Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 47:2

Μέγας είναι ο Κύριος και σφόδρα αξιοΰμνητος στην πόλη του Θεού μας, στο άγιο όρος του. Όχι πλέον, λέγει, μόνο στην Ιουδαία, αλλά και στο αγιασμένο όρος. Και ως όρος εδώ εννοεί την Εκκλησία, εξαιτίας του ύψους των περί Θεού δογμάτων.

ΨΑΛΜΟΣ ΜΖ'. <Μέγας ο Κύριος και αξιέπαινος σφόδρα στην πόλη του Θεού μας, στο άγιο όρος του.> (B f. 181, I. f. 256, L. f. 125) Είναι δε Μέγας κυρίως, επειδή ακριβώς έχει γεννηθεί από τον μεγάλο Θεό και Πατέρα. Διότι είπε: «Ο Πατέρας που μου τα έχει δώσει, είναι μεγαλύτερος από όλους». Εάν, δηλαδή, η ονομασία έχει αποδοθεί και σε άλλους, και έχουν ονομαστεί μεγάλοι κάποιοι τόσο από τα ουράνια πνεύματα όσο και από τους επί γης, ωστόσο και αυτοί έχουν κερδίσει την προσωνυμία κατά μέθεξη και μίμηση Εκείνου που είναι κυρίως και αληθώς και εκ φύσεως μεγάλος.

ΩΔΗ ΨΑΛΜΟΥ ΣΤΟΥΣ ΥΙΟΥΣ ΚΟΡΕ, ΜΖ'. Μέγας είναι ο Κύριος και πάρα πολύ αινετός, στην πόλη του Θεού μας, στο άγιο όρος του, το καλά θεμελιωμένο· αγαλλίαση όλης της γης, τα όρη Σιών, τα πλευρά του Βορρά, η πόλη του μεγάλου Βασιλιά. Οι μεν τρεις πρώτοι ψαλμοί που επιγράφονται στους υιούς Κορέ περιείχαν λόγια συμφοράς και λύπης· ο τέταρτος όμως φανέρωνε μεταβολή προς το πιο χαρμόσυνο, γι' αυτό και ήταν ωδή υπέρ του Αγαπητού· ομοίως και ο πέμπτος ήταν υπέρ των κρυφίων· αλλά και ο έκτος ήταν ομοίως ψαλμός. Ο προκείμενος όμως, επειδή περιέχει ανώτερη θεολογία από τους προηγούμενους, έχει επιγραφεί δικαιολογημένα «Ωδή ψαλμού στους υιούς Κορέ». Διότι, ταυτόχρονα, οι μεν υμνούσαν τον Θεό αναφωνώντας με τη φωνή τους, οι δε έπαιζαν την ίδια ωδή με μουσικά όργανα, δημιουργώντας μια αρμονία σύμφωνη με το μέλος. Αναπέμπουν δε ύμνο υπέρ της Εκκλησίας προς Εκείνον που κατήγαγε τις νίκες εναντίον των εχθρών, και ο οποίος λύτρωσε την Εκκλησία Του από την πικρή και σκληρή δουλεία.

