Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 46:8

«Ευθυμεί, λέγει, κάποιος ανάμεσά σας; Ας ψάλλει». [Ψάλλετε με σύνεση. Όχι με κιθάρες, όπως οι παλαιότεροι· διότι αυτό σημαίνει το «με σύνεση».] Εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών. Διότι αποδέχθηκαν την πίστη σε Αυτόν. Ο Θεός κάθεται επί του αγίου θρόνου Του. Αυτό σημαίνει τη μελλοντική Του έλευση, κατά την οποία θα καθίσει για να κρίνει την οικουμένη.

σοζʹ Ποιο είναι το ταμείο, στο οποίο προστάζει ο Κύριος να εισέλθει εκείνος που προσεύχεται; σοηʹ Πώς προσεύχεται το πνεύμα κάποιου, ενώ ο νους του είναι άκαρπος; σοθʹ Τι σημαίνει το «Ψάλατε συνετώς»; σπʹ Ποιος είναι ο καθαρός στην καρδιά;

Ερώτηση 279. Τι σημαίνει το «Ψάλατε συνετώς»; Απόκριση. Ό,τι ακριβώς είναι για τις τροφές η αίσθηση της ποιότητας της κάθε τροφής, αυτό είναι για τα λόγια της Αγίας Γραφής η σύνεση. Διότι, όπως λέει, ο μεν λάρυγγας γεύεται τις τροφές, ο δε νους διακρίνει τα λόγια.

Εάν, λοιπόν, κάποιος εναρμονίσει την ψυχή του με τη δύναμη κάθε λέξης, όπως ακριβώς εναρμονίζει τη γεύση του με την ποιότητα κάθε τροφής, ο άνθρωπος αυτός έχει εκπληρώσει την εντολή που λέει: «Ψάλατε συνετώς».

Ότι δε ο Χριστός αναδείχθηκε παιδαγωγός των εθνών στην ευσέβεια, μπορεί κανείς να το μάθει πάρα πολύ εύκολα· διότι η θεόπνευστη Γραφή είναι γεμάτη από μαρτυρίες για αυτό το θέμα, και θα ήταν, όπως φαίνεται, εύλογο να το προσπεράσω, αφήνοντας την έρευνα γι' αυτό σε εκείνους που μαθαίνουν εύκολα· παραθέτοντας ωστόσο δύο ή τρεις προφητικούς λόγους για το θέμα αυτό, θα συνεχίσω έπειτα με τα επόμενα. Λέει κάπου, λοιπόν, ο Θεός και Πατέρας γι' αυτόν: «Ιδού, τον έδωσα ως μαρτυρία στα έθνη, άρχοντα και προστάζοντα στα έθνη». Διότι ο Χριστός έδωσε τη μαρτυρία του στα έθνη, διδάσκοντας το σωτήριο μάθημα, και λέγοντας απερίφραστα όσα έπρεπε για να σωθούν. Και ο θείος υμνωδός, καλώντας αυτούς που βρίσκονται παντού σαν σε έναν ενιαίο χορό, και προτρέποντας όλη την οικουμένη να συγκεντρωθεί σε ουράνια εορτή, λέει: «Όλα τα έθνη, χτυπήστε τα χέρια σας, αλαλάξτε στον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως». Αλλά αν κάποιος ήθελε να εξετάσει λεπτομερώς την αιτία αυτής της τόσο λαμπρής και ξακουστής πανηγύρεως, θα τον βρει να λέει σαφώς: «Διότι βασιλιάς όλης της γης είναι ο Θεός, ψάλτε με σύνεση, εβασίλευσε ο Θεός σε όλα τα έθνη». Και κάπου εισάγει τον ίδιο τον Κύριο με δικά του λόγια να διακηρύσσει το ευαγγελικό κήρυγμα σε όλα μαζί τα έθνη· διότι στον τεσσαρακοστό όγδοο ψαλμό λέει: «Ακούστε αυτά, όλα τα έθνη, δώστε προσοχή όλοι οι κατοικούντες την οικουμένη, οι γηγενείς και οι γιοι των ανθρώπων, μαζί πλούσιος και φτωχός».

