάσεις, χρησιμοποίησε μια έκφραση ανώτερη από τις άλλες. Διότι, επειδή τον παρουσιάζει διαρκώς να εξοπλίζεται, θέλοντας να δείξει ότι όλα εκείνα έχουν ειπωθεί μεταφορικά, αλληγορικά και με συγκατάβαση (αφού ο Θεός δεν έχει ανάγκη από κανένα από αυτά), πρόσθεσε: «Έδωσε τη φωνή Του και σείστηκε η γη», δείχνοντας ότι δεν συγκλονίζει μόνο πόλεις, έθνη και χώρες, αλλά και αυτό το ίδιο το στοιχείο της φύσεως. Συνηθίζει, βέβαια, να ονομάζει «γη» και τα πλήθη των ανθρώπων, όπως όταν λέει: «Και όλη η γη είχε μία γλώσσα». Ο Κύριος των δυνάμεων είναι μαζί μας. Βοηθός μας είναι ο Θεός του Ιακώβ. Το δε εβραϊκό κείμενο, αντί του «των δυνάμεων», ανέφερε «Σαβαώθ». Πρόσεξε πώς ανάγει τον λόγο από τη γη στον ουρανό, στα άπειρα πλήθη των αγγέλων, στα έθνη των αρχαγγέλων, στις άνω δυνάμεις. Διότι, λέει, τι μου αναφέρεις στρατόπεδα, βαρβάρους και φθαρτούς ανθρώπους; Αναλογίσου την ισχύ Του από τη βασιλεία Του στους ουρανούς, από το πόσα στρατόπεδα αόρατων δυνάμεων έχει τεταγμένα υπό την εξουσία Του. Και πολύ ορθά τις ονόμασε «δυνάμεις», υποδεικνύοντας την ισχύ τους· πράγμα που λέει και αλλού: «Δυνατοί στην ισχύ, που εκτελούν τον λόγο Του».

Ψαλμός 45. Στο τέλος, υπέρ των κρυφίων στους υιούς Κορέ, ψαλμός του Δαβίδ. «Ο Θεός είναι το καταφύγιο και η δύναμή μας, βοηθός στις θλίψεις που μας βρήκαν σε μεγάλο βαθμό». Δηλαδή, σε εσένα καταφεύγοντας, λαμβάνω σθένος και βοήθεια, όταν θλίβομαι από τους τυράννους δημίους. «Γι' αυτό δεν θα φοβηθούμε όταν ταράσσεται η γη και μετατοπίζονται βουνά στα βάθη των θαλασσών», ακόμη κι αν συμβεί ποτέ οποιουδήποτε μεγέθους κλονισμός. «Ήχησαν και ταράχτηκαν τα νερά των βουνών, ταράχτηκαν τα βουνά από την κραταιότητά του», αισθητώς μεν κατά την ημέρα του σεισμού από εκείνον που «επιβλέπει και κάνει τη γη να τρέμει», και νοητώς τους αλαζόνες βασιλείς και τυράννους. «Τα ορμητικά νερά του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού», δηλαδή η άφθονη σαν ποτάμι χάρη του Αγίου Πνεύματος ευφραίνει την εκκλησία του Θεού. «Ο Ύψιστος αγίασε το σκήνωμά του», την άχραντη Θεοτόκο. «Ο Θεός βρίσκεται στο μέσο της και δεν θα σαλευτεί», δηλαδή δεν θα σαλευτούν τα σήμαντρα της παρθενίας, αλλά «θα τη βοηθήσει ο Θεός πολύ πρωί» δια του φωτός του Αγίου Πνεύματος και της δυνάμεως του Υψίστου Πατρός. «Ταράχτηκαν τα έθνη», σαν τα πολλά νερά από τους θείους ίππους, τα βασίλεια των Περσών υποκλίθηκαν για να προσκυνήσουν τον αληθινό βασιλιά των πάντων που γεννήθηκε από την Παρθένο. «Έδωσε τη φωνή του ο Ύψιστος» όταν ανέβηκε στον σταυρό και «σαλεύτηκε η γη». «Ο Κύριος των δυνάμεων είναι μαζί μας», ως άνθρωπος για εμάς, «αντιλήπτοράς μας είναι ο Θεός του Ιακώβ».

Του Νεοφύτου πρεσβυτέρου, μοναχού και εγκλείστου, περί των συμφορών στη χώρα της Κύπρου. Σύννεφο καλύπτει τον ήλιο, και ομίχλη τα όρη και τα βουνά, εξαιτίας των οποίων εμποδίζεται η ζεστασιά και η φωτεινή ακτίνα του ήλιου για κάποιο χρονικό διάστημα. Και εμάς, εδώ και δώδεκα χρόνια, μας εγκλωβίζει ένα σύννεφο και μια ομίχλη αλλεπάλληλων δεινών που έχουν συμβεί στη χώρα. Διότι, αφού καταλήφθηκε η μεν Ιερουσαλήμ από τον άθεο Σαλαχαντί, η δε Κύπρος από τον Ισαάκιο Κομνηνό, επακολούθησαν μάχες και πόλεμοι, ταραχές και ακαταστασίες, λεηλασίες και φοβερές συγκρούσεις, οι οποίες κάλυψαν τη γη όπου κυβέρνησαν οι προαναφερθέντες, περισσότερο από σύννεφο και ομίχλη. Διότι ιδού, ο ζωοφόρος τάφος του Κυρίου μας και τα υπόλοιπα άγια παραδόθηκαν στους σκύλους Μουσουλμάνους εξαιτίας των αμαρτιών μας, και δακρύζει για αυτή τη συμφορά κάθε φιλόθεη ψυχή. Αφού ταράχτηκαν τα έθνη και κλονίστηκαν τα βασίλεια, σύμφωνα με το γεγραμμένο, εννοώ ο βασιλιάς της Αλαμανίας και της Εγκλινίας και σχεδόν κάθε έθνος, κινήθηκαν υπέρ της Ιερουσαλήμ και δεν κατόρθωσαν τίποτα. Διότι η Θεία Πρόνοια δεν ευδόκησε να εκδιώξει τους σκύλους για να βάλει στη θέση τους λύκους. Και ιδού, εδώ και δώδεκα χρόνια τα κύματα κορυφώνονται προς το χειρότερο.