Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 47:4

Ο Θεός γίνεται γνωστός μέσα στα παλάτια της, όταν την προστατεύει. Παλάτια της πόλεως του Θεού θα μπορούσαν να νοηθούν οι μεγάλοι και εξαίρετοι άνδρες, εκείνοι που υπερέχουν μέσα σε αυτήν. Διότι, ιδού, οι βασιλείς της γης συγκεντρώθηκαν. Ο πόλεμος που διεξήχθη εναντίον των αποστόλων εξαιτίας του κηρύγματός τους από τους αισθητούς βασιλείς των εθνών, αλλά βεβαίως και από τους αόρατους δαίμονες που βασίλευαν στο παρελθόν, διαλύθηκε και εξαφανίστηκε. Αυτοί, βλέποντας τα, θαύμασαν κατ' αυτόν τον τρόπο. Καταπλάγηκαν, λέγει, και έμειναν έκστατικοί, βλέποντας τη βοήθεια που προσφέρθηκε από τον Θεό στους αγίους. Ταράχθηκαν, κλονίστηκαν, τους κατέλαβε τρόμος. Διότι η υπέρμετρη δύναμη Εκείνου που σώζει, προκάλεσε σε αυτούς τον θαυμασμό και την κατάπληξη.

Δεν είναι πλέον μέγας ο Θεός μόνο στην Ιουδαία, αλλά και στο αγιασμένο όρος, δηλαδή στην Εκκλησία, εξαιτίας του ύψους των περί Θεού δογμάτων. <Με καλές ρίζες, αγαλλίαμα όλης της γης, τα όρη της Σιών στα πλευρά του βορρά.> (A f. 265 b. B f. 181, I f. 256 b, L f. 125, b) Και πράγματι είναι αγαλλίαμα όλης της γης. Έτσι ακριβώς τον ονόμασε κάπου αλλού ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας: «Αγαλλίαμά μου, λύτρωσέ με από αυτούς που με έχουν περικυκλώσει.» Διότι ευφροσύνη και αγαλλίαμα και αιτία της ύψιστης χαράς για όσους βρίσκονται σε όλη τη γη είναι ο Χριστός, ο οποίος απομακρύνει κάθε κατήφειά μας και εξαλείφει τα δάκρυα, σύμφωνα βέβαια με τη φωνή του Ησαΐα. Διότι είπε ότι: «Ο θάνατος κυριάρχησε και κατάπιε, και πάλι αφαίρεσε ο Θεός κάθε δάκρυ από κάθε πρόσωπο.» Και το πώς είναι αγαλλίαμα όλης της γης, έχει λεχθεί σαφώς. (I f. 257) Είναι όμως αναγκαίο να επισημάνουμε ότι και ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή διέταζε να σφάζεται ο αμνός στα πλάγια του θυσιαστηρίου βλέποντας προς τον βορρά, πράγμα που υποδήλωνε τυπολογικά ότι ... γη ο Χριστός θα στραφεί προς τα βόρεια μέρη της οικουμένης, και σε αυτά λοιπόν θα πορευτεί, και σε αυτά θα χαρίσει την επίβλεψή Του, σύμφωνα με αυτό που έχει λεχθεί στους Ψαλμούς: «Οι οφθαλμοί του αποβλέπουν στον πένητα.» <Ο Θεός γίνεται γνωστός στα ανάκτορά της.> (I f. 259 b, L f. 126) Θα το κατανοήσεις όμως και ως εξής.

Αυτοί ορθώνονται σαν πύργοι ψηλότερα από τους άλλους, είναι πιο επιφανείς και αποτελούν κατά κάποιον τρόπο το στήριγμα ολόκληρου του σώματος της Εκκλησίας. Σε αυτά λοιπόν τα οχυρώματα, όποιος διαθέτει ρώμη, αναγνωρίζεται ο Χριστός, όταν την προστατεύει, εννοώντας προφανώς την Εκκλησία .... παρέχοντας πάντα τα ύψιστα στους προεστώτες της και αναδεικνύοντάς τους μάλιστα παντού και πάντοτε ανώτερους από τους αντιπάλους τους. Είναι επομένως προφανές ότι θεωρεί την Εκκλησία άξια κάθε τιμής.