Επειδή όμως έλαμψε σε εμάς ο βασιλιάς και Κύριος των όλων, αφού διαρρήξαμε τα δεσμά τους και απορρίψαμε τον ζυγό εκείνου που παλαιότερα μας καταδυνάστευε, υποτάξαμε τον αυχένα στα σκήπτρα του Θεού, και βασίλευσε σε εμάς ο Θεός και Πατέρας διά του Υιού, και το γεγονός αυτό έγινε για εμάς αφορμή πανηγυρισμού. Ψάλλει, λοιπόν, ο Δαβίδ και λέει: «Ο Κύριος βασίλευσε, ας αγαλλιάσει η γη». Και πάλι: «Ψάλτε, λοιπόν, με σύνεση, βασίλευσε ο Θεός σε όλα τα έθνη». Προς τούτο μας έχει καλέσει, όπως είπα, και ο ίδιος ο Σωτήρας, λέγοντας: «Ελάτε σε εμένα όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω· σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας». Επομένως, ζούσαμε άθλια και βρισκόμασταν σε έσχατα δεινά, υποταγμένοι σε άγριο τύραννο, και έχοντας υπεισέλθει κάτω από τον ζυγό της αμαρτίας.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ΄. <«Και τον πλησίαζαν όλοι οι τελώνες και οι αμαρτωλοί για να τον ακούσουν.»> (A f. 206) «Έστειλε από τον ουρανό τον Υιό ο Θεός και Πατέρας, όχι για να κρίνει τον κόσμο, όπως λέει ο ίδιος, αλλά για να σωθεί ο κόσμος δι' αυτού.» Έπειτα, πώς έπρεπε να σωθεί ο κόσμος, ο οποίος είχε πιαστεί στις παγίδες της αμαρτίας; Άραγε με το να του ζητηθεί να δώσει λόγο, ή μάλλον με το να ευεργετηθεί, δείχνοντας ο Θεός ανεξικακία, και παραδίδοντας τρόπον τινά στη λήθη τα παρελθόντα, και αναπλάθοντας σε μια άγια ζωή όσους δεν γνώριζαν να ζουν σωστά; Γιατί λοιπόν, πες μου, γογγύζεις, ω Φαρισαίε, επειδή ο Χριστός δεν απαξίωσε να συναναστραφεί με τελώνες και αμαρτωλούς, και με αυτόν τον τρόπο άνοιξε για αυτούς τον δρόμο της σωτηρίας στο πλαίσιο της θείας οικονομίας; Για αυτήν την αιτία υποβλήθηκε σε κένωση και έγινε όμοιος με εμάς. Μήπως λοιπόν επικρίνεις την ένσαρκη οικονομία του Μονογενούς; Αν και οι μακάριοι προφήτες θαύμασαν την έντεχνη σοφία αυτού του μυστηρίου. Διότι ψάλλει ο προφήτης Δαβίδ και λέει: «Ψάλτε με σύνεση, εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών.» Ο δε Αββακούμ λέει ότι άκουσε το άγγελμα, κατανόησε τα έργα, και περιήλθε σε έκσταση· πώς λοιπόν δεν ντρέπεσαι να κατακρίνεις αυτά που έπρεπε να θαυμάζεις;

Και πάλι: «Αυτός που κατέβηκε, είναι ο ίδιος που και ανέβηκε υπεράνω όλων των ουρανών, για να γεμίσει τα πάντα.» <Διότι βασιλιάς όλης της γης είναι ο Θεός, ψάλτε με σύνεση.> (B f. 180, I f. 253 b) Ο Υιός δεν αναγνωρίζεται ως Θεός και βασιλιάς μόνο στην Ιουδαία, αλλά ήδη και σε όλη τη γη. Διότι έχει υποταχθεί κάτω από τον ζυγό της βασιλείας Του το μεγάλο και αμέτρητο πλήθος των εθνών που βρίσκονται παντού κάτω από τον ουρανό. Ψάλτε λοιπόν με σύνεση, δηλαδή χρησιμοποιώντας αγιοπρεπή σύνεση και κατανοώντας σωστά το μυστήριο του Χριστού· διότι απαιτεί σοφό νου και σοφή καρδιά. Έτσι κάπου λέει και ο προφήτης: «Ποιος είναι σοφός, για να τα κατανοήσει αυτά; Και συνετός, για να τα γνωρίσει;» Νομίζω όμως ότι πρέπει να προσεγγίσουμε τα προκείμενα και με μια άλλη έννοια. Ψάλτε λοιπόν και δοξολογείτε· διότι ο Θεός βασίλευσε με σύνεση πάνω σε όλα τα έθνη. Το «με σύνεση», σημαίνει «με σοφία και με κάποια ανερμήνευτη οικονομία». Διότι πραγματικά το μυστήριο του Χριστού είναι γεμάτο σοφία. <Ο Θεός κάθεται στον άγιο θρόνο Του.> (I f. 253 b) Η θεόπνευστη Γραφή ονομάζει τον ουρανό θρόνο του Θεού· και όχι για να εννοήσουμε κάτι σωματικό (διότι το Θείο δεν ανήκει στη δική μας τάξη πραγμάτων· είναι εντελώς ασώματο και ακατάληπτο), αλλά συνηθίζει να ονομάζει μέσω του θρόνου τη βασιλεία. Όταν λοιπόν λέγεται ότι έχει ως θρόνο τον ουρανό, πρέπει να γνωρίζουμε ότι μέσω αυτού πρέπει να νοείται η εξουσία Του πάνω στους άγιους αγγέλους.

Θεέ, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά, και τη δικαιοσύνη σου στον γιο του βασιλιά. Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό, ο Κύριος με φωνή σάλπιγγας· ψάλτε στον Θεό μας, ψάλτε, ψάλτε στον βασιλιά μας, ψάλτε· διότι ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης· ψάλτε με σύνεση, βασίλευσε ο Θεός σε όλα τα έθνη.

