Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 48:17

Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος. Αφού έμαθες, λέγει, ποιο θα είναι το τέλος των ασεβών, μη μακαρίσεις εκείνους που πλουτίζουν στον παρόντα βίο, ούτε να φοβηθείς σαν να έχεις αποκλειστεί από κάθε ελπίδα, ούτε να αποθαρρύνεσαι νομίζοντας ότι έχεις στερηθεί τα μεγάλα αγαθά του παρόντος. Να γνωρίζεις καλά ότι εσένα σε περιμένει η λύτρωση από τον θάνατο και η αιώνια ζωή· ενώ εκείνος που θεωρείται ευτυχισμένος από τους πολλούς εξαιτίας του πλούτου και της δόξας, καθώς και εξαιτίας της ψευδώνυμης σοφίας, δεν θα έχει τίποτε περισσότερο· διότι θα απαχθεί γυμνός από όλα τα αγαθά της ζωής.

Μη φοβάσαι, όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος, ή όταν πληθύνει η δόξα του οίκου του. Μη φοβάσαι, λέει, όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος. Είναι αναγκαίο και αυτό το κήρυγμα για όσους κατοικούν την οικουμένη, και για τους γηγενείς και για τους υιούς των ανθρώπων, για πλούσιους και για φτωχούς από κοινού. Μη φοβάσαι, όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος. Όταν δεις, λέει, τον άδικο να πλουτίζει και τον δίκαιο να πένεται, μη φοβηθείς μέσα σου· μην πτοηθείς στη διάνοιά σου, σκεπτόμενος ότι τάχα δεν υπάρχει πουθενά πρόνοια του Θεού που να επιβλέπει τα ανθρώπινα· ή ότι υπάρχει μεν κάπου ίσως η θεία επίβλεψη, αλλά δεν φτάνει έως τον επίγειο τόπο, ώστε να εφορεύει και τα δικά μας. Διότι, αν υπήρχε πρόνοια, θα μοίραζε στον καθένα τα αρμόζοντα, ώστε να πλουτίζουν μεν οι δίκαιοι, οι οποίοι γνωρίζουν πώς να χρησιμοποιούν τον πλούτο, και να πένονται δε οι πονηροί, οι οποίοι έχουν τον πλούτο ως όργανο της δικής τους πονηρίας. Επειδή, λοιπόν, είναι πολλοί ανάμεσα στα έθνη και στους γηγενείς εκείνοι που φρονούν τέτοια πράγματα, και οι οποίοι, εξαιτίας της φαινομενικής ανωμαλίας στην κατανομή των βιοτικών πραγμάτων, θεωρούν ότι ο κόσμος στερείται προνοίας, σε αυτούς απευθύνεται ο λόγος, καταστέλλοντας την απαίδευτη αυτή κίνησή τους. Αυτούς άλλωστε καλούσε και στο προοίμιο για να ακούσουν τα διδάγματα. Ή ίσως ο λόγος απευθύνεται ιδιαιτέρως και μόνο στο πρόσωπο του φτωχού, λέγοντας: Μη φοβάσαι, όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος. Διότι αυτοί έχουν και τη μεγαλύτερη ανάγκη από παρηγοριά, ώστε να μην υποκύπτουν έντρομοι απέναντι σε όσους υπερέχουν.

Γι' αυτό λέγει: «Συ φωτίζεις θαυμαστά από τα αιώνια όρη». Και ποια ήταν τα αιώνια όρη, παρά η Σιών και η Σαλήμ, τα οποία ερμηνεύθηκαν προηγουμένως; Άνωθεν, λοιπόν, από τα ουράνια υψώματα, σαν από κάποια αιώνια όρη, εκπέμποντας τις ακτίνες των λάμψεων της θεότητάς του μέχρι και σε αυτούς που βρίσκονται στη γη, φωτίζει τις ψυχές των αξίων, καταυγάζοντάς τις με το Άγιό του Πνεύμα. Αυτές μεν, λοιπόν, τις φωτίζει· τους δε ανάξιους του φωτός του, επεμβαίνοντας με την πρόνοια της δίκαιης κρίσης του, τους ταράσσει. Γι' αυτό προσθέτει: «Ταράχθηκαν όλοι οι ασύνετοι στην καρδιά». Επειδή, όντας πράγματι ασύνετοι στην καρδιά, ή κατά τον Σύμμαχο «υπερήφανοι στην καρδιά», δεν αποδέχθηκαν τις λάμψεις του φωτός του Θεού, γι' αυτό και ταράχθηκαν. Οι ίδιοι δε, αφού κοιμήθηκαν τον ύπνο τους, δεν βρήκαν τίποτα στα χέρια τους, αν και ήταν άνδρες του πλούτου. Διότι, αφού ονειρεύτηκαν για λίγο με τη φαντασία του θνητού βίου και υπερηφανεύτηκαν πολύ για τον πλούτο τους, νόμισαν ότι ήταν κάτι το σπουδαίο, εντρυφώντας στις ηδυπάθειες που τους εξασφάλιζε ο πλούτος. Όταν, όμως, ξύπνησαν από τον ύπνο, αναχωρώντας από τον παρόντα βίο, βρήκαν τους εαυτούς τους να μην έχουν τίποτα, και να μην κρατούν απολύτως τίποτα στα χέρια τους. Γι' αυτό έχει λεχθεί κάπου: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος, και όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του· διότι όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα, ούτε θα κατεβεί μαζί του η δόξα του».