Και κάπου αλλού λέει ο Ψαλμωδός: «Η γλώσσα μου θα μελετά τη δικαιοσύνη σου, όλη την ημέρα τη σωτηρία σου». Ακόμη, το Πνεύμα διακηρύττει σαφώς σε όσους έχουν δικαιωθεί εν Χριστώ, να ανοίξουν διάπλατα τα μάτια της διανοίας τους και να παρατηρήσουν με ακρίβεια τον Λυτρωτή της Εκκλησίας, ο οποίος είναι ο Ιησούς Χριστός. Διότι όλη η δύναμή μας είναι αυτός και βρίσκεται σε αυτόν. Και γι' αυτό μάς είπε ότι, «Χωρίς εμένα δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα». Θα δούμε δε τον Χριστό προπάντων μέσα από την αόρατη και ορατή κτίση (διότι είναι ο δημιουργός των πάντων, όντας Θεός και Κύριος και σύνθρονος με τον Πατέρα που τον γέννησε), καθώς και μέσα από τα όσα κατόρθωσε κατά τον καιρό της παρουσίας του. Διότι κατέλυσε κάθε δύναμη του εχθρού, έσωσε την οικουμένη, δικαιώνοντας μέσω της πίστης τους πλανημένους και καλώντας σε υιοθεσία αυτούς που βρίσκονταν στα πέρατα της γης, αφενός με πάνσοφες μυσταγωγίες και αφετέρου με παράδοξα θεία σημεία, μέσω των οποίων μπορούσε κανείς να δει ότι... σε τίποτα δεν είναι κατώτερος από τον Θεό και Πατέρα. Και όπου διακρίνεται απαράλλακτη η ισότητα της ισχύος, εκεί οπωσδήποτε υπάρχει και η ταυτότητα της ουσίας. (A f. 266, B f. 184 b.) Πάλι λέμε ότι «βάρεις» ονομάστηκαν κυρίως οι πιο επιφανείς από τους πύργους. Θα μπορούσαν δε να είναι «βάρεις» οι μεγάλοι και εξαίρετοι της πόλεως του Θεού, αυτοί που ξεχωρίζουν σε αυτήν, στους οποίους γίνεται γνωστός ο Θεός ως βοηθός που τους σώζει από τους πειρασμούς.

Ο Θεός μέσα στις βάρεις της γίνεται γνωστός. Πάλι και εδώ δίνει σημάδια της παρουσίας του Θεού στην πόλη του που προαναφέρθηκε. Διότι, όπως ειπώθηκε πιο πάνω: «Ο Θεός βρίσκεται στο μέσο της, και δεν θα κλονιστεί· θα τη βοηθήσει ο Θεός πολύ πρωί. Ταράχτηκαν τα έθνη, έπεσαν βασίλεια, έβγαλε τη φωνή του, σείστηκε η γη»· με τον ίδιο τρόπο και τώρα παρουσιάζει το εναργές της παρουσίας του Θεού στην πόλη του, λέγοντας: «Ο Θεός γίνεται γνωστός στις βάρεις της, όταν την προστατεύει». Και αντί για το «Στις βάρεις της», ο Σύμμαχος ανέφερε: «Στα ανάκτορά της θα γίνει γνωστός». Διότι, παρόλο που ο Θεός είναι αφανής και αόρατος, τότε ακριβώς γίνεται γνωστή η παρουσία του, όταν, ενώ οι εχθροί επιτίθενται στην πόλη του, της παρέχει την προστασία του. Και ποιες θα μπορούσες να πεις ότι είναι οι βάρεις της πόλεως, αν όχι οι καθορισμένες εκκλησίες ανά τις χώρες και τους τόπους; Διότι, ολόκληρο το θεοσεβές πολίτευμα που έχει συγκροτηθεί σε όλη την οικουμένη νοείται ως η μεγάλη πόλη του Βασιλέως· ενώ οι κατά τόπους εκκλησίες τυγχάνουν να είναι οι βάρεις, στο μέσο των οποίων βρίσκεται πάντοτε ο Θεός, ο οποίος έχει πει: «Όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι, εκεί είμαι ανάμεσά τους»· και, «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες, έως τη συντέλεια του αιώνος»· τότε γίνεται γνωστός, όταν, κατά την επίθεση των εχθρών, υπερασπίζεται τη δική του πόλη και τις βάρεις της.