Ο μεν προηγούμενος ψαλμός, λοιπόν, προέτρεπε τα έθνη να χειροκροτήσουν και να αλαλάξουν προς τον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως, και να Του ψάλουν, διότι ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης· και να ψάλουν με σύνεση, επειδή βασίλευσε επί των εθνών. Έπρεπε, όμως, αυτοί που έλαβαν την εντολή να τα πράξουν αυτά, να διδαχθούν και τον τρόπο του αλαλαγμού και τον ίδιο τον ψαλμό σαν από κάποιον δάσκαλο· γι' αυτό, αναγκαστικά, ο παρών λόγος τα διδάσκει αυτά. Εκπαιδεύονται, λοιπόν, τα έθνη, τα οποία έχουν μεταστραφεί από την αθεΐα στη θεϊκή διδασκαλία, να θεολογούν για τον Κύριό τους και να λένε: «Μέγας είναι ο Κύριος και σφόδρα αινετός»· ή «και σφόδρα υμνητός», σύμφωνα με τους άλλους. Θα κατανοήσεις δε πώς ονομάζεται μέγας, αν σηκώσεις το βλέμμα σου στον ουρανό και παρατηρήσεις προσεκτικά ολόκληρο τον κόσμο, σύμφωνα με τον Ησαΐα που λέει: «Υψώστε τα μάτια σας και δείτε ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά»· διότι από το μέγεθος και την καλλονή των κτισμάτων αναγνωρίζεται αναλογικά ο δημιουργός. Δεν είναι μέγας κατά το σωματικό μέγεθος, αλλά κατά την ακατάληπτη δύναμη, καθώς και κατά τη σοφία, την αγαθότητα, την ανεξικακία, τη φιλανθρωπία, και κατά τις υπόλοιπες θεϊκές δυνάμεις που νοούνται σε Αυτόν· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Και με τους διαλογισμούς Σου κανείς δεν πρόκειται να ομοιωθεί».

Αφού κατέστησε κάποιους άθεους δαίμονες υποχείρια επωδών αυτός που εγκαθίδρυσε τη βασιλεία του στη γη και πραγματοποίησε ανάμεσα στους ανθρώπους το καθένα από όσα απαριθμήθηκαν προηγουμένως. Και δεν είναι μόνο μέγας, αλλά και εξαιρετικά υμνητός· όχι βέβαια από όλους, ούτε σε κάθε τόπο, αλλά στην πόλη του Θεού μας, και στο άγιο όρος του. Επειδή όσοι βρίσκονται έξω από την πόλη του, όντας αμαθείς της ένθεης διδασκαλίας, δεν γνωρίζουν να τον υμνούν, ούτε να θεολογούν επαξίως· γι' αυτό και απέδωσαν τη σεβάσμια προσωνυμία του Θεού στην άψυχη ύλη, ή σε είδη άλογων ζώων, ή στα στοιχεία της φύσεως, τη γη, το νερό, τον αέρα, τη φωτιά, ή στα μέρη του κόσμου· και άλλοι διαμόρφωσαν με άλλους τρόπους ασεβείς δοξασίες περί του Θεού· και για τον λόγο αυτόν, όντας ξένοι προς την πόλη του Θεού, έχουν εκπέσει από τον αληθινό ύμνο. Πόλη δε του Θεού μας είναι η Εκκλησία, την οποία φανέρωναν και τα προηγούμενα λόγια, με τα οποία είχε ειπωθεί: «Τα ορμητικά νερά του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού· ο Ύψιστος αγίασε το σκήνωμά του». Και αυτά μεν αφορούν την επίγεια Εκκλησία, για την οποία έχει ειπωθεί: «Θα κατοικήσω ανάμεσά τους και θα περπατήσω μαζί τους· και θα είμαι Θεός τους, και αυτοί θα είναι λαός μου». Εάν δε υπάρχει κάποια άλλη πόλη ανώτερη από αυτήν, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Ίδιος, δες πώς και σε αυτήν είναι μέγας και υμνητός, και εξαιρετικά αινετός, εφόσον κατανοείται και θεολογείται σε αυτήν σύμφωνα με την αξία του.