Και μάλιστα το να βλέπει κανείς, να ακούει, να αισθάνεται και γενικώς το να ζει αποτελεί το μέγιστο κακό, εφόσον είναι αθάνατος για πάντα και κατέχει όλα τα λεγόμενα αγαθά εκτός από τη δικαιοσύνη και κάθε άλλη αρετή, ενώ είναι μικρότερο κακό εάν ένας τέτοιος άνθρωπος ζήσει για ελάχιστο χρόνο. Αυτά ακριβώς νομίζω ότι θα πείσετε και θα αναγκάσετε τους ποιητές της πολιτείας σας να λέγουν, τα ίδια δηλαδή με εμένα, και, προσαρμόζοντάς τα στους ανάλογους ρυθμούς και αρμονίες, έτσι να εκπαιδεύουν τους νέους σας. Διότι, το βλέπετε; Εγώ βέβαια λέγω με σαφήνεια ότι τα λεγόμενα κακά είναι αγαθά για τους αδίκους, αλλά για τους δικαίους είναι κακά· ενώ τα αγαθά είναι πράγματι αγαθά για τους αγαθούς, αλλά για τους κακούς είναι κακά. Αυτό λοιπόν που ρώτησα είναι, συμφωνούμε εγώ και εσείς ή πώς έχουν τα πράγματα;» Αυτά δεν απέχουν πολύ από τους ψαλμούς του Δαβίδ, τους οποίους εκείνος, προλαβαίνοντας, συνέταξε με τη φώτιση του θείου Πνεύματος διαμέσου ωδών και ύμνων, διδάσκοντας ποιος είναι ο αληθινά μακάριος και ποιος είναι ο αντίθετός του. Από εκεί άλλωστε αρχίζει και το βιβλίο του λέγοντας: «Μακάριος ο άνθρωπος που δεν πορεύθηκε σύμφωνα με τις βουλές των ασεβών» και τα παρόμοια. Τα οποία μεταφέροντας ο Πλάτων, λέγει ότι πρέπει οι ποιητές να διακηρύσσουν «ότι ο μεν αγαθός άνθρωπος, όντας σώφρων και δίκαιος, είναι ευδαίμων και μακάριος· εάν όμως πλουτεί, αλλά είναι άδικος, είναι άθλιος». Κάτι που και πάλι ο ίδιος ο Δαβίδ εξέφρασε κάπως έτσι μέσα από τους ψαλμούς του λέγοντας: «Εάν ο πλούτος ρέει άφθονος, μην προσκολλάται σε αυτόν η καρδιά σας»· και πάλι: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος και όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του».

Ο ίδιος δίδαξε να καταφρονούμε τον πλούτο λέγοντας: «Αν ο πλούτος ρέει, μην προσκολλάτε σε αυτόν την καρδιά σας»· και: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος και όταν πολλαπλασιαστεί η δόξα του οίκου του· διότι όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα, ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του». Αλλά δίδασκε με τα εξής λόγια να μην θαυμάζουμε ούτε τις ανθρώπινες εξουσίες: «Μην στηρίζετε την ελπίδα σας σε άρχοντες, σε υιούς ανθρώπων, στους οποίους δεν υπάρχει σωτηρία. Θα εξέλθει το πνεύμα του και θα επιστρέψει στη γη του· εκείνη την ημέρα θα χαθούν όλοι οι διαλογισμοί του».

Διάψαλμα: παύση του πνεύματος και αλλαγή του θέματος. «Μη φοβού»: Υπαινίσσεται τον Ιούδα, επειδή έλαβε το τίμημα για την προδοσία του Χριστού· διότι νόμιζε ότι πλούτισε. Αναφέρεται όμως και γενικότερα σε αυτούς που πλουτίζουν από αρπαγή και στους υπερηφάνους. «Και όταν πληθυνθεί»: Η δόξα του ασεβούς και του αλαζόνα· διότι κάθε δόξα του ανθρώπου είναι σαν το άνθος του χόρτου. «Ότι δεν θα τα πάρει μαζί του όταν πεθάνει»: Διότι ούτε ο Ιούδας κέρδισε τα αργύρια, αφού απαγχονίστηκε. Ούτε όλοι όσοι πλουτίζουν μάταια· διότι φεύγουν με αδειανά χέρια. «Ούτε θα συγκατέβει»: Διότι ούτε με τον Ιούδα κατέβηκε στον τάφο ο χρυσός, ούτε με κανέναν άνθρωπο που πλουτίζει· επειδή τα χρήματα μένουν πάνω στη γη, ενώ εκεί τον ακολουθούν τα έργα του. «Ότι η ψυχή»: Διότι η ψυχή του αμαρτωλού, κατά τη διάρκεια της ζωής του, καλοτυχίζεται, δηλαδή ζει με τρυφή και χαίρεται· αλλά μετά τη ζωή εδώ στη γη, κατακρίνεται. «Θα εξομολογηθεί»: Διότι, όταν ο άνθρωπος έχει τον Θεό ευμενή απέναντί του, τότε Τον δοξολογεί. «Θα εισέλθει»: Διότι ο άνθρωπος ακολουθεί τα έργα των προγόνων του, άλλοι μεν τα αγαθά, άλλοι δε τα διεστραμμένα και κακά, δηλαδή η γενεά του θα εισέλθει. «Έως του αιώνος»: Ο διάβολος και όσοι τον ακολούθησαν τιμωρούνται συνεχώς στο σκοτάδι. «Άνθρωπος που βρισκόταν σε τιμή»: Ειπώθηκε για τον Ιούδα και τον διάβολο· διότι και οι δύο εξέπεσαν από την τιμή, όπως και όλοι όσοι είναι ανόητοι και δεν κατανοούν.