Ο μεν προηγούμενος ψαλμός, λοιπόν, προέτρεπε τα έθνη να χειροκροτήσουν και να αλαλάξουν προς τον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως, και να Του ψάλουν, διότι ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης· και να ψάλουν με σύνεση, επειδή βασίλευσε επί των εθνών. Έπρεπε, όμως, αυτοί που έλαβαν την εντολή να τα πράξουν αυτά, να διδαχθούν και τον τρόπο του αλαλαγμού και τον ίδιο τον ψαλμό σαν από κάποιον δάσκαλο· γι' αυτό, αναγκαστικά, ο παρών λόγος τα διδάσκει αυτά. Εκπαιδεύονται, λοιπόν, τα έθνη, τα οποία έχουν μεταστραφεί από την αθεΐα στη θεϊκή διδασκαλία, να θεολογούν για τον Κύριό τους και να λένε: «Μέγας είναι ο Κύριος και σφόδρα αινετός»· ή «και σφόδρα υμνητός», σύμφωνα με τους άλλους. Θα κατανοήσεις δε πώς ονομάζεται μέγας, αν σηκώσεις το βλέμμα σου στον ουρανό και παρατηρήσεις προσεκτικά ολόκληρο τον κόσμο, σύμφωνα με τον Ησαΐα που λέει: «Υψώστε τα μάτια σας και δείτε ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά»· διότι από το μέγεθος και την καλλονή των κτισμάτων αναγνωρίζεται αναλογικά ο δημιουργός. Δεν είναι μέγας κατά το σωματικό μέγεθος, αλλά κατά την ακατάληπτη δύναμη, καθώς και κατά τη σοφία, την αγαθότητα, την ανεξικακία, τη φιλανθρωπία, και κατά τις υπόλοιπες θεϊκές δυνάμεις που νοούνται σε Αυτόν· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Και με τους διαλογισμούς Σου κανείς δεν πρόκειται να ομοιωθεί».

Σε ποιο μέρος της γης έχει οικοδομηθεί αυτή η πόλη, μας το διδάσκει ο ψαλμός λέγοντας: «Στο άγιο όρος του, το εύριζο»· δηλαδή στο καλά θεμελιωμένο και ριζωμένο, και στο αγαλλίαμα όλης της γης. Και ποιο θα μπορούσε να είναι αυτό το όρος, το διδάσκει ο μέγας Απόστολος λέγοντας: «Έχουμε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων, σε πανηγυρική σύναξη και εκκλησία πρωτοτόκων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς». Ότι δε αυτή ακριβώς είναι η αληθινή πόλη του Θεού, ο ίδιος το αποδεικνύει λέγοντας: «Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας». Και επάξιο όρος του Θεού είναι ο ίδιος ο ουρανός. Επειδή όμως δεν απαξίωσε από τη δική του βασιλεία ούτε τους ανθρώπους πάνω στη γη —διότι αυτό φανέρωνε ο προηγούμενος ψαλμός όταν έλεγε: «Ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης, ψάλατε με σύνεση· εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών»— εύλογα έχει συσταθεί για αυτόν πόλη και πάνω στη γη, δηλαδή το θεοσεβές πολίτευμα το οποίο έχει συσταθεί σε όλη την οικουμένη διά του ευαγγελικού κηρύγματος. Ως όρος δε του Θεού στο οποίο συστήθηκε αυτό το πολίτευμα, μη διστάζεις να ονομάζεις τον Λόγο του Θεού, δηλαδή τον Χριστό· επειδή πάνω στην πέτρα έχει οικοδομηθεί η Εκκλησία του· και η πέτρα ήταν ο ίδιος. Αυτός, λοιπόν, είναι και το όρος και η πέτρα και το θεμέλιο της Εκκλησίας, και αυτός μόνος θα μπορούσε να είναι, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά μόνο εκείνο που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός»· και τυγχάνει να είναι επίσης το αγαλλίαμα όλης της γης.

Επειδή δε ο Χριστός του Θεού, αφού γεννήθηκε από το σπέρμα του Ιακώβ, συγκρότησε πολλές συναγωγές εθνών διά της ευαγγελικής του διδασκαλίας, ευλόγως σε αυτόν και δι' αυτού τα της προφητείας έχουν ήδη εκπληρωθεί πρωτύτερα, και στο μέλλον θα εκπληρωθούν ακόμη περισσότερο. Δ΄. 〈Από το Δευτερονόμιο〉. «Ευφρανθείτε ουρανοί μαζί του, και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι υιοί του Θεού. Ευφρανθείτε έθνη μαζί με τον λαό του, και ας τους ενισχύσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Αντί δε του «ευφρανθείτε έθνη μαζί με τον λαό του» ο Ακύλας λέγει: «αινέστε, έθνη, ο λαός του», και ο Θεοδοτίων: «αγαλλιάσθε έθνη, λαός του». Ε΄. 〈Από τον Ψαλμό ΚΑ΄〉. «Θα θυμηθούν και θα επιστρέψουν προς τον Κύριο όλα τα πέρατα της γης, και θα προσκυνήσουν ενώπιόν του όλες οι πατριές των εθνών· διότι του Κυρίου είναι η βασιλεία, και αυτός δεσπόζει των εθνών». Και στη συνέχεια προσθέτει: «Θα αναγγελθεί στον Κύριο η επερχόμενη γενεά, και θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του στον λαό που πρόκειται να γεννηθεί, τον οποίο εποίησε ο Κύριος». Αυτά είναι σαφή, και δεν έχουν ανάγκη ερμηνείας. ΣΤ΄. 〈Από τον Ψαλμό ΜΣΤ΄〉. «Όλα τα έθνη χειροκροτήστε, αλαλάξτε στον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως· διότι ο Κύριος είναι ύψιστος, φοβερός, μέγας βασιλιάς σε όλη τη γη». Και στη συνέχεια προσθέτει: «διότι ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης, ψάλετε συνετά. Εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών, ο Θεός κάθεται στον άγιο θρόνο του».

«Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό, ο Κύριος με φωνή σάλπιγγας. Ψάλτε στον Θεό μας, ψάλτε· ψάλτε στον βασιλιά μας, ψάλτε· διότι ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης, ψάλτε με σύνεση· βασίλευσε ο Θεός επί των εθνών, ο Θεός κάθεται επί του αγίου θρόνου του. Άρχοντες λαών συνάχθηκαν μαζί με τον Θεό του Αβραάμ, διότι οι ισχυροί της γης του Θεού υψώθηκαν σφόδρα.» Και τι άλλο θέλει να σημάνει η άνοδος του Κυρίου του Θεού, που φανερώνεται μέσω αυτών των λόγων, παρά την κάθοδό του που προηγήθηκε της ανόδου; Με βάση την οποία πάλι θεσπίζεται η κλήση όλων των εθνών, και αναγγέλλονται ως χαρμόσυνη είδηση σε όλα τα έθνη σημεία χαράς και ευφροσύνης για τη μέλλουσα θεογνωσία, όταν λέγεται ότι ο ίδιος ο Κύριος, ο Ύψιστος, αφού ομολογηθεί ως ο μόνος Θεός και βασιλιάς όλης της γης, θα υποτάξει λαούς σε εμάς. Σε ποιους «εμάς», αν όχι βεβαίως σε εκείνους που προφητεύουν αυτά; Αυτό άλλωστε μπορεί κανείς να το δει ξεκάθαρα να έχει εκπληρωθεί, εφόσον όλα τα έθνη που πίστεψαν στον Χριστό έχουν πλέον υποταχθεί στους λόγους των προφητών. Αυτά θα μπορούσαν να λεχθούν και εκ προσώπου των αποστόλων του Σωτήρος μας, οι οποίοι θα μπορούσαν να πουν το «εξέλεξε για εμάς την κληρονομία του». Και ως κληρονομία του ποια άλλη πρέπει να νοηθεί παρά η κλήση όλων των εθνών, την οποία ο ίδιος ο Χριστός του Θεού παραθέτοντας είπε: «Είπε ο Κύριος προς εμένα, Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα· ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομία σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης».

Ο δε ποταμός της ευφροσύνης ευφραίνει την πόλη του Θεού, και ο Ύψιστος αγιάζει το σκήνωμά Του, καθώς και όσα έπονται αυτής της ακολουθίας, διά των οποίων ο λόγος με τα αινίγματα αυτά προαγγέλλει τα κρυφά μυστήρια. Πάλι ο λόγος μεταβαίνει σε άλλη νίκη, για την οποία όλα τα έθνη επευφημούν και αγάλλονται, διότι «ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό». Είναι δε σε σένα πάντως σαφής ο λόγος περί της αναβάσεως, μέσω της ερμηνείας του Παύλου, ο οποίος λέει ότι δεν είναι δυνατόν να αναβεί κανείς, εάν δεν προηγηθεί η κατάβαση. Αυτός, αφού προέτρεψε όλους να ψάλλουν με σύνεση, μεταβαίνει με τον λόγο του σε υψηλότερη κατάσταση, κάνοντας θέμα της ωδής τη δεύτερη ημέρα του σαββάτου. Αυτή δε, εάν θεωρηθεί σύμφωνα με την αρχική δημιουργία του κόσμου, αποτελεί την κατασκευή του ουρανού και του στερεώματος, και τον διαχωρισμό των επουράνιων υδάτων από τα επίγεια. Εάν όμως αποβλέψεις στο Ευαγγέλιο, αληθινά αυτή είναι που κατασκεύασε για εμάς τον ουρανό. Διότι, εάν το στερέωμα ονομάζεται ουρανός από τον Θεό, και ο Παύλος εννοεί ως στερέωμα την πίστη στον Χριστό, τότε όντως δημιουργείται για εμάς ουρανός σύμφωνα με την πίστη, όταν πλέον παρήλθε η κατήφεια του σαββάτου· και έγινε σε εμάς πιστευτό το μυστήριο Εκείνου που «ορίστηκε Υιός Θεού εν δυνάμει, κατά το Πνεύμα της αγιωσύνης, εκ της αναστάσεως των νεκρών», του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, ο οποίος είναι πράγματι μέγας Κύριος και σφόδρα αινετός.