Σε ποιο μέρος της γης έχει οικοδομηθεί αυτή η πόλη, μας το διδάσκει ο ψαλμός λέγοντας: «Στο άγιο όρος του, το εύριζο»· δηλαδή στο καλά θεμελιωμένο και ριζωμένο, και στο αγαλλίαμα όλης της γης. Και ποιο θα μπορούσε να είναι αυτό το όρος, το διδάσκει ο μέγας Απόστολος λέγοντας: «Έχουμε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων, σε πανηγυρική σύναξη και εκκλησία πρωτοτόκων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς». Ότι δε αυτή ακριβώς είναι η αληθινή πόλη του Θεού, ο ίδιος το αποδεικνύει λέγοντας: «Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας». Και επάξιο όρος του Θεού είναι ο ίδιος ο ουρανός. Επειδή όμως δεν απαξίωσε από τη δική του βασιλεία ούτε τους ανθρώπους πάνω στη γη —διότι αυτό φανέρωνε ο προηγούμενος ψαλμός όταν έλεγε: «Ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης, ψάλατε με σύνεση· εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών»— εύλογα έχει συσταθεί για αυτόν πόλη και πάνω στη γη, δηλαδή το θεοσεβές πολίτευμα το οποίο έχει συσταθεί σε όλη την οικουμένη διά του ευαγγελικού κηρύγματος. Ως όρος δε του Θεού στο οποίο συστήθηκε αυτό το πολίτευμα, μη διστάζεις να ονομάζεις τον Λόγο του Θεού, δηλαδή τον Χριστό· επειδή πάνω στην πέτρα έχει οικοδομηθεί η Εκκλησία του· και η πέτρα ήταν ο ίδιος. Αυτός, λοιπόν, είναι και το όρος και η πέτρα και το θεμέλιο της Εκκλησίας, και αυτός μόνος θα μπορούσε να είναι, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά μόνο εκείνο που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός»· και τυγχάνει να είναι επίσης το αγαλλίαμα όλης της γης.

Διότι το να νομίζει κανείς ότι για την πόλη της Ιουδαίας, η οποία κατοικείται τώρα από αλλόφυλα έθνη, λέγεται το: «Αγαπά ο Κύριος τις πύλες της Σιών», τις πύλες που τώρα είναι έρημες και αφανισμένες· και το: «Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, πόλη του Θεού»· και πάλι αλλού: «Τα ορμητικά νερά του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού»· και πάλι: «Μέγας είναι ο Κύριος και σφόδρα αξιύμνητος στην πόλη του Θεού μας, στο άγιο όρος του»· και το να νομίζει ότι όλα αυτά λέγονται για μια πόλη την οποία κατοικούν σήμερα άνθρωποι Έλληνες και αλλόφυλοι και ειδωλολάτρες, μου φαίνεται ότι είναι γνώρισμα διανοίας εξαιρετικά ταπεινής και μικροπρεπούς. Εάν όμως κατανοήσει κανείς το πώς συνηθίζουν οι θείες και προφητικές φωνές να ονομάζουν πόλη του Θεού το θεοσεβές πολίτευμα, θα αντιληφθεί με ποιον τρόπο σε ολόκληρη την οικουμένη αυτήν τη θεοφιλή και θεοσεβή πολιτεία και πόλη ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς Χριστός του Θεού τη θεμελίωσε και την εδραίωσε. Γι' αυτό και με ποικίλους τρόπους κηρύττεται από τους προφήτες στα χωρία όπου γίνεται λόγος γι' αυτόν, όπως και το εξής: «Αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου».