Διότι, όπως ακριβώς μπορεί κανείς να δει τα κύματα της θάλασσας άλλοτε μεν να υψώνονται σε ανείπωτο ύψος, και ξαφνικά πάλι να ταπεινώνονται, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο βλέπουμε και εκείνους που παραμελούν την αρετή και μετέρχονται την κακία, άλλοτε μεν να υπερηφανεύονται, να ανασηκώνουν αλαζονικά τα φρύδια και να είναι συνεπαρμένοι από τα πράγματα του παρόντος βίου, ξαφνικά δε να ταπεινώνονται και να περιέρχονται στην έσχατη φτώχεια. Διότι αυτούς ακριβώς υπονοώντας και ο μακάριος προφήτης Δαβίδ έλεγε: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος, ή όταν αυξηθεί η δόξα του οίκου του· διότι, όταν πεθάνει, δεν θα τα πάρει όλα μαζί του».

Και ορθώς είπε: Μη φοβάσαι. Ας μη σε θορυβεί, λέγει, η αφθονία του πλούτου και η λαμπρότητα της δόξας. Διότι έπειτα από λίγο θα τον δεις να κείτεται κατάχαμα, στερημένο από κάθε ενέργεια, νεκρό, εγκαταλελειμμένο, να γίνεται τροφή των σκουληκιών, γυμνό από όλα αυτά, και να μην έχει μπορέσει να πάρει μαζί του απολύτως τίποτα, αλλά να τα έχει εγκαταλείψει όλα εδώ.

ΣΤ΄. Γι' αυτό ντρέπομαι, διότι μεταξύ των ανόητων Εθνικών υπάρχουν κάποιοι που φιλοσοφούν γι' αυτά τα θέματα, έστω κι αν όχι με έργα, αλλά τουλάχιστον με τη διάθεσή τους, γνωρίζοντας το εφήμερο των παρόντων· μεταξύ μας, όμως, μερικοί ούτε αυτά δεν γνωρίζουν, αλλά έχουν διεφθαρμένη ακόμη και την ίδια τους την κρίση, και μάλιστα τη στιγμή που η Γραφή συνεχώς μας τα επαναλαμβάνει και λέει: Εξουθενώνεται ενώπιόν του ο πονηρευόμενος, δοξάζει όμως εκείνους που φοβούνται τον Κύριο. Ο φόβος του Κυρίου υπερβαίνει τα πάντα. Τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές του να τηρείς, διότι αυτό είναι το χρέος κάθε ανθρώπου. Μη ζηλεύεις τους πονηρούς· μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος. Κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν άνθος χορταριού.

Ο άνθρωπος παρομοιάστηκε με τη ματαιότητα, και οι ημέρες μας περνούν σαν σκιά· και, Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος, και όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του· και πάλι, Αυτός που εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο· και, Επτά φορές την ημέρα σε αίνεσα για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου· και πάλι, Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου· και, Ο Θεός θα λυτρώσει την ψυχή μου από τα δεσμά του άδη· και, Εάν πορευθώ εν μέσω σκιάς θανάτου, δεν θα φοβηθώ κακό, διότι εσύ είσαι μαζί μου· και πάλι, Δεν θα φοβηθώ από νυχτερινό φόβο, από βέλος που πετάει την ημέρα, από κίνδυνο που διαπορεύεται στο σκοτάδι, από συμφορά και μεσημβρινό δαιμόνιο· και πάλι, Θεωρηθήκαμε ως πρόβατα σφαγής· όλα αυτά αποδεικνύουν τη διάπυρη αγάπη τους προς τον Θεό. Όταν δε πάλι ψάλλουν μαζί με τους αγγέλους (διότι και οι άγγελοι ψάλλουν τότε), λέγοντας το Αινείτε τον Κύριον εκ των ουρανών, ενώ εμείς χασμουριόμαστε, ξυνόμαστε, ροχαλίζουμε ή απλώς κειτόμαστε ανάσκελα και σκεπτόμαστε μύριες απάτες· πόσο σπουδαίο είναι το ότι εκείνοι αναλώνουν ολόκληρη τη νύχτα σε αυτό το έργο; Και όταν πρόκειται να ξημερώσει, τότε πλέον αναπαύονται· και όταν εμείς αρχίζουμε τις εργασίες μας, εκείνοι έχουν τον καιρό της αναπαύσεώς τους.

