Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 48:15

Σαν πρόβατα τοποθετήθηκαν στον Άδη. Επειδή δεν θέλησαν να βρίσκονται υπό τον αγαθό ποιμένα, αλλά, απορρίπτοντας τη δική τους τιμή, τα σώματά τους διαφθάρηκαν παρόμοια με τα κτήνη· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έγιναν και θρέμματα του Άδη, ώστε πλέον αυτός, ποιμαίνοντάς τους, να τους οδηγήσει στις δικές του βοσκές: άλλους μεν στο αιώνιο πυρ, άλλους δε εκεί όπου υπάρχει ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων, και άλλους στο εξώτερο σκότος.

Και θα τους εξουσιάσουν οι ευθείς το πρωί. Δεν θα ξεσηκώνονται πλέον εναντίον των ευσεβών, όπως συνέβαινε όταν βρίσκονταν στον παρόντα βίο· απεναντίας, όσοι αξιώθηκαν τον καιρό του πρωινού και το νέο φως θα κυριεύσουν τους ασεβείς. Και η βοήθειά τους θα παλαιωθεί στον άδη. Όλη, λέει, η βοήθειά τους, δηλαδή η ισχύς που απέκτησαν από τη δόξα, θα διαλυθεί με τον θάνατο. Διότι το ρήμα «παλαιωθήσεται» (θα παλαιωθεί) έχει τεθεί αντί του «διαλυθήσεται» (θα διαλυθεί).

«Σαν πρόβατα τοποθετήθηκαν στον άδη, ο θάνατος θα τους ποιμάνει». Αυτούς, λοιπόν, που έχουν ζωώδη συμπεριφορά και έχουν παρομοιαστεί με τα ανόητα κτήνη, σαν πρόβατα που δεν έχουν ούτε σύνεση ούτε τη δύναμη να αμυνθούν, ο εχθρός, που τους διαρπάζει στην αιχμαλωσία, τους έριξε ήδη στο δικό του οχυρό και τους παρέδωσε στον θάνατο για να τους ποιμάνει. Διότι ο θάνατος ποίμαινε τους ανθρώπους από τον Αδάμ μέχρι τη νομοθεσία του Μωυσή, έως ότου ήλθε ο αληθινός Ποιμένας, ο οποίος έθεσε τη ζωή Του για τα πρόβατα, και έτσι, αφού τους συνανέστησε με τον Εαυτό Του και τους εξήγαγε από τη φυλακή του άδη στο πρωινό της αναστάσεως, τους παρέδωσε στους ευθείς, δηλαδή στους αγίους αγγέλους Του, για να τους ποιμάνουν. «Και θα κατακυριεύσουν επ’ αυτών οι ευθείς το πρωί». Διότι σε κάθε πιστό έχει δοθεί ως παραστάτης ένας άγγελος, ο οποίος είναι άξιος να βλέπει τον Πατέρα που βρίσκεται στους ουρανούς. Αυτοί λοιπόν οι ευθείς θα κατακυριεύσουν αυτούς που ελευθερώθηκαν από την πιο πικρή δουλεία, και θα κατακυριεύσουν όσους βρέθηκαν στο πρωινό, δηλαδή αυτούς που εισήλθαν στην ανατολή του φωτός. Παρατήρησε όλη τη συνέχεια των αγιογραφικών λόγων. «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε· παρομοιάστηκε με τα ανόητα κτήνη». Εκείνος που αφενός, ένεκα της δημιουργίας του, κατέχει την τιμή, αλλά αφετέρου, εξαιτίας της αμαρτίας που κατοικεί μέσα του δεν έχει επίγνωση του εαυτού του, αυτός είναι που παρομοιάστηκε με τα κτήνη.

Έπειτα, επειδή αποξένωσε τον εαυτό του από τον Λόγο του Θεού και έγινε άλογος, ο εχθρός, αφού τον άρπαξε σαν πρόβατο χωρίς ποιμένα, τον τοποθέτησε στον άδη και τον παρέδωσε στον θάνατο για να τον ποιμαίνει. Για τον λόγο αυτόν, εκείνος που λυτρώθηκε από εκεί και απαλλάχθηκε από τον πονηρό ποιμένα, λέγει: «Κύριος ποιμαίνει με». Και δεν υπάρχει πλέον θάνατος, αλλά ζωή· δεν υπάρχει πλέον πτώση, αλλά ανάσταση· δεν υπάρχει πλέον το ψεύδος, αλλά η αλήθεια. Και η βοήθειά τους θα παλαιωθεί στον άδη. Δηλαδή, ομιλεί για τον θάνατο, ο οποίος δεν μπόρεσε, με όλη του τη βοήθεια, να συγκρατήσει αυτούς που ποιμαίνονταν από αυτόν, εξαιτίας Εκείνου που καταργεί αυτόν που έχει το κράτος του θανάτου, των οποίων κάθε βοήθεια είναι παλαιά και ασθενής. Και τότε θα ελεγχθεί η βοήθεια των ανθρώπων που έχουν απατηθεί στη διάνοια, οι οποίοι υπερηφανεύονται για τον πλούτο, τη δόξα και τη δύναμη. Στον άδη θα παλαιωθεί, καθώς θα ελέγχεται και θα αποδεικνύεται η αδυναμία τους.