Στη συνέχεια αυτών συνάπτεται η επίθεση των εχθρών κατά της Εκκλησίας του Θεού· έχει ειπωθεί: «Διότι, ιδού, οι βασιλείς συγκεντρώθηκαν, ήλθαν όλοι μαζί». Σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο: «Διότι, ιδού», λέει, «οι βασιλείς παρατάχθηκαν, ήλθαν ομού». Ποιοι δε βασιλείς, παρά οι εχθροί του θεοσεβούς πολιτεύματος, παρατάχθηκαν μεταξύ τους και θέσπισαν έγγραφους νόμους για να πολεμήσουν την Εκκλησία του Θεού; Όμως, το μέγα θαύμα του Θεού, ο οποίος αναγνωρίζεται στα ανάκτορά της, αποδεικνύεται τότε, όταν οι βασιλείς, αφού συγκεντρωθούν και κηρύξουν πόλεμο κατά της Εκκλησίας Του, υποκινώντας διωγμούς και μηχανευόμενοι μύριες επιβουλές εναντίον της, δεν κατορθώνουν τίποτα. Γι' αυτό προσθέτει: «Αυτοί, βλέποντας, κατ' αυτόν τον τρόπο θαύμασαν»· διότι, αφού βίωσαν στην πράξη τη δύναμή Του, έτσι θαύμασαν, ενώ πριν από αυτό δεν είχαν θαυμάσει. Έπειτα ταράχθηκαν, καθώς κατέστησαν εχθροί του Θεού· Κλονίστηκαν και τους κατέλαβε τρόμος. Εκεί τους έπιασαν ωδίνες σαν της γυναίκας που γεννά.

Όλα αυτά προστάζονται να τα πράττουν οι φρουροί της Εκκλησίας. Διότι «θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους σώσει». Για ποια «οχυρώματα» (βάρεις) όμως μιλάει, παρά για εκείνα για τα οποία ελέχθη και παραπάνω: «Ο Θεός στα οχυρώματά της αναγνωρίζεται, όταν την προστατεύει»; Λέγαμε δε ότι ως πόλη νοείται ολόκληρο το θεοσεβές πολίτευμα ανά την οικουμένη, ενώ ως οχυρώματά της οι επιμέρους και κατά τόπους εκκλησίες. Ο παρών λόγος, λοιπόν, προστάζει να διαμοιραστούν αυτές οι επιμέρους εκκλησίες. Διότι θέλει να επιστήσει τον καθένα από τους αγγέλους ξεχωριστά ως φρουρό ορισμένων εκκλησιών. Έπειτα προσθέτει σε αυτά: «Για να τα διηγηθείτε σε άλλη γενεά». Διότι ίδιον των αγγέλων ήταν το να μπορούν να διηγούνται τις αρετές του Θεού σε διάφορες γενεές. Και ότι αυτός είναι ο Θεός, ο Θεός μας στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνος· αυτός θα μας ποιμάνει στους αιώνες. Διότι εσείς μεν θα είστε φρουροί και σαν φύλακες του ποιμνίου· ο ποιμένας όμως των θρεμμάτων είναι άλλος. Και ποιος είναι αυτός παρά εκείνος που είπε: «Εγώ είμαι ο ποιμήν ο καλός»;

Και όλα όσα περιέχει ακολούθως ο ψαλμός για τη θεία εκείνη πόλη, την οποία ονομάζει όρος εύριζον, αγαλλίαμα όλης της γης και όρη της Σιών. Για την οποία μάλιστα διηγείται το πιο παράδοξο από όλα, ότι αυτή που κάποτε αποτελούσε πλευρά του βορρά, τώρα έχει γίνει πόλη του μεγάλου βασιλιά. Και ο Θεός γίνεται γνωστός στις βάρεις της, μηνύοντας σαφώς δι' αυτών με τον λόγο του το θαύμα της Εκκλησίας. Διότι το βόρειο κλίμα της γης ανήκει στα μέρη που είναι σκιασμένα και παγωμένα, παραμένοντας πάντοτε σκοτεινό και αμέτοχο των ηλιακών ακτίνων. Γι' αυτό τον λόγο, η αντίθετη δύναμη υποδηλώνεται με το όνομα του βορρά. Αυτή, λοιπόν, που κάποτε κατοικούσε στον βορρά και αποτελούσε πλευρά του, αφού μετετάχθη από τον σκοτεινό και παγωμένο βίο, γίνεται πόλη του Θεού και ενδιαίτημα της βασιλείας, στις βάρεις της οποίας γίνεται γνωστός ο Θεός. Ονομάζει δε «βάρεις» τα περιγράμματα των οικοδομημάτων σε τετράγωνο σχήμα, μέσω των οποίων υποδηλώνει αινιγματικά τις σταθερές και υψηλές πυργοποιίες των αρετών που διαπιστώνονται στις ψυχές των αγίων, καθώς ο Θεός γίνεται γνωστός μόνο σε τέτοιους βίους· και τα όσα ακολουθούν βρίσκονται σε συμφωνία με όσα έχουν προεκτεθεί. Διότι συγκεντρώθηκαν σε αυτήν οι βασιλείς· επειδή η σύναξη, όχι αυτών που είναι δούλοι, αλλά αυτών που βασιλεύουν, συνοικίζει εκείνη τη θεία πόλη.