Μήπως η τιμή, την οποία πολλοί επιδιώκουν; Διότι, τι παραπάνω προσθέτει στους τιμώμενους; Επειδή ο θνητός παραμένει θνητός, είτε τιμάται είτε όχι. Ή μήπως το να κατέχει κανείς πολλές εκτάσεις γης; Και αυτό σε ποιο ωφέλιμο αποτέλεσμα καταλήγει για όσους τις έχουν αποκτήσει, εκτός από το να νομίζει ο ανόητος ότι είναι δικά του πράγματα που δεν του ανήκουν καθόλου; Διότι αγνοεί, όπως φαίνεται, εξαιτίας της μεγάλης του απληστίας, ότι «του Κυρίου είναι πράγματι η γη και το πλήρωμά της» —«διότι ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης»—, ενώ στους ανθρώπους το πάθος της πλεονεξίας δίνει την ψευδεπίγραφη ονομασία της κυριότητας πάνω σε όσα διόλου δεν τους ανήκουν. «Διότι η γη», όπως λέει ο σοφός Εκκλησιαστής, «παραμένει εις τον αιώνα», εξυπηρετώντας όλες τις γενεές και τρέφοντας κάθε φορά διαφορετικούς ανθρώπους που γεννιούνται πάνω σε αυτήν. Οι άνθρωποι όμως, που δεν είναι κύριοι ούτε του ίδιου του εαυτού τους, αλλά έρχονται στη ζωή σύμφωνα με το θέλημα Εκείνου που τους κατευθύνει σε χρόνο που δεν γνωρίζουν, και αποχωρίζονται πάλι από αυτήν όταν δεν το θέλουν, νομίζουν από την πολλή τους ματαιότητα ότι είναι κυρίαρχοί της, αυτοί δηλαδή που γεννιούνται και χάνονται παροδικά θεωρούν ότι εξουσιάζουν αυτήν που παραμένει για πάντα.

Διότι Ιακώβ ερμηνεύεται παιδί του Θεού (ο Θεός) και όσοι από τον λαό των Ιουδαίων πίστεψαν. Επειδή από αυτούς προέρχεται ο Παύλος <και οι απόστολοι>. Διάψαλμα: παύση του λόγου. «Ανέβηκε ο Θεός»: Εννοεί την Ανάληψη, από τη γη στους ουρανούς, του Χριστού με τη σάρκα. «Ψάλτε στον Θεό»: [Το Άγιο Πνεύμα δίνει εντολή στον πιστό λαό.] «Ψάλτε στον βασιλιά»: Πάλι το Άγιο Πνεύμα δίνει εντολή στις άνω δυνάμεις. «Διότι είναι βασιλιάς»: Όχι εν μέρει, αλλά όλης της γης, καθώς την πάτησε και καθώς την κρατάει ολόκληρη (σύμπασα) στο χέρι του. «Ψάλτε συνετά»: Συνετά, δηλαδή κατανοώντας ότι ο Χριστός κυριεύει όλα τα έθνη, προσδεχόμενος αυτά στην πίστη. «Εβασίλευσε»: [Αφαιρέθηκε η βασιλεία και δόθηκε στα έθνη.] «Ο Θεός κάθεται»: Θρόνος του Θεού είναι η άγια ψυχή, στην οποία αναπαύεται ο Κύριος. Και ας νοηθεί επίσης η άγια σάρκα, στην οποία κατοίκησε η θεότητα και αναπαύθηκε σαν σε θρόνο. «Άρχοντες λαών»: Οι απόστολοι, ως άρχοντες της οικουμένης με τον λόγο του Ευαγγελίου μαζί με τον Χριστό.

Δεν θα έκανε κανείς λάθος εάν αποκαλούσε σάλπιγγες τα στόματα των αποστόλων, όχι σάλπιγγες σφυρηλατημένες από χαλκό, αλλά πολυτιμότερες από τον χρυσό και πιο ακριβές από τους πολύτιμους λίθους. Γιατί λοιπόν δεν είπε, «με σάλπιγγα», αλλά «με φωνή σάλπιγγος»; Για να δηλώσει την ομοψυχία τους, όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Είτε λοιπόν εγώ είτε εκείνοι, έτσι κηρύττουμε». Και πάλι: «Στο πλήθος των πιστών, μία ήταν η καρδιά και η ψυχή»· και σάλπιζαν, όχι για να καλέσουν σε πόλεμο, αλλά για να εξαγγείλουν τα χαρμόσυνα μηνύματα της νίκης. Διότι όπως ακριβώς συμβαίνει στα στρατόπεδα, όταν πηγαίνουν σε πόλεμο, μαζί με τα λάβαρα προηγούνται οι σάλπιγγες, ξεσηκώνοντας τους παρόντες, όχι μόνο με την όραση, αλλά και με την ακοή, έτσι έγινε και τότε: όταν οι απόστολοι εισέρχονταν σε κάθε πόλη, ηχούσαν οι σάλπιγγες, και όλοι έτρεχαν για να ακούσουν. «Ψάλατε στον Θεό μας, ψάλατε· ψάλατε στον βασιλιά μας, ψάλατε. Διότι ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης, ψάλατε με σύνεση. Βασίλευσε ο Θεός επάνω στα έθνη». Αφού λοιπόν διηγήθηκε το μέγεθος του κατορθώματος, καλεί την οικουμένη σε δοξολογία με πολλή προθυμία· γι' αυτό και χρησιμοποιεί την επανάληψη· και δεν καλεί απλώς να ψάλλουν, αλλά να το πράττουν με πολλή σύνεση. Τι σημαίνει, «Ψάλατε με σύνεση»; Αφού κατανοήσετε, λέει, τα όσα έχουν γίνει, αφού συλλάβετε με τον νου σας το μέγεθος των κατορθωμάτων.