Στο ρητό του προφήτη Δαβίδ που λέει: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος, ή όταν αυξηθεί η δόξα του οίκου του», και περί φιλοξενίας. αʹ. Είναι ευχάριστο μεν στον γεωργό να σύρει το άροτρο για τον καθαρισμό του χωραφιού, και να ανοίξει το αυλάκι, και να ξεριζώσει τα αγκάθια, και έτσι να ρίξει τους σπόρους, χωρίς να υπάρχει πλέον αγκάθι για να καταστρέφει τη σπορά· πολύ πιο ευχάριστο όμως είναι στον ομιλητή, όταν σπέρνει τα θεία νοήματα σε ακοή που είναι απαλλαγμένη από θορύβους.

Έλα, λάβε όπλο από εμένα. Και ποιο είναι αυτό το όπλο; Εκείνο που πολλές φορές σου εγγυάται τη σωτηρία. Βγαίνεις έξω και βλέπεις έναν άνθρωπο να επαίρεται πάνω σε άλογο με χρυσά χαλινάρια, και γύρω του πολλούς σωματοφύλακες· κι έπειτα πάλι, βλέπεις κάποιον φτωχό και περιφρονημένο. Τότε, εισέρχεται μέσα σου ο φθόνος για τον πλούσιο· και σε καταλαμβάνει η αποστροφή για τον φτωχό. Σε πλησιάζει όμως ο Δαβίδ, στέκεται δίπλα σου και λέει: «Μη φοβάσαι, όταν πλουτίζει ένας άνθρωπος». Βγες έξω μαζί με τον προφήτη, και μη φοβάσαι.

Πήγαινε εκεί που σου λέω μαζί με τον προφήτη, μαζί με τον δάσκαλο, μαζί με τη βακτηρία, μαζί με τον κήρυκα. Μη φοβάσαι, όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος. Αλλά θα πεις: Αυτό είναι γνώρισμα εκείνου που παραινεί, που συμβουλεύει και που υποδεικνύει τα πρέποντα· πες μου και τον λόγο για τον οποίο δεν οφείλω να φοβηθώ τον άνθρωπο. Διότι η φύση του πλούτου μιμείται τη φύση του ανθρώπου. Και πώς γίνεται αυτό, θα το πω εγώ. Τι είναι ο άνθρωπος;

Γ΄. Διότι τι είναι πιο ασταθές από τα ανθρώπινα πράγματα; Είναι αυτό που έχω πει πολλές φορές, ότι δηλαδή μιμούνται τη φύση των ποτάμιων ρευμάτων· ταυτόχρονα εμφανίζονται και παρέρχονται, ταυτόχρονα τα κατέχουμε και μας διαφεύγουν. Μη φοβάσαι, όταν πλουτίσει ο άνθρωπος. Λάβε αυτόν τον λόγο, την πνευματική ωδή. Διότι, όταν εισέλθει ο φθόνος, εάν εισέλθει έπειτα και ο ψαλμικός στίχος, ο λόγος απομακρύνει το πάθος. Μη φοβάσαι, όταν πλουτίσει ο άνθρωπος.

Μη φοβάσαι, όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος. Λάβε αυτόν τον στίχο ως θησαυρό και ως θεμέλιο· λάβε τον στίχο ως ρίζα πλούτου και ευπορίας. Διότι πλούτος δεν είναι το να πλουτεί κανείς, αλλά το να μην επιθυμεί να πλουτεί. Άραγε κατανοήσατε αυτό που σας ελέχθη; Εκείνος που επιθυμεί να πλουτήσει, έχει ανάγκη από κτήματα και χρήματα· εκείνος όμως που δεν επιθυμεί να πλουτήσει, βρίσκεται πάντοτε σε ευπορία.

«Μην φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος, ή όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του». Μην φοβάσαι· πες μου, γιατί; Επειδή δηλαδή αυτοί που πλουτίζουν προκαλούν τον φόβο, ο προφήτης φανερώνει τον τρόπο της ζωής τους: Γιατί φοβάσαι έναν άνθρωπο που είναι κατάφορτος από φύλλα, αλλά στερημένος από καρπό; Γιατί φοβάσαι έναν άνθρωπο που βαδίζει προς την πικρία; Γιατί φοβάσαι έναν άνθρωπο που διαρκώς τρέμει; Γιατί φοβάσαι έναν άνθρωπο που συμβιώνει με αδιάκοπο φόβο; Διότι ο μεν δούλος σου δεν σε φοβάται όταν εσύ απουσιάζεις, εκείνος όμως τον αφέντη του τον περιφέρει μέσα του. Όπου και αν πάει, το πάθος της φιλοχρηματίας τον ακολουθεί· και τους πλησίον, και τους υπηρέτες, και τους φίλους, και τους βάσκανους, και τους ευεργέτες, όλους ανεξαιρέτως τους έχει εχθρούς. Διότι προκαλεί μεγάλο φθόνο.