Μέγας κύριος: Αυτό όφειλαν να το ανακράζουν οι Ιουδαίοι, το ανακράζουν όμως οι πιστοί, καθώς αξιώθηκαν της χάριτος. Εν πόλει: Στην Ιερουσαλήμ, στο όρος του Γολγοθά· διότι εκεί, αφού υψώθηκε κατά τη σάρκα, μεγαλύνθηκε με τα θαύματα. Ευρίζω αγαλλιάματι: Διότι εκεί βρήκε το αγαλλίαμα όλης της γης επάνω στον σταυρό και επεκτάθηκε σε όλη τη γη. Διότι η λέξη εύρος ερμηνεύεται ως πλάτος. Όρη Σιών: Η Σιών ερμηνεύεται ως σκοπεύτρια, που είναι η Εκκλησία, διότι μέσω αυτής ο Θεός επισκοπεί τον άνθρωπο. Αυτή δε, μέσω των όπλων, των δεξιών και των αριστερών, των δύο πλευρών, αντιτάσσεται στα έργα του σκότους. Διότι ο βορράς ερμηνεύεται ως σκότος. Η πόλις: Η Ιερουσαλήμ του Χριστού, που είναι η Εκκλησία. Ο θεός εν ταις βάρεσιν: Στις εκκλησίες· διότι η λέξη βάρις (βάρεις) σημαίνει οίκος. Και οίκος του Θεού είναι οι εκκλησίες (η Εκκλησία). Και γίνεται γνωστός μέσα σε αυτήν (σε αυτές) ο Θεός, σώζοντάς την. Ότι ιδού: Και οι βασιλείς και οι άρχοντες και κάθε εξουσία, συναθροιζόμενοι στην Εκκλησία, προσκυνούν τον Θεό. Ήλθοσαν: Διότι δεν δύνανται πλέον να αποστατήσουν, αλλά πάλι συναθροιζόμενοι σε αυτήν προσκυνούν τον Θεό. Αυτοί ιδόντες: Αφού είδαν (γνώρισαν) τα μυστήρια που τελούνται μέσα στην Εκκλησία, έμειναν έκπληκτοι με το θαύμα. Εταράχθησαν: Οι βασιλείς των εθνών, όταν άκουσαν τα σημεία που έκανε ο Χριστός, ταράχθηκαν από φόβο.

Από εκεί όπου προέρχονταν απειλές και φόβοι και κίνδυνοι, από εκεί πλέον προέρχεται χαρά και ευφροσύνη, και κανείς δεν φοβάται πια εκείνο το βορειότερο μέρος της κτίσης, κανείς δεν ταλαιπωρείται, κανείς δεν ανησυχεί, αλλά όλοι βρίσκονται σε ευφροσύνη, αφού Εσύ την εδραίωσες μέσα στην αγαλλίαση. Η πόλη του μεγάλου Βασιλέως. Ο Θεός στα ανάκτορά της γίνεται γνωστός, όταν την προστατεύει. Άλλος: Έγινε γνωστός. Άλλος: Ο Θεός στα βασίλειά της θα γίνει γνωστός ως οχύρωμα. Άλλος: Ο Θεός στα ανάκτορά της έγινε γνωστός για να την λυτρώσει.

βʹ. Διακηρύσσει το αξίωμά της, τον έπαινό της, το στεφάνι της, λέγοντας: «Η πόλη του μεγάλου βασιλιά». Έπειτα, δείχνοντας πώς είναι πόλη του μεγάλου βασιλιά, προσθέτει: «Στα παλάτια της γίνεται γνωστός», επιδεικνύοντας τη μεγάλη του πρόνοια, ότι δηλαδή τη διασώζει εξ ολοκλήρου, χωρίς να φροντίζει μόνο για το σύνολό της, αλλά επιδεικνύοντας την πρόνοιά του και στο κάθε σπίτι ξεχωριστά. Διότι σε εμάς μεν είναι γνωστός και χωρίς αυτό, στους δε εχθρούς έδειξε τη δύναμή του και μέσα από αυτό. Και πράγματι, επί Εζεκία ένα νέφος βαρβάρων που επιτέθηκε, και αφού την περικύκλωσαν ολόκληρη σαν μέσα σε δίχτυ, αποχώρησαν εγκαταλείποντας τους περισσότερους από αυτούς νεκρούς. Αλλά και πολλοί άλλοι πολλές φορές, αφού εισέβαλαν σε αυτήν, αναχώρησαν ντροπιασμένοι. Και όλα αυτά κατορθώθηκαν με την πρόνοια του Θεού, λέγει, και την κατέστησαν λαμπρή. Και δεν αναδείχθηκε μεγάλη μόνο με το να είναι λαμπρή, αλλά και με το να αποκτήσει τόση λαμπρότητα με αυτόν τον τρόπο.

