Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 46:3

Διότι ο Κύριος ο Ύψιστος είναι φοβερός. Έγινε Ύψιστος μεν για την Εκκλησία, φοβερός δε εναντίον των εχθρών. Είναι μέγας Βασιλεύς σε όλη τη γη. Δεν εξουσιάζουν πλέον, λέγει, οι πονηροί αυτούς που βρίσκονται στη γη. Διότι τους έδωσε την εξουσία να πατούν επάνω σε όφεις και σκορπιούς, και αυτά τα ίδια τα έθνη των πονηρών δαιμόνων τα υπέταξε στα πόδια τους.

Και τη δύναμη των φοβερών σου θα διακηρύξουν. Θα τα διακηρύξουν έμπρακτα και με ορθό φρόνημα. Όπως είναι το: Είναι φοβερό το να πέσει κανείς στα χέρια του ζώντος Θεού. Και το: Αλαλάξτε προς τον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως, διότι ο Κύριος ο Ύψιστος είναι φοβερός. Διότι αυτά θα τα εκφράσουν μέσα από τον ίδιο τον φόβο και τον σεβασμό που έχουν προς τον Θεό.

Διότι παλαιά ο Θεός ήταν γνωστός μόνο στην Ιουδαία. Επειδή όμως έχει κληθεί μέσω της πίστεως στην επίγνωσή Του το πλήθος των εθνών, σε Αυτόν πλέον θα καμφθεί κάθε γόνυ, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός. Θεός λοιπόν σε όλη τη γη θα ονομαστεί Εκείνος που μας λύτρωσε και μας απάλλαξε από τη σκαιότητα του διαβόλου, και μας έθεσε υπό τα δικά Του σκήπτρα. Και αυτό το διδάσκει ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας άλλοτε μεν ότι «Όλα τα έθνη, χτυπήστε τα χέρια, αλαλάξτε στον Θεό του Ιακώβ· διότι ο Κύριος είναι ύψιστος, φοβερός, βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη»· άλλοτε δε πάλι, «Ο Κύριος εβασίλευσε, ας αγαλλιάσει η γη.» <Δεν σε κάλεσε ο Κύριος σαν γυναίκα εγκαταλελειμμένη και λιγόψυχη, ούτε σαν γυναίκα μισημένη από τη νεότητά της, είπε ο Θεός· Για μικρό χρόνο σε εγκατέλειψα, αλλά με μεγάλο έλεος θα σε ελεήσω. Με μικρό θυμό απέστρεψα το πρόσωπό μου από εσένα, και με αιώνιο έλεος θα σε ελεήσω, είπε ο Κύριος που σε λυτρώνει.> Είναι συνήθεια στη θεόπνευστη Γραφή να αποκαλεί εγκαταλελειμμένη γυναίκα εκείνη που για κάποιες αιτίες έχει εκδιωχθεί, στην οποία δινόταν σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή και έγγραφο διαζυγίου από τον σύζυγό της, και μισημένη πάλι εκείνη που έχει κατηγορηθεί για ανάρμοστη και άσεμνη ζωή.

Εις το τέλος, υπέρ των υιών Κορέ, ψαλμός ΜΣΤ΄. Όλα τα έθνη, χειροκροτήστε· αλαλάξτε προς τον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως· διότι ο Κύριος είναι ύψιστος, φοβερός, μέγας βασιλεύς σε όλη τη γη. Μου φαίνεται ότι τα της επιγραφής είναι λανθασμένα. Διότι δεν έπρεπε να έχει επιγραφεί «υπέρ των υιών Κορέ», αλλά «στους υιούς Κορέ» ή «των υιών Κορέ», σύμφωνα με τις προηγούμενες επιγραφές. Επειδή οι υπόλοιποι ερμηνευτές και το εβραϊκό κείμενο συμφωνούν με τα προηγούμενα. Και επειδή ο λόγος παρακινεί σαφέστατα τα έθνη, χωρίς να περιέχει τίποτα το συγκαλυμμένο, ευλόγως ούτε το περιεχόμενο της επιγραφής μάς προτρέπει σε σύνεση, ούτε γίνεται λόγος «υπέρ των κρυφίων»· αλλά ονομάζεται απλώς ψαλμός, ή μελώδημα, ή άσμα σύμφωνα με τους υπόλοιπους. Το δε «εις το τέλος» προτάσσεται αναγκαστικά, εξαιτίας του ότι η προφητεία πρόκειται να εκπληρωθεί σε μεταγενέστερους χρόνους.