Διότι όσοι ζουν με φόβο Θεού και αγάπη, προτιμούν να υποστούν οι ίδιοι κακουχίες παρά οι πλησίον τους· και προτιμούν μάλλον να καταδικάσουν τον εαυτό τους παρά την καλή και δίκαιη ομοφωνία που μας έχει παραδοθεί. Διότι είναι καλό για τον άνθρωπο να εξομολογείται τα παραπτώματά του, παρά να σκληραίνει την καρδιά του, όπως ακριβώς σκληρύνθηκε η καρδιά εκείνων που στασίασαν εναντίον του θεράποντος του Θεού Μωυσή, των οποίων η καταδίκη έγινε ολοφάνερη. «Διότι κατέβηκαν ζωντανοί στον άδη» και «ο θάνατος θα τους ποιμάνει».

Διότι, τρόπον τινά, αντιπαραβάλλει στη δική τους ραθυμία τη δική του εγρήγορση και αγάπη, και τους ελέγχει πάλι ότι δεν φρόντισαν καθόλου το ποίμνιο, για τον εαυτό του όμως λέει ότι η φροντίδα του γι' αυτό έχει φτάσει σε τέτοιο βαθμό, ώστε να περιφρονήσει ακόμη και τη ζωή του, που για όλους είναι το πιο αγαπητό πράγμα. Και ορίζει κατά κάποιον τρόπο πώς πρέπει να δοκιμάζεται ο καλός ποιμένας, διότι καθορίζει ότι δεν πρέπει να διστάζει να προσφέρει ακόμη και την ίδια του τη ζωή, υπερασπιζόμενος τη σωτηρία του ποιμνίου, πράγμα το οποίο και εκπληρώθηκε μέσω του Χριστού. Διότι ο άνθρωπος αποσκίρτησε από την αγάπη προς τον Θεό, ρέποντας προς την αμαρτία, γι' αυτό και εξορίστηκε από την ιερή και θεία αυλή, εννοώ τους περιβόλους του παραδείσου, και αφού υπέστη αυτή τη συμφορά, παγιδεύτηκε από λύκους πραγματικά πικρούς και αμείλικτους: από τον διάβολο που τον εξαπάτησε προς την αμαρτία, και από τον θάνατο που βλάστησε από την αμαρτία. Επειδή όμως ο Χριστός αναδείχθηκε καλός ποιμένας για όλους, έθεσε τη ζωή του για εμάς, μαχόμενος εναντίον αυτού του ζεύγους των ατίθασων θηρίων· υπέμεινε σταυρό για εμάς, ώστε με τον θάνατο να νεκρώσει τον θάνατο, και καταδικάστηκε για εμάς, ώστε να απαλλάξει τους πάντες από την καταδίκη της αμαρτίας, καταργώντας μέσω της πίστεως την αμαρτία που μας τυραννούσε, και «προσηλώνοντας το εναντίον μας χειρόγραφο στον σταυρό», όπως έχει γραφτεί. Επομένως, ο μεν πατέρας της αμαρτίας μας έθεσε ως «πρόβατα στον άδη», παραδίδοντάς μας για να μας ποιμάνει ο θάνατος, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί στους Ψαλμούς.

Πρέπει λοιπόν να καταβιβάζονται ως αγέλη στον Άδη. Διότι έτσι έχει γραφτεί για αυτούς και για τον Σατανά: «Εκείνος που εκζητεί τα αίματά τους τα θυμήθηκε», και το: «Σαν πρόβατα κλείστηκαν στον Άδη· ο θάνατος θα τους ποιμάνει». Διότι αυτός ήταν ο θάνατος, δηλαδή ο πρόξενος του θανάτου, ο Σατανάς, που τους ποίμαινε και τους έκλεινε σαν σε μαντριά στα μύχια του Άδη. Επειδή, λοιπόν, λέγει, τα αίματά τους έγιναν πολλά, και επειδή έσπευσαν προς την πίστη, δεν θα ήταν εύλογο να τους ελεήσω και να συγκεντρώσω τις συνάξεις τους; (A f. 89.) Ο θείος Κύριλλος, πάντως, επιθυμεί να διαβάζονται οι στίχοι ως ερώτηση. Διότι, εφόσον, λέγει, οι κληθέντες από τα έθνη έσπευσαν προς την πίστη, άραγε δεν θα συγκεντρώσω τις συνάξεις τους;