Σε ποια δε πόλη, παρά σε τούτη την αρτισύστατη και θεότευκτη; 〈η οποία είναι εκκλησία του ζώντος Θεού, στύλος και εδραίωμα της αλήθειας〉, για την οποία και άλλο ένα θείο λόγιο διαγγέλλει χαρμόσυνα τα εξής: 〈ένδοξα πράγματα ελέχθησαν για σένα, πόλη του Θεού〉· στην οποία, αφού μας συγκέντρωσε ο πανάγαθος Θεός διά της χάριτος του Μονογενούς Του, ο καθένας από τους προσκεκλημένους ας υμνεί, σχεδόν φωνάζοντας και λέγοντας: 〈ευφράνθηκα για εκείνους που μου είπαν 〈στον οίκο του Κυρίου θα πορευτούμε〉〉 και 〈Κύριε, αγάπησα την ευπρέπεια του οίκου σου και τον τόπο του σκηνώματος της δόξας σου〉. Και όχι μόνο βέβαια ο καθένας ξεχωριστά, αλλά και όλοι μαζί ταυτόχρονα, αποδίδοντας τιμή με ένα πνεύμα και με μία ψυχή, ας επευφημούμε, προσθέτοντας: 〈μέγας είναι ο Κύριος και πάρα πολύ αινετός στην πόλη του Θεού μας, στο άγιο όρος του〉. Διότι είναι όντως αληθινά μέγας, και 〈μέγας είναι ο οίκος του〉, υψηλός 〈και επιμήκης και ωραίος σε κάλλος περισσότερο από τους υιούς των ανθρώπων〉· μέγας είναι ο Κύριος, που μόνος αυτός κάνει θαυμάσια· μέγας είναι αυτός 〈που κάνει μεγάλα και ανεξιχνίαστα, ένδοξα και εξαίσια, τα οποία δεν έχουν αριθμό〉· μέγας είναι αυτός 〈που μεταβάλλει καιρούς και χρόνους, που καθαιρεί και εγκαθιστά βασιλείς, που εγείρει από το χώμα τον φτωχό και ανυψώνει από την κοπριά τον πένητα.

Ο δε ποταμός της ευφροσύνης ευφραίνει την πόλη του Θεού, και ο Ύψιστος αγιάζει το σκήνωμά Του, καθώς και όσα έπονται αυτής της ακολουθίας, διά των οποίων ο λόγος με τα αινίγματα αυτά προαγγέλλει τα κρυφά μυστήρια. Πάλι ο λόγος μεταβαίνει σε άλλη νίκη, για την οποία όλα τα έθνη επευφημούν και αγάλλονται, διότι «ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό». Είναι δε σε σένα πάντως σαφής ο λόγος περί της αναβάσεως, μέσω της ερμηνείας του Παύλου, ο οποίος λέει ότι δεν είναι δυνατόν να αναβεί κανείς, εάν δεν προηγηθεί η κατάβαση. Αυτός, αφού προέτρεψε όλους να ψάλλουν με σύνεση, μεταβαίνει με τον λόγο του σε υψηλότερη κατάσταση, κάνοντας θέμα της ωδής τη δεύτερη ημέρα του σαββάτου. Αυτή δε, εάν θεωρηθεί σύμφωνα με την αρχική δημιουργία του κόσμου, αποτελεί την κατασκευή του ουρανού και του στερεώματος, και τον διαχωρισμό των επουράνιων υδάτων από τα επίγεια. Εάν όμως αποβλέψεις στο Ευαγγέλιο, αληθινά αυτή είναι που κατασκεύασε για εμάς τον ουρανό. Διότι, εάν το στερέωμα ονομάζεται ουρανός από τον Θεό, και ο Παύλος εννοεί ως στερέωμα την πίστη στον Χριστό, τότε όντως δημιουργείται για εμάς ουρανός σύμφωνα με την πίστη, όταν πλέον παρήλθε η κατήφεια του σαββάτου· και έγινε σε εμάς πιστευτό το μυστήριο Εκείνου που «ορίστηκε Υιός Θεού εν δυνάμει, κατά το Πνεύμα της αγιωσύνης, εκ της αναστάσεως των νεκρών», του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, ο οποίος είναι πράγματι μέγας Κύριος και σφόδρα αινετός.