Εάν μεν θελήσουν να συνομιλήσουν με χρυσοχόο, δεν ντρέπονται, αλλά εξέρχονται οι ίδιες προσωπικά, και κάθονται δίπλα του, για να μην κλαπεί ο χρυσός, και η επιθυμία των χρημάτων τις κάνει να περιφρονούν την ευπρέπεια και τη σεμνότητα. Ο Αβραάμ όμως δεν έπραξε έτσι, αλλά, όταν ήθελε να φιλοξενήσει ξένους, ενήργησε ο ίδιος και η γυναίκα του· όταν όμως επρόκειτο για τον γάμο, ενήργησε μέσω του υπηρέτη. Γιατί, λοιπόν, θυμάσαι τον Αβραάμ; Επειδή ήταν πλούσιος. Αυτά να αναλογίζεσαι και εσύ για τον Αβραάμ, και ποτέ δεν θα περιφρονήσεις κανέναν. Αλλά πώς οδηγήθηκα στο να πω αυτά; Λαμβάνοντας τον προφήτη και εκείνη τη βακτηρία: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει κάποιος άνθρωπος». Διότι εκείνος ο στίχος τα γέννησε όλα αυτά. Και ιδού, βρήκαμε θησαυρό γεμάτο από χρυσό.

Μη φοβάσαι, όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος. Πάρε αυτή τη ράβδο, που έχει τη δύναμη να ανορθώσει τα σώματα που τρέμουν. Διότι ούτε η ράβδος δεν έχει από τη φύση της την ιδιότητα να ανορθώνει τόσο πολύ τα τρεμάμενα σώματα των ηλικιωμένων και των γερασμένων, όσο αυτός ο στίχος εγείρει την τρεμάμενη διάνοια των νέων και εκείνων που έχουν γεράσει μέσα στην επιθυμία και πολιορκούνται από την αμαρτία. Μη φοβάσαι, όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος. Γιατί φοβάσαι έναν άνθρωπο, ο οποίος δεν είναι άνθρωπος, αλλά λύκος;

Γιατί φοβάσαι άνθρωπο γεμάτο ασεβήματα, και πολιορκούμενο από τον χρυσό; Γιατί φοβάσαι άνθρωπο που εξαιτίας της αδικίας έχει προδώσει τον ίδιο του τον εαυτό, και που πολλές φορές έχει τον εχθρό μέσα του; Αλλά διακήρυξε σε μένα ο προφήτης λέγοντας: Μη φοβάσαι, όταν πλουτίσει ο άνθρωπος.

Πες μου, λοιπόν, και τον λόγο για τον οποίο δεν οφείλω να φοβάμαι τον πλούσιο. Ή «όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του». Η΄. Ω, τι ευγένεια λόγου! Πώς μέσα στην αφήγηση και τη διδασκαλία εισήγαγε τη φιλοσοφία: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος, ή όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του»! Δεν είπε: «Και όταν πληθυνθεί η δόξα του», αλλά: «Η δόξα του οίκου του». Διότι, όταν εισέλθεις στην οικία κάποιου πλούσιου και δεις μέσα στον οίκο του κίονες που υπερέχουν στο μέγεθος, και χρυσά κιονόκρανα, και μάρμαρα προσαρμοσμένα στους τοίχους, και βρύσες να τρέχουν, και πηγές και περιπάτους, και δέντρα να κάμπτονται από τον άνεμο, και τα πάντα να είναι γεμάτα ψηφιδωτά, και πλήθος από ευνούχους ντυμένους στα χρυσά, και πλήθος υπηρετών, και τάπητες στρωμένους στο δάπεδο, και τραπέζι να αστράφτει από τον χρυσό, και υπνοδωμάτια στολισμένα· όλα αυτά είναι δόξα του οίκου, δεν είναι δόξα του ανθρώπου. Διότι δόξα του ανθρώπου είναι η ευλάβεια, η επιείκεια, η ελεημοσύνη, η πραότητα, η ταπεινοφροσύνη, η ειρήνη, η δικαιοσύνη, η ανυπόκριτη αγάπη προς όλους. Όλα αυτά αποτελούν τη δόξα του ανθρώπου. Γιατί φοβάσαι τον πλούσιο; Επομένως, το σπίτι του μάλλον πρέπει να φοβάσαι. Διότι εκείνο είναι που πλουτεί, όχι αυτός που κατοικεί μέσα σε αυτό. «Μα δεν φοβάμαι αυτό», λέει. Γιατί; «Επειδή ο χρυσός είναι άψυχη ύλη». Αλλά τον άνθρωπο φοβάσαι; Ναι. Γιατί; Μήπως είναι δικός του ο πλούτος; Του σπιτιού είναι η λαμπρότητα. Μάρμαρα έχει ο τοίχος. Τι σχέση έχουν, λοιπόν, με τον ένοικο; Χρυσή είναι η οροφή.

Όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του. Και για να μάθετε ότι η δόξα ανήκει στον οίκο, και όχι στον άνθρωπο, σας ελέγχω από τα δικά σας λόγια. Εισερχόμενος πολλές φορές σε κάποια ωραία οικία, βγαίνοντας τι λες; Είδα ωραία μάρμαρα. Μήπως λες, είδα ωραίο άνθρωπο; Θαυμαστοί οι κίονες, ωραία τα παράθυρα. Μήπως λες, θαυμαστός είναι ο ένοικος; Πολύς ο χρυσός στην οροφή. Μήπως λες, πολλή είναι η ελεημοσύνη;

Αυτά αποτελούν εγκώμια γι' αυτόν, αυτά είναι στεφάνια. Μάθε, λοιπόν, τι είναι ο πλούτος του ανθρώπου και τι ο πλούτος του οίκου, και μη φοβάσαι. Διότι, εάν μάθεις να διαχωρίζεις ορθά τον πλούτο, δεν θα φοβηθείς πλέον. Βλέπεις ότι αυτός που θεωρείται πλούσιος από εσένα είναι στην πραγματικότητα πένης και φτωχός; Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ο άνθρωπος. Και για να μάθεις ότι έτσι έχουν τα πράγματα, αν εδώ εξαπατάσαι, κοίταξέ τον την ώρα της τελευτής του. Μήπως παίρνει μαζί του τίποτε από όλα αυτά εκεί, όταν αναχωρεί;

Και εδώ μεν ούτε γυναίκα δεν ανέχεται να παραμείνει· εκεί όμως ο βασιλιάς αποθέτει το διάδημα, και παραμένει στον τάφο του μάρτυρα, ικετεύοντας και δεόμενος να του δοθεί απαλλαγή από τα δεινά και νίκη κατά των εχθρών. Μη φοβάσαι, λοιπόν, όταν πλουτήσει ένας άνθρωπος. Λαμβάνοντας αυτόν τον στίχο, ας αναπέμψουμε ύμνο στον Κύριο, ευχαριστώντας Τον για όλα αυτά, τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, διότι σε Αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ Μετά την ομιλία κάποιου άλλου, ομιλία που εκφωνήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, στη Μεγάλη Εκκλησία, όταν είχαν συγκεντρωθεί λίγοι, στο χωρίο «Μη φοβάσαι όταν πλουτήσει ένας άνθρωπος», και περί ελεημοσύνης. α΄. Σύντομος ο καρπός εκείνου που μίλησε τόσο ωραία, αλλά ώριμος· λεπτή η χορδή, αλλά δυνατός ο ήχος· λίγα τα λόγια, αλλά πολύτιμα τα νοήματα. Διότι αναπτέρωσε ένα ολόκληρο πλήθος με τους επαίνους του, και τους έκανε πιο πρόθυμους με τα εγκώμια, και φανέρωσε τον αίτιο της καλλιέργειας, και αφού συνέθεσε ύμνους σε αυτόν, και τον ευχαρίστησε σύμφωνα με τον αποστολικό νόμο, ολοκλήρωσε τον λόγο του με δοξολογία. Και αν μάζεψε γρήγορα την τράπεζα, δεν το έκανε από φτώχεια, αλλά από ταπεινοφροσύνη.

Γι' αυτό ακριβώς τον λόγο ο προφήτης, φιλοσοφώντας, προκειμένου να διορθώσει τους μικρόψυχους και τους ταλαίπωρους, αυτούς που σέρνονται στο χώμα και χάσκουν μπροστά στη φαντασίωση του πλούτου, και οι οποίοι φοβούνται και τρέμουν όσους υπερηφανεύονται για αυτά, και απομακρύνοντάς μας από μια τέτοια αγωνία, πείθοντάς μας να τα καταφρονούμε ως μηδαμινά, έλεγε: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει κάποιος άνθρωπος, ή όταν πληθύνει η δόξα του οίκου του. Διότι, όταν πεθάνει, δεν θα τα πάρει όλα μαζί του». Είδες την ακρίβεια της διατύπωσης και την ολοκάθαρη διάκριση; Διότι δεν είπε: «Όταν πληθύνει η δόξα του», αλλά: «Η δόξα του οίκου του», δείχνοντας ότι άλλο πράγμα είναι η δόξα του ανθρώπου και άλλο η δόξα του οίκου. Τι είναι λοιπόν η δόξα του ανθρώπου και τι η δόξα του οίκου; Διότι πρέπει να τα γνωρίζουμε αυτά με σαφήνεια, ώστε να μην ασπαζόμαστε τις ψευδαισθήσεις αντί της αλήθειας.