Όταν λοιπόν, λέει, εμείς που αγαπάμε τη σεπτή και αμόλυντη ζωή, εκφράζουμε τη λύπη μας για όσους δεν έχουν συνηθίσει να ζουν έτσι, λέγοντας ότι «Άνθρωπος όντας σε τιμή δεν κατανόησε», και τα εξής, τότε και αυτοί, αν και τώρα δεν ανέχονται να το ομολογήσουν όσο βρίσκονται σε αυτόν τον κόσμο, ωστόσο μετά από αυτά θα επιδοκιμάσουν τα δικά μας λόγια· διότι θα συμφωνήσουν ότι είναι αληθινά, έχοντας ήδη πειστεί από αυτά τα ίδια που τους συνέβησαν. (B f. 189. E f. 87 b. I f. 273 b. L f 129. b.) Παραδίδεται δε και άλλη γραφή: «Μετά από αυτά με το στόμα τους θα ευλογήσουν», αντί του «Θα καταραστούν τους εαυτούς τους», μετανοώντας για όσα τέτοια διέπραξαν. Διότι εκείνη την ημέρα, λέει, θα αφανιστούν όλοι οι διαλογισμοί τους. <Θάνατος θα τους ποιμάνει, και θα τους κυριεύσουν οι ευθείς το πρωί.> (A f. 278, B f. 189 b, E f. 87 b, I f. 274, L f. 129 b.) Ως θάνατο λοιπόν που τους ποιμαίνει, θα εννοήσεις την κόλαση μέσα στον θάνατο. Διότι, έχοντας αποβάλει όλη την ισχύ και τη δόξα που είχαν, θα κυριευθούν κατά κάποιον τρόπο από τους αγίους όταν γίνει πρωί, δηλαδή όταν τους επιλάμψει ο καιρός της δόξας του Χριστού. Διότι θα κατέβει από τον ουρανό με τους αγίους αγγέλους, με τη δόξα του Πατέρα του, για να απονείμει μεν στους αγίους τα ετοιμασμένα έπαθλα, και να υποβάλει τους αμαρτωλούς σε κολάσεις και τιμωρίες.

Γι' αυτόν τον λόγο, οι μακάριοι προφήτες, θρηνώντας για εμάς και σχεδόν κλαίγοντας πάνω μας που βρισκόμασταν πεσμένοι νεκροί, ανάλωσαν αμέτρητους λόγους. Διότι από τη μια πλευρά ο μακάριος Ησαΐας λέει: «Πλάτυνε ο άδης την ψυχή του, και άνοιξε διάπλατα το στόμα του, χωρίς να σταματά». Επειδή δεν υπήρχε καμία υποχώρηση του κακού· αντίθετα, καταβεβλημένοι από την αφόρητη σαν πλεονεξία επιβολή του Σατανά που μας τυραννούσε, οι άθλιοι άνθρωποι κατέβαιναν στον άδη κατά την αναχώρησή τους από εδώ, ενώ ο θάνατος τους κατέπινε λαίμαργα και ο εφευρέτης της αμαρτίας μάς ποίμαινε σαν να λέμε προς αυτόν. Και βέβαια, όχι χωρίς δάκρυα, όπως μόλις είπα, αναφερόταν σε μια τέτοια συμφορά και ο ίδιος ο θεσπέσιος Δαβίδ. Και έλεγε λοιπόν για εμάς τα εξής, τη μια φορά: «Σαν πρόβατα κλείστηκαν στον άδη, ο θάνατος θα τους ποιμάνει»· και την άλλη πάλι: «Εσύ που ποιμαίνεις τον Ισραήλ, άκουσε προσεκτικά, εσύ που οδηγείς σαν πρόβατο τον Ιωσήφ· εσύ που κάθεσαι πάνω στα Χερουβίμ, φανερώσου· εξέγειρε τη δύναμή σου και έλα για να μας σώσεις». Γι' αυτόν τον λόγο και δεν παραμείναμε παντοτινά υπό την εξουσία του θανάτου. Διότι έστειλε σε εμάς από τον ουρανό ο Θεός και Πατέρας τον καλό ποιμένα, τον Κύριό μας Ιησού Χριστό· ο οποίος δεν ποιμαίνει όσους υποτάχθηκαν σε αυτόν προς τον άδη, αλλά τους οδηγεί στην αφθαρσία και τη ζωή.