Την αιτία δε της προτροπής τη διδάσκει στη συνέχεια λέγοντας: «Ότι ο Κύριος είναι ύψιστος, φοβερός, μέγας βασιλεύς σε όλη τη γη». Διότι προηγουμένως μεν, ο ίδιος ο Κύριος ο ύψιστος βασίλευε μόνο σε όσους βρίσκονταν στον ουρανό· αγνοούνταν δε από αυτούς που βρίσκονταν στη γη, όταν οι δαίμονες κυριαρχούσαν επί των ανθρώπων της γης. Τώρα όμως, μέσω του Αγαπητού, έκανε να λάμψει η χάρη του σε όσους βρίσκονται στη γη, και ο ίδιος ο Ύψιστος έγινε φοβερός στους εχθρούς εκείνους, οι οποίοι ενεργούν την πολυθεϊστική πλάνη· διότι τους εκδίωξε όλους και τους απομάκρυνε από το ποίμνιο των ανθρώπων. Και αφού επήλθε γαλήνη, ανακηρύχθηκε μέγας βασιλεύς των εθνών σε όλη τη γη.

Ο μεν προηγούμενος ψαλμός, λοιπόν, προέτρεπε τα έθνη να χειροκροτήσουν και να αλαλάξουν προς τον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως, και να Του ψάλουν, διότι ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης· και να ψάλουν με σύνεση, επειδή βασίλευσε επί των εθνών. Έπρεπε, όμως, αυτοί που έλαβαν την εντολή να τα πράξουν αυτά, να διδαχθούν και τον τρόπο του αλαλαγμού και τον ίδιο τον ψαλμό σαν από κάποιον δάσκαλο· γι' αυτό, αναγκαστικά, ο παρών λόγος τα διδάσκει αυτά. Εκπαιδεύονται, λοιπόν, τα έθνη, τα οποία έχουν μεταστραφεί από την αθεΐα στη θεϊκή διδασκαλία, να θεολογούν για τον Κύριό τους και να λένε: «Μέγας είναι ο Κύριος και σφόδρα αινετός»· ή «και σφόδρα υμνητός», σύμφωνα με τους άλλους. Θα κατανοήσεις δε πώς ονομάζεται μέγας, αν σηκώσεις το βλέμμα σου στον ουρανό και παρατηρήσεις προσεκτικά ολόκληρο τον κόσμο, σύμφωνα με τον Ησαΐα που λέει: «Υψώστε τα μάτια σας και δείτε ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά»· διότι από το μέγεθος και την καλλονή των κτισμάτων αναγνωρίζεται αναλογικά ο δημιουργός. Δεν είναι μέγας κατά το σωματικό μέγεθος, αλλά κατά την ακατάληπτη δύναμη, καθώς και κατά τη σοφία, την αγαθότητα, την ανεξικακία, τη φιλανθρωπία, και κατά τις υπόλοιπες θεϊκές δυνάμεις που νοούνται σε Αυτόν· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Και με τους διαλογισμούς Σου κανείς δεν πρόκειται να ομοιωθεί».