Γι' αυτό και ο προφήτης αναφωνεί: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ο άνθρωπος ή όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του, διότι όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα μαζί του». Αλλά λέγει και ο ανόητος: «Έγιναν πλούσια τα παιδιά μου». Τι σε ωφελεί αυτό, ταλαίπωρε, εσένα που αναχωρείς γυμνός και φτωχός; Τι σε ωφελεί εσένα, που καλείσαι να δώσεις λόγο εκεί για όσα άφησες πίσω σου εδώ; Διότι θα σου ζητηθούν διπλές ευθύνες εκεί: και για όσα κακώς θησαύρισες, και για το ότι έδωσες αφορμή στους κληρονόμους σου να κατασπαταλήσουν τους κόπους σου σε ασωτίες, μαγείες, πορνείες και παράνομες συμφωνίες. Γι' αυτό και η Γραφή λέγει: «Μερικών ανθρώπων οι αμαρτίες είναι ολοφάνερες και προπορεύονται στην κρίση»· σε άλλους όμως και ακολουθούν, εξαιτίας των παράνομων δαπανών που γίνονται από τους κληρονόμους σου. Γι' αυτό και ο Χριστός έλεγε: «Μη θησαυρίζετε για τον εαυτό σας θησαυρούς πάνω στη γη, αλλά θησαυρίζετε για τον εαυτό σας θησαυρούς στον ουρανό». Θέλεις να μάθεις την αδυναμία και τη δύναμη αυτού του πράγματος; Τοποθέτησε μπροστά σου τους θησαυρούς, ενώ κείτεσαι στο κρεβάτι με πυρετό, περισφιγγόμενος άσχημα από παντού και συρόμενος προς εκείνη την αναπόφευκτη αναχώρηση.

Β΄. Αλλά τι; Όποιοι είναι οι μισθοί του καθενός, τέτοιες είναι και οι ανταποδόσεις. Συνέβη δε, λέει, να πεθάνει ο φτωχός, και να μεταφερθεί από τους αγγέλους στους κόλπους του Αβραάμ. Μόλις κάποτε ο φτωχός, αφού λυτρώθηκε από την τρικυμιώδη φτώχεια, κατέπλευσε στο γαλήνιο λιμάνι του Αβραάμ. Διότι συνέβη, λέει, να πεθάνει ο Λάζαρος, και να μεταφερθεί από τους αγγέλους στους κόλπους του Αβραάμ. Βλέπεις πώς η φτώχεια, μετά την έξοδο από την παρούσα ζωή, έχει αγγέλους ως δορυφόρους; Συνέβη δε να πεθάνει και ο πλούσιος και να ταφεί. Αμέσως για τον πλούσιο ορίζεται η ταφή, σύμφωνα με αυτό που λέγεται από τον Δαβίδ: «Και οι τάφοι τους θα είναι κατοικίες τους στον αιώνα». Γι' αυτό σου λέγεται: Φτωχέ, «μη φοβάσαι όταν πλουτίσει κάποιος άνθρωπος, διότι όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα μαζί του, ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του». Διότι τα εγκαταλείπει όλα εδώ: τους δούλους, τους σωματοφύλακες, τους υπηρέτες, τους παρασίτους, τους κόλακες, τα οχήματα, τα άλογα με τα χρυσά χαλινάρια, τα λουτρά, τα κτήματα, τα χρυσοστόλιστα σπίτια, τα ψηφιδωτά δάπεδα, τη βασιλεία, την εξουσία, την κυριαρχία· όλα τα εγκαταλείπει εδώ, και αναχωρεί γυμνός. Και καθώς βρισκόταν στον άδη, «σηκώνοντας τα μάτια του». Αναλογίσου σε πόσο βάθος βρισκόταν ο πλούσιος, και σε τι ύψος ο φτωχός. Και υψώνοντας, λέει, τα μάτια του ο πλούσιος, είδε τον Αβραάμ, και τον Λάζαρο στους κόλπους του.

Και τι σημαίνει αυτό; λέγει· αλλά εδώ καυχιέται πολύ, και υπερηφανεύεται μέχρι το τέλος της ζωής του. Μάλιστα, πολλοί ούτε καν μέχρι το τέλος τους· αλλά, επειδή τους επιτέθηκαν κάποιοι επίβουλοι, υπέφεραν χειρότερα από χιλιάδες κατάδικους, και τους αφαιρέθηκαν τα χρήματα, και περιβλήθηκαν με ατιμία, και κατέληξαν στη φυλακή. Διότι αυτός που χθες βρισκόταν σε άμαξα, σήμερα είναι δεμένος με αλυσίδες· αυτός που χθες τον περιποιούνταν κόλακες, τώρα περικυκλώνεται από δήμιους· αυτός που μοσχοβολούσε από μύρα, καταβρέχεται με αίμα· αυτός που ξάπλωνε σε μαλακό στρώμα, έχει πεταχτεί σε σκληρό έδαφος· αυτός που τον υπηρετούσαν όλοι, καταφρονείται από όλους. Αλλά έστω ότι ακόμη και μέχρι την τελευτή του, όσα αφορούν την κηδεία του είναι λαμπρά και επιφανή. Και σε τι ωφελούν εκείνον που δεν τα αισθάνεται πλέον; Περισσότερη είναι η δυσωδία, μεγαλύτερη η απέχθεια, σφοδρότερος ο φθόνος· διότι και όταν πεθάνει, στα παιδιά του γίνεται συνεχής ο πόλεμος εξαιτίας εκείνης της πολυτέλειας. Και πρόσεξε την ακρίβεια του λόγου, και το βάθος της φιλοσοφίας. Διότι δεν τον ελέγχει μόνο από το γεγονός ότι ο πλούτος δεν αναχωρεί μαζί του στην άλλη ζωή, αλλά και εδώ τον απογυμνώνει από κάθε ματαιόδοξη φαντασία, και αποδεικνύει ότι ο πλούτος δεν έχει πραγματική υπόσταση, ούτε καν όταν τον απολαμβάνει ο κάτοχός του. Διότι δεν είπε: «Όταν πληθυνθεί η δόξα του», αλλά, «Η δόξα του οίκου του». Επειδή όλα αυτά που απαρίθμησα, οι πηγές και οι περίπατοι, τα λουτρά, το χρυσάφι και το ασήμι, τα άλογα και τα μουλάρια, τα χαλιά και τα ενδύματα, αποτελούν δόξα του οίκου, και όχι του ανθρώπου που κατοικεί σε αυτόν.