Αυτά είναι τα βήματα εκείνης της ολέθριας οδού, την οποία πολλοί βαδίζουν, γι' αυτό και θα βρουν το ανάλογο κατάλυμα. Αντί για την τρυφή την πείνα, αντί για τη μέθη τη δίψα, αντί για την ανάπαυση την οδύνη, αντί για το γέλιο τον οδυρμό, αντί για την κιθάρα τον κλαυθμό, αντί για την πολυσαρκία το σκουλήκι, αντί για την αμεριμνησία τη λογοδοσία, αντί για τους χορούς τη συνύπαρξη με τους δαίμονες, αντί για τις περιέργειες, τις γοητείες και τα λοιπά πονηρά επιτηδεύματα το εξώτερο σκότος, τη γέεννα του πυρός και τα παρόμοια με αυτά, τα οποία αποτελούν τις βοσκές του θανάτου. Εκεί ποιμαίνει τα δικά του πρόβατα και τους δικούς του μαθητές και φίλους, αυτούς που βαδίζουν την πλατιά και ευρύχωρη οδό, σύμφωνα με τον λόγο του Προφήτη, διότι λέει: σαν πρόβατα κλείστηκαν στον άδη, ο θάνατος θα τους ποιμάνει. Εμείς όμως, αγαπητοί αδελφοί, απομακρυνόμενοι από εκείνη την ολέθρια οδό, ας ακούσουμε τον Κύριο που λέει: αγωνίζεστε να εισέλθετε διά της στενής πύλης, διότι σας λέω ότι πολλοί θα ζητήσουν να εισέλθουν και δεν θα τα καταφέρουν. Και πολλά άλλα παρόμοια διακηρύσσουν ο Κύριος και όλοι οι θεοφόροι.

Και όσοι μισούν τους αδελφούς τους θα σταλούν στο εξώτερο σκότος, επειδή μίσησαν τον Χριστό, ο οποίος είπε: να αγαπάτε ο ένας τον άλλον και να συγχωρείτε τα παραπτώματα ο ένας του άλλου. Αλίμονο στον φιλόπορνο, στον μοιχό, στον μέθυσο. Αλίμονο στους μάγους και στους μάντεις και σε αυτούς που πίνουν το κρασί με τύμπανα και χορούς. Αλίμονο σε όσους συμφωνούν με τους βλάσφημους αιρετικούς. Αλίμονο σε όσους υβρίζουν τις θείες και ιερές Γραφές. Αλίμονο σε όσους χάνουν τον χρόνο της μετανοίας σε περισπασμούς και γέλια· διότι θα αναζητήσουν και δεν θα βρουν τον χρόνο που σπατάλησαν κακώς, και θα φωνάξουν με δάκρυα και πολλούς οδυρμούς, αλλά δεν πρόκειται να βρουν έλεος. Αλίμονο σε αυτούς που αθωώνουν τον ασεβή εξαιτίας δωροδοκιών. Αλίμονο σε όσους αρπάζουν τα ξένα. Και για να το πω με συντομία: αλίμονο σε όλους όσους θα βρεθούν στα αριστερά, διότι θα σκοτιστούν και θα τρομάξουν και θα τρίξουν τα δόντια τους, όταν ακούσουν το «δεν σας γνωρίζω». Τότε πλέον θα εκδιωχθούν με μεγάλο φόβο από το φρικτό βήμα και θα παραδοθούν στα χέρια του θανάτου, για να τους ποιμάνει, όπως είναι γραμμένο.

Αυτά είναι τα βήματα εκείνης της σκληρής οδού, την οποία πολλοί βαδίζουν, γι' αυτό και θα βρουν το κατάλληλο κατάλυμα. Αντί για την καλοπέραση την πείνα, αντί για τη μέθη τη δίψα, αντί για την ανάπαυση την οδύνη, αντί για το γέλιο τον οδυρμό, αντί για την κιθάρα τον κλαυθμό, αντί για την πολυσαρκία το σκουλήκι, αντί για την αμεριμνησία τη διχόνοια, αντί για τους χορούς τη συμβίωση με τους δαίμονες, αντί για τις περιέργειες και τις μαγγανείες και τα υπόλοιπα πονηρά επιτηδεύματα το εξώτερο σκότος, τη γέεννα του πυρός και τα παρόμοια με αυτά, τα οποία είναι τα βοσκοτόπια του θανάτου, όπου ποιμαίνει τα δικά του πρόβατα και τους δικούς του μαθητές και φίλους, εκείνους που βαδίζουν την πλατιά και ευρύχωρη οδό, σύμφωνα με τον λόγο του Προφήτη, ο οποίος λέει: σαν πρόβατα τοποθετήθηκαν στον άδη, ο θάνατος θα τους ποιμάνει. Εμείς όμως, αγαπητοί αδελφοί, απομακρυνόμενοι από εκείνη τη σκληρή οδό, ας ακούσουμε τον Κύριο που λέει: αγωνίζεστε να εισέλθετε διά της στενής πύλης, διότι σας λέω ότι πολλοί θα ζητήσουν να εισέλθουν και δεν θα τα καταφέρουν. Και πολλά άλλα παρόμοια με αυτά διακηρύσσουν ο Κύριος και όλοι οι θεοφόροι.