Επειδή δε ο Χριστός του Θεού, αφού γεννήθηκε από το σπέρμα του Ιακώβ, συγκρότησε πολλές συναγωγές εθνών διά της ευαγγελικής του διδασκαλίας, ευλόγως σε αυτόν και δι' αυτού τα της προφητείας έχουν ήδη εκπληρωθεί πρωτύτερα, και στο μέλλον θα εκπληρωθούν ακόμη περισσότερο. Δ΄. 〈Από το Δευτερονόμιο〉. «Ευφρανθείτε ουρανοί μαζί του, και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι υιοί του Θεού. Ευφρανθείτε έθνη μαζί με τον λαό του, και ας τους ενισχύσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Αντί δε του «ευφρανθείτε έθνη μαζί με τον λαό του» ο Ακύλας λέγει: «αινέστε, έθνη, ο λαός του», και ο Θεοδοτίων: «αγαλλιάσθε έθνη, λαός του». Ε΄. 〈Από τον Ψαλμό ΚΑ΄〉. «Θα θυμηθούν και θα επιστρέψουν προς τον Κύριο όλα τα πέρατα της γης, και θα προσκυνήσουν ενώπιόν του όλες οι πατριές των εθνών· διότι του Κυρίου είναι η βασιλεία, και αυτός δεσπόζει των εθνών». Και στη συνέχεια προσθέτει: «Θα αναγγελθεί στον Κύριο η επερχόμενη γενεά, και θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του στον λαό που πρόκειται να γεννηθεί, τον οποίο εποίησε ο Κύριος». Αυτά είναι σαφή, και δεν έχουν ανάγκη ερμηνείας. ΣΤ΄. 〈Από τον Ψαλμό ΜΣΤ΄〉. «Όλα τα έθνη χειροκροτήστε, αλαλάξτε στον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως· διότι ο Κύριος είναι ύψιστος, φοβερός, μέγας βασιλιάς σε όλη τη γη». Και στη συνέχεια προσθέτει: «διότι ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης, ψάλετε συνετά. Εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών, ο Θεός κάθεται στον άγιο θρόνο του».

Και το «ανέβηκε πάνω στα Χερουβίμ και πέταξε» μου φαίνεται ότι αινίσσεται την αποκατάσταση στη δόξα του Θεού, την οποία πραγματοποίησε συνοδευόμενος από αγγελικές και θεϊκές δυνάμεις, πράγμα που μου φαίνεται ότι δηλώνεται και αυτό μέσω του «πέταξε πάνω σε φτερά ανέμων». Το δε ότι το «σκοτάδι» τέθηκε ως η «κρυψώνα του» και ότι λέγεται «γνόφος κάτω από τα πόδια του» θα ήταν παραστατικό της κρυφής και απόρρητης οικονομίας, σύμφωνα με την οποία όλα αυτά επιτελούνταν για εκείνον. Το δε «γύρω από αυτόν η σκηνή του», τι άλλο αρμόζει να νοήσουμε ότι αναφέρει, παρά την αγία και καθολική του Εκκλησία, είτε αυτή που βρίσκεται πάνω στη γη είτε αυτή στους ουρανούς; Στη συνέχεια, καθώς τελειώνει ο λόγος στον ίδιο ψαλμό, προφητεύει ταυτόχρονα την απόρριψη του προηγούμενου λαού και την κλήση των εθνών με όσα λέει: «λύτρωσέ με από τις αντιλογίες του λαού, θα με καταστήσεις κεφαλή εθνών· λαός που δεν γνώριζα με δούλεψε, στο άκουσμα του αυτιού με υπάκουσε· ξένοι υιοί μου είπαν ψέματα, ξένοι υιοί πάλιωσαν και χώλαναν από τα μονοπάτια τους». Το ποιο ακριβώς νόημα έχουν αυτά, θα εξεταστεί στον κατάλληλο καιρό. 〈Ψαλμός 46〉. «Όλα τα έθνη χτυπήστε τα χέρια, αλαλάξτε στον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως. Διότι ο Κύριος είναι ύψιστος, φοβερός, μέγας βασιλιάς σε όλη τη γη. Υπέταξε λαούς σε εμάς, και έθνη κάτω από τα πόδια μας· εξέλεξε για εμάς την κληρονομία του, την καλλονή του Ιακώβ την οποία αγάπησε».