Ψαλμός μζ΄. Ψαλμός ωδής στους υιούς Κορέ· για τη δεύτερη ημέρα της εβδομάδας. «Μέγας είναι ο Κύριος και πάρα πολύ αινετός», αλλά κανείς δεν γνωρίζει πόσο μεγάλος ή αινετός, δηλαδή ένδοξος και υψηλός, είναι «στην πόλη του Θεού μας, στο άγιο όρος του». Διότι σε εκείνο το όρος και σε εκείνον τον λαό ο Θεός έγινε για πρώτη φορά γνωστός μέσω των προφητών «ευρύνοντας», δηλαδή, πλαταίνοντας «τα αγαλλιάματα όλης της γης». Διότι, αφού από εκεί εξήλθε η αρχή της θεογνωσίας, απλώθηκε ευρέως σε ολόκληρη τη γη. «Όρη Σιών, οι πλευρές του βορρά», δηλαδή και οι βόρειες πλευρές εκείνου του όρους ονομάζονται Σιών. Και δεν ονομάζονται Σιών όλα τα βόρεια μέρη του κόσμου, αλλά εκείνα όπου βρίσκεται «η πόλη του μεγάλου Βασιλιά», για τον οποίο οι προφήτες έλεγαν ότι έρχεται καθήμενος επί πώλου. «Ο Θεός στα ανάκτορά της γίνεται γνωστός», δηλαδή στους προμαχώνες της, «όταν την προστατεύει» αποτρέποντας τους πολεμίους. «Διότι, ιδού, οι βασιλιάδες της γης συγκεντρώθηκαν και ήλθαν μαζί», για να κυριεύσουν την πόλη, «βλέποντας όμως έτσι» ότι προστατεύεται από τον Θεό, «ταράχθηκαν· σαλεύθηκαν, τους κατέλαβε τρόμος», όπως ακριβώς «οι ωδίνες εκείνης που τίκτει» ή όπως «με βίαιο άνεμο συντρίβει τα πλοία της Θαρσίς», της χώρας προς την οποία κατευθυνόταν ο Ιωνάς κατά τη φυγή του. «Όπως ακούσαμε, έτσι και είδαμε στην πόλη του Κυρίου των δυνάμεων, στην πόλη του Θεού μας».

Ακούσαμε, λέει, «ότι μέσα στα παλάτια της γνωρίζεται και την προστατεύει» και έτσι είδαμε, όπως ακριβώς και ακούσαμε, «ότι ο Θεός τη θεμελίωσε εις τον αιώνα». «Στοχαστήκαμε, Θεέ, το έλεός Σου στο μέσο του λαού Σου», δηλαδή ανάμεσα στο πλήθος μας έγινε γνωστό το έλεός Σου σε εμάς. Και όχι μόνο σε εμάς, αλλά «σύμφωνα με το όνομά Σου, Θεέ, έτσι είναι και η αίνεσή Σου έως τα πέρατα της γης· γεμάτο δικαιοσύνη είναι το δεξί Σου χέρι», μέσω του οποίου «ευφράνθηκε το όρος Σιών και αγαλλιάστηκαν οι θυγατέρες της Ιουδαίας ένεκα των κρίσεών Σου, Κύριε». Διότι δεξί χέρι του Πατρός, γεμάτο δικαιοσύνη, είναι ο Υιός. Και αφού εύφρανε την Εκκλησία Του, τη Σιών, κατά τη θεοφάνειά Του, καθώς και τις θυγατέρες Του, τις άγιες συναγωγές· «Περικυκλώστε τη Σιών» με τα νοητά δόγματα της ευσέβειας «και αγκαλιάστε την» οι μύστες και οι ιεροφάντες της· «διηγηθείτε στους» έμψυχους «πύργους της» όσα σχετίζονται με τη σωτηρία και «θέστε τις καρδιές σας στη δύναμή της και διαμοιράστε τα» ιερά «της παλάτια» σε πολυάριθμες επαρχίες, «έτσι ώστε να τα διηγηθείτε σε άλλη γενεά. Διότι αυτός είναι ο Θεός μας εις τον αιώνα και εις τον αιώνα του αιώνος».