Και ενώ αυτός τα συλλογίζεται αυτά, βγαίνει η απόφαση από τον Βασιλέα που λέει: ο καθένας θα θερίσει ό,τι έσπειρε. Τότε εκείνοι που έσπειραν με δάκρυα, με αγαλλίαση θα θερίσουν εκεί. Τότε ο καθένας πηγαίνει εκεί όπου τον οδηγούν τα έργα του· διότι τα έργα του καθενός στέκονται μπροστά του λέγοντάς του: εσύ μας έπραξες, άθλιε. Όφειλες με τα δάκρυά σου να μας εξαλείψεις. Άκουγες τη Γραφή που έλεγε ότι έρχεται η ώρα να αποδοθεί στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, και περιγελούσες αυτούς που το έλεγαν. Τώρα λοιπόν έλα να πάμε, και απόλαυσε τους καρπούς των κόπων σου. Τότε θα απέλθει ο καθένας στον δικό του τόπο, τον οποίο ετοίμασε για τον εαυτό του, και θα εκπληρωθεί η Γραφή που λέει: τότε θα τους μιλήσει μέσα στην οργή του, και με τον θυμό του θα τους ταράξει. Όσοι όμως ετοίμασαν τον εαυτό τους δεν ταράσσονται, αλλά φωνάζουν με παρρησία: ετοιμάστηκα και δεν ταράχθηκα. Ενώ όσοι δεν είναι έτοιμοι θα ταραχθούν ακούγοντας το: πορεύεστε μακριά από εμένα οι καταραμένοι στο πυρ το αιώνιο. Τότε θα πορευθούν άλλοι μεν στο εξώτερο σκοτάδι, άλλοι δε στη γέεννα του πυρός· άλλοι στον τριγμό των δοντιών και στις υπόλοιπες κολάσεις, καθώς οι Άγγελοι θα τους σπρώχνουν με βιασύνη και θα τους λένε: σαν πρόβατα του άδη γίνατε, ο θάνατος θα σας ποιμάνει.

Αλίμονο σε εκείνους που αρπάζουν τα ξένα. Και για να το πω σύντομα: αλίμονο σε όλους όσοι βρεθούν στα αριστερά, όταν ακούσουν το «πηγαίνετε μακριά από εμένα», και, «φύγετε, καταραμένοι και μισητοί, στα έργα σας· δεν σας γνωρίζω». Και αμέσως ταράζονται και αποχωρούν και εκδιώκονται από το βήμα με μεγάλο κλαυθμό και παραδίδονται στα χέρια του θανάτου, για να τους ποιμάνει, καθώς είναι γεγραμμένο.

Οι δε κατοικίες τους, στις οποίες κατοικούσαν όσο ακόμη ζούσαν, θα περιέλθουν σε άλλους, ξένους, και θα μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά. «Σαν πρόβατα τοποθετήθηκαν στον άδη, ο θάνατος θα τους ποιμάνει». Αφού ανέφερε τα όσα αφορούν τους ασεβείς πριν από τον θάνατο, τώρα αναφέρει τι πρόκειται να υποστούν όταν βρεθούν μέσα στον ίδιο τον άδη.

Διότι θα γίνουν θρέμματα του θανάτου, ποιμαινόμενοι από αυτόν· σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο, έταξαν τους εαυτούς τους ως βοσκήματα του άδη. Διότι δεν θέλησαν να ταχθούν υπό τον καλό ποιμένα και γι' αυτό έγιναν θρέμματα του θανάτου, ο οποίος άλλους μεν θα οδηγήσει στο αιώνιο πυρ, άλλους δε εκεί όπου υπάρχει ο κλαυθμός και ο βρυγμός των οδόντων, και άλλους στο εξώτερο σκότος. Αντί δε της φράσης: «Και η βοήθειά τους θα παλαιωθεί στον άδη, μακριά από τη δόξα τους», ο μεν Ακύλας αποδίδει: «Και η μορφή τους θα κατατριφθεί στον άδη, μακριά από το κατοικητήριό τους».

Διότι ο χαρακτήρας τους, τον οποίο οι ίδιοι αποτύπωσαν στους εαυτούς τους, έχοντας αφανίσει από πάνω τους το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» του Θεού, και έχοντας περιβάλει την ψυχή τους με είδη και μορφές άλογων ζώων και ερπετών μέσω της μοχθηρίας των τρόπων τους, θα καταφθαρεί στο κατοικητήριο του άδη. Κατά δε τον Σύμμαχο: «Τη δε δύναμή τους θα φθείρει ο άδης μακριά από την έντιμη κατοικία του». Διότι αυτό που νόμισαν ότι εξασφάλισαν για τους εαυτούς τους ως ισχυρό μέσω της κακίας που ρίζωσε μέσα τους, αυτό θα το φθείρει ο άδης στις κατοικίες που βρίσκονται σε αυτόν. Και αυτό μεν είναι το τέλος των ασεβών. Οι δε ευσεβείς, έχοντας αξιωθεί εκείνο τον καιρό το πρωί και το νέο φως της ανατολής, θα κατακυριεύσουν τους ασεβείς· ή κατά τον Ακύλα: θα επικρατήσουν, ή κατά τον Σύμμαχο: θα τους υποτάξουν. Διότι από τους ασεβείς που ταπείνωσαν εδώ τους ευθείς, εκεί θα λυτρώσει την ψυχή για να μην παρασυρθεί μαζί με τους ασεβείς, αλλά να βρίσκεται σε άλλους τόπους και ποίμνια.