Εις το τέλος· υπέρ των υιών Κορέ ψαλμός. Διότι ο Θεός, ως αγαθός, δεν ήθελε να αποβάλει τον Ιουδαϊσμό, αλλά, επειδή είδε τη σκληροκαρδία τους, εισήγαγε στη θέση του τα έθνη. Πάντα τα έθνη: Προτροπή προς τα έθνη, ώστε να συνδεθούν στενά, κρατώντας το ένα το άλλο και προτρέποντας το ένα το άλλο προς την πίστη. Αλαλάξατε: Ψάλλοντας, λέει, με ψαλμούς και ύμνους στις καρδιές σας, καθώς λέει ο απόστολος. Ότι Κύριος: Φοβερός ως Θεός, προερχόμενος από τους κόλπους του Πατρός· βασιλιάς, καθώς συγκρατεί (κρατά) ολόκληρη τη γη στη χούφτα του. Υπέταξεν: Ο λόγος αναφέρεται στους αποστόλους· διότι σε αυτούς υποτάχθηκαν όλα τα έθνη και οι λαοί μέσω του κηρύγματος. Εξελέξατο: Εννοεί τα έθνη, επειδή έγιναν σύσσωμα και συγκληρονόμα, σύμφωνα με τον απόστολο Παύλο. Την καλλονήν: Τον πιστό λαό.

Και ο Δαβίδ πάλι λέει: Όλα τα έθνη, χτυπήστε τα χέρια, αλαλάξτε προς τον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως· διότι ο Κύριος είναι ύψιστος, φοβερός, μεγάλος βασιλιάς σε όλη τη γη. Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό, ο Κύριος με φωνή σάλπιγγας. Και άλλος λέει: Ευφρανθείτε, έθνη, μαζί με τον λαό Του. Και Εσύ ο Ίδιος, όταν ήρθες, δεν κάλεσες αμέσως τους μάγους, την ακρόπολη των εθνών; την τυραννία του διαβόλου; τη δύναμη των δαιμόνων; Δεν κατέβηκες και τους έκανες προφήτες; Εσύ καλείς μάγους· οι προφήτες μιλούν για τα έθνη. Όταν αναστήθηκες από τον άδη, λες στους μαθητές: Πηγαίνετε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τα εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Και όταν ήρθε η άθλια, η ταλαίπωρη, παρακαλώντας για την κόρη της, ικετεύοντας να λύσεις τη συμφορά, τότε λες: Δεν στάλθηκα παρά μόνο για τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ; Και όταν βέβαια πλησίασε ο εκατόνταρχος, λες: Εγώ θα έρθω και θα τον θεραπεύσω· όταν ο ληστής: Σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο· όταν ο παραλυτικός: Σήκω, πάρε το κρεβάτι σου και πήγαινε· όταν ο Λάζαρος: Λάζαρε, έλα έξω, και βγήκε έξω ο τετραήμερος. Λεπρούς καθαρίζεις, νεκρούς ανασταίνεις, παραλυτικό στερεώνεις, τυφλούς θεραπεύεις, ληστές σώζεις, την πόρνη την κάνεις πιο σώφρονα από παρθένο, και σε αυτήν δεν αποκρίνεσαι τίποτα; Τι είναι αυτό το πρωτοφανές; Τι είναι αυτό το παράξενο; Τι είναι αυτό το παράδοξο;