Μέγας κύριος: Αυτό όφειλαν να το ανακράζουν οι Ιουδαίοι, το ανακράζουν όμως οι πιστοί, καθώς αξιώθηκαν της χάριτος. Εν πόλει: Στην Ιερουσαλήμ, στο όρος του Γολγοθά· διότι εκεί, αφού υψώθηκε κατά τη σάρκα, μεγαλύνθηκε με τα θαύματα. Ευρίζω αγαλλιάματι: Διότι εκεί βρήκε το αγαλλίαμα όλης της γης επάνω στον σταυρό και επεκτάθηκε σε όλη τη γη. Διότι η λέξη εύρος ερμηνεύεται ως πλάτος. Όρη Σιών: Η Σιών ερμηνεύεται ως σκοπεύτρια, που είναι η Εκκλησία, διότι μέσω αυτής ο Θεός επισκοπεί τον άνθρωπο. Αυτή δε, μέσω των όπλων, των δεξιών και των αριστερών, των δύο πλευρών, αντιτάσσεται στα έργα του σκότους. Διότι ο βορράς ερμηνεύεται ως σκότος. Η πόλις: Η Ιερουσαλήμ του Χριστού, που είναι η Εκκλησία. Ο θεός εν ταις βάρεσιν: Στις εκκλησίες· διότι η λέξη βάρις (βάρεις) σημαίνει οίκος. Και οίκος του Θεού είναι οι εκκλησίες (η Εκκλησία). Και γίνεται γνωστός μέσα σε αυτήν (σε αυτές) ο Θεός, σώζοντάς την. Ότι ιδού: Και οι βασιλείς και οι άρχοντες και κάθε εξουσία, συναθροιζόμενοι στην Εκκλησία, προσκυνούν τον Θεό. Ήλθοσαν: Διότι δεν δύνανται πλέον να αποστατήσουν, αλλά πάλι συναθροιζόμενοι σε αυτήν προσκυνούν τον Θεό. Αυτοί ιδόντες: Αφού είδαν (γνώρισαν) τα μυστήρια που τελούνται μέσα στην Εκκλησία, έμειναν έκπληκτοι με το θαύμα. Εταράχθησαν: Οι βασιλείς των εθνών, όταν άκουσαν τα σημεία που έκανε ο Χριστός, ταράχθηκαν από φόβο.

Στον ΜΖʹ Ψαλμό. Ωδή ψαλμού στους υιούς Κορέ. Μέγας είναι ο Κύριος και σφόδρα αινετός, στην πόλη του Θεού μας, στο άγιο όρος του, το οποίο είναι ωραία ριζωμένο προς αγαλλίαση όλης της γης. Κάποιος άλλος λέει: Με ωραίο βλάστημα, ως χαρά όλης της γης.

Άλλος: Στο εξ αρχής ξεχωρισμένο κόσμημα όλης της γης. αʹ. Και εδώ δηλώνει την απαλλαγή από τους πολέμους και την ελευθερία από τις μάχες. Διότι, αφού επέστρεψαν από τους Βαβυλωνίους και απαλλάχθηκαν από τη μακρόχρονη αιχμαλωσία, ανέκτησαν την πατρική γη και διέφυγαν από πολλούς πολέμους· ευχαριστώντας, λοιπόν, για όλα τον αίτιο αυτών των αγαθών, ψάλλουν αυτούς τους ύμνους και λέγουν: Μέγας Κύριος και αινετός σφόδρα.

Λένε μεν ότι είναι Μέγας, αλλά το πόσο δεν το αναφέρουν πλέον· διότι κανείς δεν το γνωρίζει αυτό· γι' αυτό και πρόσθεσε: «Και σφόδρα αξιοΰμνητος». Διότι η μεγαλωσύνη του δεν έχει τέλος. Αυτό δε που εννοεί είναι το εξής: Πρέπει να τον δοξάζουμε και να τον υμνούμε μόνο, και μάλιστα στον ύψιστο βαθμό· να τον υμνούμε και για το άπειρο και ακατάληπτο μέγεθος της ουσίας του, και για την αφθονία των ευεργεσιών του προς εμάς. Διότι και το θέλησε, και είχε τη δύναμη να πράξει όσα θέλησε. «Στην πόλη του Θεού μας, στο άγιο όρος του». Τι λέγεις; Εκεί περιορίζεις τον ύμνο του, του μεγάλου και αξιοΰμνητου, μέσα στην πόλη και στο όρος; Δεν εννοώ αυτό, απαντά, αλλά ότι εμείς το αναγνωρίσαμε αυτό πριν από τους άλλους. Είτε λοιπόν γι' αυτόν τον λόγο είπε το «στην πόλη του Θεού μας», είτε επειδή ήθελε να δηλώσει ότι μέσα από τα θαύματα που συντελέστηκαν σε αυτήν φανερώθηκε η μεγαλωσύνη και η δόξα του, διότι τους αιχμαλώτους, τους απορριμμένους, τους καταφρονεμένους, αυτούς που κρατούνταν στην εχθρική γη σαν μέσα σε τάφο, αυτούς τους έκανε ξαφνικά να λάμψουν τόσο πολύ, ώστε να υπερισχύσουν εκείνων που τους καταδυνάστευαν, και να επιστρέψουν, και να τους επαναφέρει στην προγενέστερη ευημερία, και να αποκαταστήσει την παλαιά μορφή της πατρίδας τους.