Και πάλι ο λόγος καταλήγει στην ίδια φράση, καθώς, νομίζω, η προφητεία μάς διδάσκει αυτή τη βαθιά αλήθεια: ότι η πρώτη αιτία της εισόδου των κακών είναι η έκπτωση του ανθρώπου στην κτηνωδία εξαιτίας των πιο ζωωδών παθών. Ενώ δε η θεραπεία αυτού του κακού μάς δωρήθηκε κατά χάριν από Εκείνον που επισκέφθηκε με ευσπλαχνία την ανθρώπινη φύση, και πάλι, εγκαταλείποντας τον αγαθό ποιμένα, ποιμαίνονται από τον θάνατο, καθώς στρέφουν τον εαυτό τους όχι προς την επουράνια νομή αλλά προς εκείνη του άδη, γινόμενοι πρόβατα του άδη. Διότι λέγει: «Σαν πρόβατα τοποθετήθηκαν στον άδη, ο θάνατος θα τους ποιμάνει». Και έτσι, για δεύτερη φορά, επέρχεται και πάλι μέσω της αμαρτίας η αναισθησία ως προς την τιμή που μας δόθηκε κατά χάριν και η πτώση προς τον άλογο βίο. Διότι καθετί που λαμβάνει χώρα έξω από τον αληθινό λόγο είναι αλογία. Ίδιον δε γνώρισμα του κτήνους είναι το άλογο και το ανόητο.

Διάψαλμα: αλλαγή της προφητείας. Σαν πρόβατα: Διότι καταστρώθηκαν στην έρημο σαν πρόβατα που αρπάχθηκαν από θηρία, έχοντας τραυματιστεί από τον διάβολο. Και θα κατακυριεύσουν: Αυτοί που πίστεψαν στην ανάσταση του Χριστού, διότι η ανάσταση έγινε την ώρα του όρθρου. Και η βοήθεια: Η βοήθεια που νόμιζαν ότι είχαν οι Ιουδαίοι, δηλαδή ο νόμος και το γράμμα, πάλιωσε με την κάθοδο του Κυρίου στον άδη, τον οποίο οι ίδιοι, όπως νόμιζαν, έσκαψαν για τον Σωτήρα (τον Χριστό). Διότι εξαιτίας του δεσποτικού τάφου έπεσε η δόξα τους. Πλην ο Θεός: Ο Χριστός μιλάει για την ανάστασή Του.

Παραδίδονται στην τιμωρία του Θεού· γι' αυτό και πρόσθεσε: «Σαν πρόβατα τοποθετήθηκαν στον άδη· ο θάνατος θα τους ποιμάνει»· δεν δηλώνει εδώ την ημερότητα με το όνομα των προβάτων (διότι τι θα μπορούσε να είναι πιο άγριο από αυτούς, οι οποίοι από τη μία παραβλέπουν τα γυμνά σώματα των φτωχών και τα στομάχια που λιώνουν από την πείνα, ενώ από την άλλη καλλωπίζουν τα σπίτια τους με όσα υπόκεινται στη φθορά, στο σκουλήκι και στον σκόρο;), αλλά την ευκολία της απώλειάς τους, την αιφνίδια πανωλεθρία, το πόσο εύκολα γίνονται υποχείρια σε εκείνους που τους επιβουλεύονται.

Διότι, επειδή έζησαν ως άλογα ζώα, ως άλογα ζώα και χάνονται, μη έχοντας αγαθή ελπίδα για τα μέλλοντα· και όχι μόνο αυτό, αλλά και προς το κακό τους: Ο θάνατος θα τους ποιμάνει. Εδώ μου φαίνεται ότι εννοεί ως θάνατο την εκεί απώλεια, την τιμωρία, όπως ακριβώς λέει και αλλού: Η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα απολεστεί· υποδηλώνοντας όχι την αναίρεση της ύπαρξης, αλλά την τιμωρία.

Στη ζωή, διότι εμποδίστηκαν ως προς την αρετή, διότι έγιναν δούλοι και αιχμάλωτοι της κακίας, και κόπιασαν με κόπο περιττό και καταγέλαστο· στο τέλος της ζωής τους, διότι χάθηκαν απλώς και όπως έτυχε· κατά τον χρόνο μετά τον θάνατο, διότι κατέχονται διαπαντός από την απώλεια. «Και θα τους κυριεύσουν οι ευθείς το πρωί». Επειδή πολλοί από εκείνους που έχουν παχυλή διάνοια, και έχουν καταντήσει στην αναισθησία των λίθων, δεν έχουν σαφή ούτε ξεκάθαρη ελπίδα για τα μέλλοντα, αλλά χάσκουν μπροστά στα παρόντα και τα ορώμενα, τους καταπλήσσει με τρόπο αινιγματικό.