Ανάφερε τον φθόνο των Ιουδαίων: Με μίσησαν αναιτίως. Ανάφερε και το δικαστήριό του: Γιατί φρύαξαν τα έθνη, και οι λαοί μελέτησαν μάταια πράγματα; Παρατάχθηκαν οι βασιλιάδες της γης, και οι άρχοντες συγκεντρώθηκαν όλοι μαζί ενάντια στον Κύριο και ενάντια στον Χριστό του. Ανάφερε και τον σταυρό του: Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου· καταμέτρησαν όλα τα οστά μου. Ανάφερε και το φαγητό και το ποτό του: Έδωσαν για τροφή μου χολή, και στη δίψα μου με πότισαν ξύδι. Ανάφερε και την απόρριψη των Ιουδαίων: Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους. Ανάφερε και την κλήση των εθνών: Όλα τα έθνη, χτυπήστε τα χέρια, αλαλάξτε στον Θεό με φωνή αγαλλίασης· διότι ο Κύριος είναι ύψιστος, φοβερός, μεγάλος βασιλιάς σε όλη τη γη. Ανάφερε και τις λοιδορίες εκ μέρους των Ιουδαίων: Ήλπισε στον Κύριο, ας τον λυτρώσει, ας τον σώσει, εφόσον τον θέλει. Ανάφερε και τον τάφο του: Με έθεσαν σε λάκκο κατώτατο. Ανάφερε και την ανάστασή του: Διότι δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη, ούτε θα επιτρέψεις στον όσιό σου να γνωρίσει τη φθορά.

Θα διδάξω στους ανόμους τις οδούς σου, και οι ασεβείς θα επιστρέψουν σε σένα. Εάν λάβω το Πνεύμα, απευθύνομαι στην οικουμένη: Όλα τα έθνη, κροτήστε τα χέρια, αλαλάξτε προς τον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως· διότι ο Κύριος είναι ύψιστος, φοβερός, βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη.

Διότι ο Κύριος είναι ύψιστος, φοβερός, μέγας βασιλεύς σε ολόκληρη τη γη. Το ίδιο θέμα πραγματεύεται και αυτός ο ψαλμός, κάνοντας λόγο για τις νίκες και τα τρόπαια εναντίον των εχθρών, και καλώντας ολόκληρη την οικουμένη σε επευφημία για όσα έχουν συμβεί. Αλλά ίσως σε κάποιους να φαίνεται ότι το προοίμιο, καθώς και η εν λόγω προτροπή για χειροκροτήματα, πατάγους και αλαλαγμούς, είναι ανάξια της παραινέσεως του θείου Πνεύματος. Διότι, θα πει κάποιος, αυτά ίσως δεν αρμόζουν σε όσους συνέρχονται σε τούτο το σεμνό διδασκαλείο, αλλά σε εκείνους που απασχολούνται στα θέατρα και τα συμπόσια ταιριάζει το να χτυπούν κρόταλα και να χειροκροτούν· αντίθετα, στους άνδρες που διαπαιδαγωγούνται από τη χάρη του Πνεύματος αρμόζει ησυχία και ευταξία.

Ήλθες εδώ προ του καιρού, για να μας βασανίσεις; Εάν λοιπόν αυτά έλεγαν τότε, όταν θα έλθει, και οι δυνάμεις των ουρανών σαλευθούν, και ο ήλιος μεταστραφεί σε σκοτάδι, και η σελήνη δεν δώσει το φως της, τι θα πουν; Γι' αυτό λέει: Ύψιστος, φοβερός.