Σε εμένα όμως φαίνεται ότι υπαινίσσεται και κάτι άλλο με το να πει «συνετώς»· το να ψάλλει κανείς όχι μόνο με τη φωνή, αλλά και με τα έργα· όχι μόνο με τη γλώσσα, αλλά και με τον βίο. Διότι «εβασίλευσε», λέει, «ο Θεός επί των εθνών». Άλλος λέει, «Επάνω στα έθνη». Και για ποια βασιλεία κάνει λόγο εδώ; Όχι για εκείνη που βασίζεται στον λόγο της δημιουργίας, αλλά για αυτήν της οικειώσεως. Διότι και πριν από αυτό βασίλευε στα πάντα, όντας δημιουργός και ποιητής· τώρα όμως βασιλεύει και σε ανθρώπους που υποτάσσονται εκούσια και τρέφουν ευγνωμοσύνη. Πράγμα που είναι άξιο του μεγαλύτερου επαίνου και μεγάλου θαυμασμού, ότι Εκείνος που προηγουμένως υβριζόταν από τους Ιουδαίους, προκάλεσε τόσο μεγάλη μεταβολή, ώστε να υμνείται παντού στην οικουμένη· και άνθρωποι που ούτε τους προφήτες είχαν διαβάσει ούτε με τον Νόμο είχαν ανατραφεί, αλλά ήταν ακόμη και θηριώδεις στους τρόπους, μεταβλήθηκαν αμέσως, και αφού απέρριψαν όλα εκείνα τα στοιχεία της πλάνης, υποτάχθηκαν, όχι δύο και τρία και τέσσερα και δέκα έθνη, αλλά όσοι κατοικούν παντού στην οικουμένη.

Σήμερα, ο κορυφαίος της νέας διαθήκης, αυτός που ανακήρυξε τον Χριστό Υιό του Θεού με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο, λέγοντας: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του ζωντανού Θεού», βλέπει τον αρχηγό της παλαιάς να παραστέκεται δίπλα στον νομοθέτη και των δύο και να διακηρύσσει περίτρανα: «Αυτός είναι ο Ων, για τον οποίο προφήτευσα ότι θα αναστηθεί ως προφήτης σαν εμένα· σαν εμένα μεν, ως άνθρωπος και ως αρχηγός του νέου λαού· αλλά ανώτερος από εμένα, κυριαρχώντας και σε εμένα και σε όλη την κτίση· αυτός που συνήψε και με εμένα και με εσένα και τις δύο διαθήκες, την παλαιά και την καινή». Σήμερα, στον παρθένο της νέας, ο παρθένος της παλαιάς ευαγγελίζεται τον παρθένο Κύριο που γεννήθηκε από παρθένο. Ελάτε, λοιπόν, υπακούοντας στον προφήτη Δαβίδ. Ας ψάλουμε στον Θεό μας, ας ψάλουμε στον βασιλιά μας, ας ψάλουμε. Επειδή ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης, ας ψάλουμε συνετά· ας ψάλουμε με χείλη αγαλλίασης· ας ψάλουμε με σύνεση νου, αισθανόμενοι τη γεύση των λόγων. Ο λάρυγγας γεύεται τις τροφές, αλλά ο νους διακρίνει τους λόγους, όπως λέει ο σοφότατος. Ας ψάλουμε και με το Πνεύμα που ερευνά τα πάντα, ακόμη και αυτά τα απόρρητα βάθη του Θεού, μέσα στο φως του Πατρός, στο Πνεύμα που φωτίζει τα πάντα, βλέποντας ως φως τον Υιό του Θεού, το απρόσιτο. Τώρα φανερώθηκαν αυτά που είναι αθέατα στα ανθρώπινα μάτια, ένα γήινο σώμα να ακτινοβολεί θεία λαμπρότητα, ένα θνητό σώμα να αναβλύζει τη δόξα της θεότητας. Διότι ο Λόγος έγινε σάρκα, και η σάρκα έγινε Λόγος, μολονότι δεν απομακρύνθηκε καθόλου από τη θεία Του φύση.

Και στο διάψαλμα του τεσσαρακοστού έκτου ψαλμού, είπα, για τον Χριστό έχουν ειπωθεί τα εξής: Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό, ο Κύριος με φωνή σάλπιγγας. Ψάλτε στον Θεό μας, ψάλτε. Ψάλτε στον βασιλιά μας, ψάλτε. Διότι βασιλιάς όλης της γης είναι ο Θεός, ψάλτε με σύνεση. Βασίλευσε ο Θεός στα έθνη, ο Θεός κάθεται στον άγιο θρόνο του. Άρχοντες των λαών συγκεντρώθηκαν μαζί με τον Θεό του Αβραάμ, διότι οι ισχυροί της γης που ανήκουν στον Θεό υψώθηκαν υπερβολικά. Και στον ενενηκοστό όγδοο ψαλμό σας επιπλήττει το Άγιο Πνεύμα, και αυτόν, τον οποίο δεν θέλετε να είναι βασιλιάς, τον υποδεικνύει ως βασιλιά και Κύριο και του Σαμουήλ και του Ααρών και του Μωυσή και γενικώς όλων των υπολοίπων. Τα δε λόγια του ψαλμού είναι τα εξής: Ο Κύριος βασίλευσε, ας οργιστούν οι λαοί. Αυτός που κάθεται πάνω στα Χερουβίμ, ας σειστεί η γη. Ο Κύριος είναι μέγας στη Σιών και υψηλός πάνω σε όλους τους λαούς. Ας δοξολογήσουν το μεγάλο όνομά σου, διότι είναι φοβερό και άγιο, και η τιμή του βασιλιά αγαπά την κρίση. Εσύ ετοίμασας ευθύτητα, κρίση και δικαιοσύνη εσύ έκανες στον Ιακώβ. Υψώνετε Κύριον τον Θεό μας και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδών του, διότι είναι άγιος.