Έπειτα, αφού με συντομία αινίχθηκε τα μελλοντικά, μεταφέρει και πάλι τον λόγο στην ευτέλεια και την τιμωρία που υφίστανται στον παρόντα βίο, δείχνοντας την αδυναμία, την ευτέλεια και το αξιοκαταφρόνητό τους, καθώς και ότι, έστω κι αν πλουτίσουν αναρίθμητες φορές, έστω κι αν περιβληθούν με εξουσία, βρίσκονται σε μοίρα δούλων και ανδραπόδων απέναντι σε εκείνους που ασκούν την αρετή. Γι' αυτό λέει: «Θα τους εξουσιάσουν οι ευθείς το πρωί», δηλαδή, γρήγορα, αδιάκοπα, και δεν θα χρειαστούν ούτε χρόνο, ούτε κόπο, ούτε καμία αναβολή. Διότι τέτοια είναι η φύση των πραγμάτων, η κακία να υποδουλώνεται στην αρετή, να την τρέμει και να τη φοβάται, έστω κι αν αυτή [η κακία] διαθέτει αμέτρητα καλλωπίσματα και πολλές εξωτερικές επιδείξεις, ενώ εκείνη [η αρετή] είναι γυμνή, αγωνιζόμενη στηριζόμενη μόνο στον εαυτό της. Και όμως, λέει, βλέπουμε το αντίθετο: να επικρατούν αυτοί εκείνων.

Τι συνέβη δε στην περίπτωση των αποστόλων; Μήπως, αν και δένονταν, μαστιγώνονταν και υπέφεραν αμέτρητα δεινά, δεν επικρατούσαν εκείνων που τους τα προκαλούσαν; Σκέψου λοιπόν σε πόση αμηχανία τους έριξαν, ώστε εκείνοι να λένε: «Τι θα κάνουμε σε αυτούς τους ανθρώπους;». Αν και τους είχαν δεμένους και συλληφθέντες μέσα στα δικαστήρια· και οι μεν βρίσκονταν σε θέση δικαστών και αρχόντων, ενώ οι άλλοι σε θέση δικαζομένων, ωστόσο τούτοι επικράτησαν εκείνων. Και παντού, εάν κάποιος εξετάσει με ακρίβεια το ζήτημα, θα δει τον ενάρετο να επικρατεί του πονηρού, με την πραγματική επικράτηση, όχι με αυτήν των πολλών που είναι ψευδής, πεπλανημένη και εύκολα καταρρίπτεται, αλλά με εκείνην που είναι σταθερή και ακλόνητη. «Και η βοήθεια αυτών θα παλαιωθεί στον άδη»· δηλαδή, θα εξασθενήσει. Αυτό δε που λέει, είναι το εξής: Όχι μόνο εδώ θα είναι ευάλωτοι, χωρίς να τους υπερασπίζεται κανείς, χωρίς κανείς να τους απλώνει χέρι βοηθείας, όντας εκτεθειμένοι σε όλους, αλλά και το ακόμη πιο φοβερό, ούτε εκεί θα έχουν κάποιον να τους συμπαραστέκεται, να τους βοηθά, να τους απλώνει το χέρι και να ανακουφίζει την τιμωρία τους.

«Μαζί ο άφρων και ο ανόητος θα χαθούν και θα εγκαταλείψουν σε ξένους τον πλούτο τους και οι τάφοι τους θα είναι οι κατοικίες τους εις τον αιώνα, τα σκηνώματά τους από γενιά σε γενιά». Δικαιολογημένα ονόμασε άφρονες και ανόητους όσους πλούτισαν με κακό τρόπο και, αναχωρώντας γυμνοί από αυτήν τη ζωή και αφήνοντας τον πλούτο τους σε εκείνους που δεν ήθελαν, αντί για τις λαμπρότατες κατοικίες κατοίκησαν στους τάφους. «Έδωσαν τα ονόματά τους στις γαίες τους», δηλαδή σε όσα κτίζονταν από αυτούς, αντί να τα αφιερώνουν στον Θεό, ονόμαζαν με τα δικά τους ονόματα τις πόλεις και τους πύργους, εξομοιούμενοι με τους οικοδόμους της πόλης και του πύργου της Χαλάνης. «Και ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν κατενόησε» ώστε να πράττει τα άξια της τιμής, αλλά μάλλον «παραβλήθηκε με τα κτήνη τα ανόητα και εξομοιώθηκε με αυτά» με τις φαύλες πράξεις του. «Αυτή η οδός τους», η διεφθαρμένη, «έγινε σκάνδαλό τους, και μετά από αυτά με το στόμα τους θα ευαρεστηθούν» παρουσιάζοντας απατηλά τα μη καλά ως καλά. Γι' αυτό και «σαν πρόβατα», αφού τους κυριεύσει ο θάνατος και ο άδης, «θα τους ποιμάνει και η βοήθειά τους θα παλαιώσει στον άδη», διότι «από τη δόξα τους» εκδιώχθηκαν, δηλαδή αποβλήθηκαν και μέσα στον άδη θα παλαιώσουν επειδή ο Χριστός δεν θα κατέλθει πλέον εκεί για να τους ανακαινίσει. Ας λέει όμως κάποιος, έχοντας αγαθή πεποίθηση: «Όμως ο Θεός θα λυτρώσει την ψυχή μου από το χέρι του άδη, όταν με παραλάβει».