Μέσω αυτής όλα τα έθνη χειροκρότησαν, σύμφωνα με την προφητεία, και αλάλαξαν στον Θεό με φωνή αγαλλίασης· διότι ο Κύριος είναι ύψιστος, φοβερός, μέγας Βασιλεύς σε όλη τη γη. Έγινε μυστικά γνωστός σε αυτούς ο μονογενής Υιός, ο οποίος επεδήμησε μέσω της σάρκας· Κύριος μεν, καθώς προστάζει την αρετή ως σε δούλους, σε εκείνους που υπομένουν μέσω της πράξης των εντολών· ύψιστος δε, ως χορηγός της αληθινής γνώσης, σε εκείνους που από πόθο για σοφία, μέσω της θεωρίας, σπεύδουν προς την γυμνή από σύμβολα κατάληψη των μυστηρίων· φοβερός δε, ως κριτής και εκδικητής των παραβάσεων· βασιλεύς δε, ως διανομέας στον καθένα των όσων έχουν ετοιμαστεί ανάλογα με την αξία του· και μέγας, καθώς υπερφυσικά επιτελεί τα αντίθετα μέσω των αντιθέτων· δημιουργώντας απάθεια μέσω του πάθους και ζωή μέσω του θανάτου, και με παράδοξη δύναμη, μέσω των δικών του κατά σάρκα στερήσεων, δωρίζοντας στη φύση τις άτρεπτες έξεις των αγαθών. Και ούτε έτσι ντρέπεται ο παράφρων λαός, ούτε παύει να διώκει την πίστη και την αρετή. Τα οποία σαφώς διώκει από φθόνο· εφόσον έχει εκπέσει και από τα δύο, και δεν γνωρίζει ότι έχει πέσει, χωλαίνοντας και στις δύο ιγνύες, και μη δυνάμενος παντελώς να εγερθεί από την πτώση της ασέβειας, ή μάλλον μη θέλοντας, για να το πούμε πιο σωστά· καθώς πάντοτε προδίδει την πίστη και την αρετή χάριν της υπερηφάνειας και της ηδονής, ως αποστάτης και μωρός λαός, και έθνος απαίδευτο.

Ψαλμός 46ος. Εις το τέλος· ψαλμός για τους υιούς Κορέ. «Όλα τα έθνη χειροκροτήστε». Δεν προτρέπει βεβαίως να χτυπούν τις παλάμες, αλλά αινίσσεται τη μελλοντική θεία επίσκεψη στα έθνη, για την οποία και λίγο πριν έλεγε: «Θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη» και ότι «θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου». «Αλαλάξτε στον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως», επειδή υπάρχει και αλαλαγμός ταραχώδης, όταν διεξάγεται πόλεμος. «Διότι ο Κύριος είναι ύψιστος, βασιλεύς φοβερός, μέγας σε όλη τη γη, ο οποίος υπέταξε λαούς σε εμάς και έθνη κάτω από τα πόδια μας». Ας μην υπερηφανευόμαστε, λέει, επειδή τρέπουμε σε φυγή έθνη και υποτάσσουμε λαούς, διότι αυτό είναι δώρο του Θεού. Ο Οποίος «επέλεξε για εμάς την κληρονομιά Του· την καλλονή του Ιακώβ, την οποία αγάπησε», κατά την αισθητή έννοια μεν τη γη της επαγγελίας, κατά τη νοητή δε την παρθένο Μαρία, την οποία αγάπησε, και από την οποία, αφού γεννήθηκε και εκπλήρωσε το μυστήριο της οικονομίας, «ανέβηκε ως Θεός με αλαλαγμό», εκεί όπου βρισκόταν προηγουμένως, «και ως Κύριος με φωνή σάλπιγγας».

35. Λοιπόν, ας ψάλλει ο μακάριος Δαβίδ κρούοντας τη θεία λύρα που είναι χορδισμένη εν Πνεύματι: «Ότι Θεός μέγας είναι ο Κύριος, υψηλός και φοβερός, βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη». Και επιπλέον: «Και εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών». Και: «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός, και θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη, θα υψωθώ στη γη». Και: «Έκανε γνωστό ο Κύριος το σωτήριό του, ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του». Και: «Είδαν όλα τα πέρατα της γης το σωτήριο του Θεού μας». Πώς λοιπόν και πότε, και πάνω σε ποιους ο Θεός των όλων έχει γνωριστεί ως Θεός μέγας και βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη, και έκανε γνωστό το σωτήριό του, και ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του; Από εδώ είναι δυνατόν να το κατανοήσουν όσοι έχουν πραγματικά σώας τας φρένας και κατευθύνουν τον νου τους ορθά και αδιάστροφα προς τα θεοπαράδοτα λόγια· διότι, αν βέβαια νοείται απλώς ως Θεός και Δημιουργός των όλων, ήδη βασιλεύει και εξουσιάζει τα πάντα. «Αυτός που δεσπόζει με τη δύναμή του στον αιώνα», «ότι στο χέρι του είναι τα πέρατα της γης». Και: «Τα σύμπαντα είναι δούλα σε αυτόν».