Όχι ότι ο Χριστός ανελήφθη με σάλπιγγες, αλλά επειδή το μεγαλείο της ένσαρκης οικονομίας ακούστηκε πιο πέρα και από τις σάλπιγγες, μέχρι και τα πέρατα της γης. «Ψάλατε στον Θεό μας, ψάλατε, ψάλατε στον βασιλιά μας, ψάλατε· διότι ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης, ψάλατε συνετώς», ψάλατε με σύνεση τη μία τρισυπόστατη θεότητα, ψάλατε. Και αφού οι Ιουδαίοι απέρριψαν τη βασιλεία του Χριστού και είπαν «Δεν έχουμε βασιλιά παρά μόνο τον Καίσαρα», στη συνέχεια «εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών», για τα οποία και άκουσε από τον Πατέρα «και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομία σου». «Ο Θεός κάθεται επί του αγίου θρόνου του». Η ασώματη φύση του Θεού ούτε κάθεται ούτε στέκεται, αυτή που βρίσκεται παντού και πληροί τα πάντα· κάθεται όμως η σαρκωθείσα φύση θεοπρεπώς. «Άρχοντες των λαών συγκεντρώθηκαν μαζί με τον Θεό του Αβραάμ». Δεν εννοεί το συνέδριο των Ιουδαίων, αλλά τους προερχόμενους από τα έθνη άρχοντες των λαών, οι οποίοι συγκεντρώθηκαν στην πίστη του πατριάρχη Αβραάμ, και οι οποίοι, ως «κραταιοί του Θεού της γης, υψώθηκαν σφόδρα προς τα άνω», πιστεύοντας στον Χριστό.

Διότι το κύριο ζητούμενο είναι να αφιερώνεται κανείς στην προσευχή, είτε με λίγα είτε με πολλά λόγια. Εξάλλου, το να μη βαττολογεί σημαίνει το να μη ζητά από τον Θεό τίποτα από όσα δεν ωφελούν και είναι απρεπή, όπως δόξα, πλούτο και όλα τα παρόμοια, σύμφωνα με την εξήγηση του ιερού Θεοφυλάκτου, καθώς και το να λέει κανείς ασύνετα όσα του έρχονται στο μυαλό χωρίς τη συμμετοχή του νου. Διότι βατταρισμός, όπως λένε, είναι η άναρθρη φωνή, όπως αυτή των μικρών παιδιών, πράγμα που δεν έχει καμία απολύτως θέση προκειμένου για τους ασκητές, οι οποίοι επιδιώκουν πάνω απ' όλα να ψάλλουν συνετώς, σύμφωνα με τον Δαβίδ. Όσο για τη γυμνότητα, πολλοί μεν εξαιτίας της φτώχειας, πολλοί δε για τη σωματική κακοπάθεια, όπως έχει ειπωθεί, και πολλοί προς μίμηση του Κυρίου, την εφάρμοσαν και την εφαρμόζουν. Διότι, αν ο Δεσπότης των ουρανών κρεμάστηκε γυμνός στον Σταυρό, και εκείνη η θεοϋπόστατη σάρκα ήταν εκτεθειμένη στα μάτια όλων ως ελεεινό θέαμα για την αγάπη τη δική μας, των δούλων Του, τι μεγάλο πράγμα είναι για τον δούλο να μιμηθεί τον Δεσπότη και να γυμνωθεί για τη δική Του αγάπη;

Συμφωνία. Λέγει δε και ο προφήτης Δαβίδ, «ψάλλατε με σύνεση»· ερμηνεύοντας αυτό το ρητό ο Μέγας Βασίλειος (βλ. κατ' επιτομήν 279) λέγει: η κατανόηση των λόγων της Αγίας Γραφής μοιάζει με την ποιότητα των τροφών που τρώει το στόμα· επειδή, σύμφωνα με τον Ιώβ.

Διότι ο όλεθρος είναι αιφνίδιος· και ούτε ολόκληρος ο δρόμος του βίου δεν επαρκεί για τους αγώνες. Εσείς που μελετάτε τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα, να φροντίζετε ακόμη για τη θεία υμνωδία, την παράσταση ενώπιον του Θεού και την αγρυπνία, και τη νύχτα και την ημέρα· εσείς που κρατάτε τα χείλη σας κλειστά, σαν τα άλογα ζώα εν καιρώ κάθε είδους ιεροτελεστίας, ανοίξτε το στόμα και ελκύστε Πνεύμα· ψάλτε στον Κύριο με σύνεση. Όλοι σας σε όλα να πράττετε το καλό· να έχετε αγαθή διάθεση, πάντοτε μεριμνώντας, πάντοτε τρέχοντας και συντρέχοντας, αγωνιζόμενοι και συναγωνιζόμενοι, δείχνοντας προθυμία και συμπροθυμία, συμφιλιώνοντας και συμφιλιωνόμενοι, υπερασπιζόμενοι και συνυπερασπιζόμενοι, ειρηνεύοντας και συνειρηνεύοντας· ανάβοντας σαν φωτιά από τον θείο ζήλο· ακονιζόμενοι σαν ξίφος απέναντι στον δράκοντα που σας πολεμά· υψωνόμενοι σαν μάχαιρα για κάθε υπεράσπιση της εντολής του Θεού. Έτσι ώστε, διατηρούμενοι και περιφρουρούμενοι μέσα σε αυτά, να λατρεύετε τον Θεό, να εκπλήσσετε τους αγγέλους, να προκαλείτε θαυμασμό στους ανθρώπους, διανύοντας μια πορεία εφάμιλλη με εκείνη των οσίων πατέρων μας.