Αλλά, ω αρχηγέ του γένους μας και της σωτηρίας, ω μέγα ποιμένα, ω πρωτότοκε των νεκρών, Λόγε του Θεού, που συννοείσαι μαζί με τον Πατέρα και το Πνεύμα, είθε ο θάνατος να μην ποιμάνει το λογικό σου θρέμμα όπως εκείνους τους οποίους έθεσες σαν πρόβατα στον Άδη, αλλά να το οδηγήσεις ως εκλεκτό αρνίο της αυλής σου, καλώντας το με το όνομά του προς τους χλοερούς βοσκότοπους της Εδέμ, και να το καταστήσεις θεατή των αθέατων και ακροατή των ανήκουστων αγαθών σου. Και εσύ που προηγουμένως έθεσες τη βροντή της φωνής σου στον τροχό, όταν συνέτριβες τους άξονες των αρμάτων των Αιγυπτίων, ο ίδιος σαλπίζοντας το αναστάσιμο σάλπισμα για τη ζωή, είθε να ανυψώσεις ελαφρά τον νεκρό προς προϋπάντησή σου στον αέρα. Και δείξε ιλαρότητα, όντας φιλεύσπλαγχνος, και συγχώρησε αν κάπου παραστράτησε από το πρέπον. διότι δεν είναι δυνατόν, δεν είναι δυνατόν να βρεθεί κανείς απολύτως άχραντος και αμόλυντος, έστω κι αν ακροθιγώς εφάπτεται των γήινων πραγμάτων, όπως η σφαίρα ή ο τροχός.

Διότι τι είναι πιο αδύναμο από εμάς ή από ποιους δεν υποφέρουμε πιο οδυνηρά, εφόσον και το πιο ελαφρύ και πρόχειρο από όλα, η ελπίδα, χάθηκε από εμάς, έφυγε, αποκόπηκε; Ή μάλλον ας αναθέσουμε τα δικά μας στον Θεό, ο οποίος είναι βοηθός των ταπεινών, δύναμη των αδυνάτων, προστάτης των ασθενών, σκεπαστής των απεγνωσμένων, πατέρας των απελπισμένων, τροφός των πεινασμένων, και ανακαινίζει τις ημέρες όσων έχουν μαραθεί σαν τα φύλλα, και ο οποίος αποστρέφει μεν το πρόσωπό του με σύντομο θυμό, αλλά σπλαγχνίζεται με αιώνιο έλεος, ο οποίος βεβαίως εξουσιάζει τη ζωή και τον θάνατο και έχει θέσει τις ανθρώπινες ημέρες ίσες με μια σπιθαμή και την υπόστασή μας ως ένα τίποτα. Εσένα μεν μόλις τώρα σε μετέφερε από τα εγκόσμια, ενώ εμάς προνόησε να μας παραλάβει αργότερα· μακάρι δε αυτό να γίνει σε εύθετο χρόνο, και ας πούμε και σε κατάλληλο τόπο (διότι το να περιφερόμαστε σαν σκηνίτες μας κάνει να ευχόμαστε και αυτό), και ούτε απροετοίμαστους, ούτε ποιμαινόμενους από τον θάνατο, όπως εκείνους που έχουν τεθεί στον άδη σαν πρόβατα, αλλά κατασκηνώνοντας σε τόπο χλόης και τρεφόμενοι σε ύδωρ αναπαύσεως και επιστρέφοντας την ψυχή στις τρίβους της κεκρυμμένης εν Χριστώ ζωής, της μακάριας και αιώνιας.

Έτσι παρακαλώ, έτσι ικετεύω· διότι «υπέρ του Χριστού», όπως λέει, «εκτελούμε χρέη πρεσβευτή, σαν να σας παρακαλεί ο Θεός μέσω ημών». Δεόμαστε να μη δειλιάσετε απέναντι στον θάνατο υπέρ αυτού και μαζί με αυτόν, εάν παραστεί ανάγκη. Η επιστολή απευθύνεται προς όλους, έστω κι αν έχει ως αποδέκτη το πρόσωπό σου, αγαθό τέκνο· γι' αυτό και ασπάζομαι τους πάντες και συγχαίρω όλους για τα παθήματά τους. Και ποιος είναι άξιος να αναπληρώσει τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα του; Και αλίμονο σε αυτόν που θα αρνηθεί και θα παρεκκλίνει, έστω και αν απειλείται με θάνατο, διότι ο αιώνιος θάνατος θα τον ποιμάνει και θα τον κυριεύσουν οι δίκαιοι το πρωί.