Αποστράφηκε ο λαός ενός τόσο μεγάλου βασιλιά, εναντίον του οποίου δικαίως θα μπορούσε κανείς να διατυπώσει κατηγορία λιποταξίας· συνεπώς, τα ανάκτορα έχουν εγκαταλειφθεί κενά και έρημα, διότι προσχώρησαν σε άλλον βασιλιά. Διότι τέτοια είναι η λογική αυτών που δεν έχουν βασιλιά, οι οποίοι ίσως δεν θα υπαχθούν στη βασιλεία του Χριστού, εφόσον κυβερνώνται από αλλού και συγκεκριμένα από τον Μαμωνά. Ας εξηγήσουν, λοιπόν, τον τρόπο της εγκατάλειψης· ας αναζητηθεί ποια είναι η αιτία της μεταστροφής. Αν βέβαια ο λαός διέφυγε με τη θέλησή του από το χέρι εκείνου που έχει την εξουσία, αυτό έγινε μήπως επειδή εκείνος δεν έχει τη δύναμη να κυβερνά, ή επειδή δεν έχει τη δύναμη να σώζει; Και όμως, αυτός που δεσπόζει με τη δύναμή του στον αιώνα, αυτός είναι που γεμίζει τον ουρανό και τη γη, και στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Και ονομάζεται Θεός που σώζει, και Θεός των σωτηριών μας· και αυτός γεννήθηκε για εμάς ως Σωτήρας Κύριος, και δεν υπάρχει άλλος σωτήρας εκτός από αυτόν. Ή μήπως τον απαρνήθηκαν επειδή δεν προνοεί και δεν κατευθύνει τα επίγεια πράγματα με τρόπο θεοπρεπή; Αλλά αυτός είναι που ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων· αυτός που δίνει στη γη την πρώιμη και την όψιμη βροχή, και δίνει τροφή σε κάθε σάρκα. Και λέει: «Ο Πατέρας μου εργάζεται μέχρι τώρα, κι εγώ εργάζομαι», εισάγοντας από εδώ τους λόγους για τη φροντίδα και την πρόνοια προς εμάς. Ή μήπως δεν τον αποδέχονται επειδή δεν είναι μεγάλος; Αλλά είναι μέγας βασιλιάς σε όλη τη γη, και της μεγαλωσύνης του δεν υπάρχει τέλος.

Σχεδόν τα ίδια προαναφωνεί και ο προφήτης Ησαΐας, λέγοντας: «Ιδού, σε έθεσα ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών», δηλαδή να δώσεις την ικανότητα να βλέπουν και να ξεχωρίζουν το σκοτάδι από το φως, την αλήθεια από το ψέμα και την ευσέβεια από την πλάνη. Γι' αυτό και ο Δαβίδ, επικροτώντας αυτήν, σαν να χορεύει και να ανακηρύσσει τη σωτηρία, λέει: «Όλα τα έθνη χειροκροτήστε, διότι ο Κύριος ο Ύψιστος είναι φοβερός, βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη». Εάν δε ο Ισραήλ και λέγεται και είναι λαός του Χριστού, διακρινόμενος από τα έθνη, και διακρίνεται βεβαίως τόσο με τους Μωσαϊκούς νόμους όσο και με τα έθιμα, είναι φανερό ότι, έστω κι αν δεν είχε ακόμη απολαύσει τη χάρη ούτε είχε βρεθεί μέσα σε αυτήν, είναι και αυτός λαός του Χριστού. Εάν λοιπόν ο λαός της Παλαιάς Διαθήκης είναι λαός του Χριστού, πώς δεν φράσσονται τα αχαλίνωτα στόματα των οπαδών του Μάνη, τα οποία τους παραπέμπουν σε διαφορετική αρχή;