Όσοι ιερουργείτε και διακονείτε ως αρχάγγελοι και άγγελοι, και μπροστά στο βήμα και μέσα στο βήμα και πριν από τις προσευχές και κατά τις προσευχές, έτσι να παρουσιάζεστε στον παντοκράτορα Κύριο· οι νέοι, αποβάλλοντας το αχαλίνωτο των ορμών, αναλάβετε την τελειότητα· οι φιλοσώματοι και οι φιλήδονοι, αποτραβηχτείτε από το θράσος και τα αμοιβαία βλέμματα, αναφλεγόμενοι για τον θείο έρωτα· όσοι έχετε σωματική δύναμη για νηστεία και αγρυπνία, μην αμελείτε το χάρισμα που υπάρχει μέσα σας, το οποίο σας δόθηκε από τον Κύριο για τη δική σας σωτηρία και για την επαναφορά άλλων που ραθυμούν· οι φιλάρεσκοι, οι φιλοπότες και αυτοί που αγαπούν την κοσμική πρόοδο κατανοήστε το ανώφελο (της στάσης σας), ενστερνιζόμενοι την επιθυμία να εντρυφάτε στον Κύριο και στους λόγους Του· όσοι έχετε ήδη κοπιάσει στο έργο του Κυρίου, μην αναζητάτε ανάπαυση σαν να έχετε αποκάμει και σαν να έχετε ήδη επιτελέσει τα πάντα· διότι ο όλεθρος έρχεται ξαφνικά και ούτε ολόκληρος ο δρόμος του βίου δεν επαρκεί για τους αγώνες· όσοι μελετάτε τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα, να φροντίζετε ακόμη για τη θεία υμνωδία, την παράσταση (ενώπιόν Του) και την εγρήγορση, και τη νύχτα και την ημέρα· όσοι έχετε το στόμα κλειστό σαν τα άλογα ζώα κατά τη διάρκεια κάθε ιεράς ακολουθίας, ανοίξτε το στόμα και πάρτε πνοή, και ψάλτε στον Κύριο με σύνεση.

Και τι είναι αυτό μέσα μας; Το δάκρυ και ο λόγος του Θεού, από τα οποία και στα οποία τρέφεται και διασώζεται η ψυχή, και με την έλλειψη των οποίων διαφθείρεται και προδίδεται. Επομένως, «ο λόγος του Θεού ας κατοικεί μέσα σας πλούσια», όπως έχει γραφτεί· και το δάκρυ ας μην εκλείπει. Συμβαίνει όμως προδοσία και από μέσα, όπως λένε. Και αυτό πάλι τι είναι; Τα πάθη που κατοικούν μέσα μας, και οι λογισμοί που αναζωπυρώνονται από το φρόνημα της σάρκας, οι οποίοι σαν συνωμότες ανοίγουν την πόρτα στους εχθρούς δαίμονες. Αυτούς πρέπει να τους εξορίζουμε και με κάθε επαγρύπνηση να προσέχουμε να μην κυριευθεί η πόλη μας, που είναι η ψυχή, ούτε να παρασυρθούμε από την αμαρτία, ούτε να συνθηκολογήσουμε με τα ολέθρια πάθη, αλλά να παραμένουμε στην αρετή, στην οποία πλαστήκαμε για τη δόξα του Κτίστη, ως καύχημα για μένα τον αμαρτωλό κατά την ημέρα του Χριστού. Και επειδή χθες οργίστηκα μαζί σας για την ψαλμωδία, παρακαλώ και ικετεύω να ψάλλετε με τάξη και σύμφωνα με τον κανόνα· και όχι πρόχειρα, όπως τύχει και με σύγχυση· διότι αυτό δεν λυπεί εμένα τον αμαρτωλό, αλλά το Άγιο Πνεύμα. Διότι αυτό είναι που προστάζει: «Ψάλατε συνετώς».

Ανήγειρε δε θείους ναούς παντού στην οικουμένη και τότε ακριβώς φάνηκε να εκπληρώνεται το λόγιο του Δαβίδ, «ότι βασιλιάς όλης της γης είναι ο Θεός»· και «ότι του Κυρίου είναι η γη και το πλήρωμά της»· και «ότι του Κυρίου είναι η βασιλεία και αυτός δεσπόζει επί των εθνών». Αυτός, δηλαδή, και οι ηγεμόνες του περιβάλλοντός του, και έκτοτε, όλα τα έθνη διήγαν εν ειρήνη και ησυχία, επειδή βεβαίως ο Χριστός δόξαζε τον δικό του βασιλιά, όπως ακριβώς είχε υποσχεθεί: «διότι όσους με δοξάζουν», λέει, «θα τους δοξάσω», όπως το εξήγγειλε δια του προφητικού στόματος.