Διότι σε εκείνον που απλώς διαβάζει επιφανειακά προκαλεί μεγάλη απορία, ενώ εκείνος που τα εξετάζει με ακρίβεια, θα διακρίνει την αλληλουχία και την ακριβή σειρά των νοημάτων. Διότι αυτό που λέει είναι το εξής: «Μέγας είναι ο Κύριος στην πόλη του Θεού μας, στο άγιο όρος του ριζώνοντας γερά», δηλαδή ριζώνοντας καλά, στερεώνοντας καλά, εδραιώνοντας καλά αυτήν (την πόλη) μέσα στη χαρά και την ευφροσύνη ολόκληρης της οικουμένης.

Ψαλμός μζ΄. Ψαλμός ωδής στους υιούς Κορέ· για τη δεύτερη ημέρα της εβδομάδας. «Μέγας είναι ο Κύριος και πάρα πολύ αινετός», αλλά κανείς δεν γνωρίζει πόσο μεγάλος ή αινετός, δηλαδή ένδοξος και υψηλός, είναι «στην πόλη του Θεού μας, στο άγιο όρος του». Διότι σε εκείνο το όρος και σε εκείνον τον λαό ο Θεός έγινε για πρώτη φορά γνωστός μέσω των προφητών «ευρύνοντας», δηλαδή, πλαταίνοντας «τα αγαλλιάματα όλης της γης». Διότι, αφού από εκεί εξήλθε η αρχή της θεογνωσίας, απλώθηκε ευρέως σε ολόκληρη τη γη. «Όρη Σιών, οι πλευρές του βορρά», δηλαδή και οι βόρειες πλευρές εκείνου του όρους ονομάζονται Σιών. Και δεν ονομάζονται Σιών όλα τα βόρεια μέρη του κόσμου, αλλά εκείνα όπου βρίσκεται «η πόλη του μεγάλου Βασιλιά», για τον οποίο οι προφήτες έλεγαν ότι έρχεται καθήμενος επί πώλου. «Ο Θεός στα ανάκτορά της γίνεται γνωστός», δηλαδή στους προμαχώνες της, «όταν την προστατεύει» αποτρέποντας τους πολεμίους. «Διότι, ιδού, οι βασιλιάδες της γης συγκεντρώθηκαν και ήλθαν μαζί», για να κυριεύσουν την πόλη, «βλέποντας όμως έτσι» ότι προστατεύεται από τον Θεό, «ταράχθηκαν· σαλεύθηκαν, τους κατέλαβε τρόμος», όπως ακριβώς «οι ωδίνες εκείνης που τίκτει» ή όπως «με βίαιο άνεμο συντρίβει τα πλοία της Θαρσίς», της χώρας προς την οποία κατευθυνόταν ο Ιωνάς κατά τη φυγή του. «Όπως ακούσαμε, έτσι και είδαμε στην πόλη του Κυρίου των δυνάμεων, στην πόλη του Θεού μας».