Ορθώς είπε: «Μη φοβάσαι». Ας μην σε ταράζει, λέει, η αφθονία του πλούτου και η λαμπρότητα της δόξας· διότι σε λίγο θα τον δεις να κείτεται κατάχαμα, αδρανής, νεκρός, πεταμένος, έχοντας γίνει τροφή των σκωλήκων, καθιστάμενος γυμνός από όλα αυτά και μη μπορώντας να πάρει απολύτως τίποτα μαζί του (επειδή τα πράγματα αυτά δεν συνεκδημούν με όσους αναχωρούν από την παρούσα ζωή), αλλά θα τα έχει εγκαταλείψει όλα εδώ, και θα είναι περιβεβλημένος μόνο την κακία και τα φορτία των αμαρτημάτων που του συσσωρεύτηκαν εξαιτίας της. Δικαιολογημένα, λοιπόν, ονομάστηκε από τους παλαιούς «κενοδοξία»· διότι είναι κενή εσωτερικά και δεν περιέχει τίποτα το χρήσιμο. Αντιθέτως, όπως ακριβώς τα προσωπεία (οι μάσκες) φαίνονται μεν λαμπρά και ελκυστικά, όμως είναι άδεια από μέσα, και γι' αυτό, αν και είναι πιο ευπαρουσίαστα από τα φυσικά πρόσωπα, ουδέποτε έπεισαν κανέναν να τα ερωτευθεί· έτσι, και μάλλον ακόμη πιο άθλια, είναι η δόξα που προέρχεται από τους πολλούς. Διότι τίποτε δεν αποξενώνει τόσο πολύ τον άνθρωπο από τη φιλανθρωπία του Θεού και δεν τον παραδίδει στο πυρ της γεέννης, όσο η τυραννία της υπερηφάνειας. Επειδή, όταν αυτή είναι παρούσα μέσα μας, έστω και αν ασκούμε σωφροσύνη, έστω και παρθενία, έστω και νηστεία, έστω και προσευχές, έστω και ελεημοσύνη, ή οτιδήποτε άλλο κι αν πράττουμε, ολόκληρος ο βίος μας καθίσταται ακάθαρτος· διότι η Γραφή λέει: «Ακάθαρτος είναι ενώπιον του Κυρίου κάθε υψηλοκάρδιος».

Διότι ποιος θα καυχηθεί ότι έχει αγνή καρδιά, ή ποιος θα τολμήσει να πει με παρρησία ότι είναι καθαρός από αμαρτίες; Αλλά όταν δυσφορείς για τη μακροθυμία του Θεού, αναλογίσου με ακρίβεια τα δικά σου σφάλματα, και θα οφείλεις ευγνωμοσύνη για την ανοχή του, θαυμάζοντας την ανεξικακία του. Ταράζεσαι και αδημονείς, και γεμίζεις τα πάντα με ταραχή, επειδή ο τάδε πλουτίζει δίχως να το αξίζει και απολαμβάνει τις περιποιήσεις των πολλών· έπειτα, δεν ακούς τον ψαλμωδό που λέει: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίζει ο άνθρωπος, διότι όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα, ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του»; Δεν ακούς τον προφήτη που φωνάζει με δυνατή φωνή: «Κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα του ανθρώπου είναι σαν το άνθος του χορταριού»; Δεν βλέπεις την ίδια την αλήθεια των πραγμάτων να επιβεβαιώνει τις αποφάνσεις των προφητών; Δεν βλέπεις την εμπειρία και την κατάληξη να επικυρώνουν τα όσα έχουν ειπωθεί, ότι δηλαδή «όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα»;

Δεν άκουσες τον προφήτη που λέει: Θησαυρίζει ο πλούσιος, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει; Και πάλι αλλού ο ίδιος λέει: Ο άφρων και ο ανόητος θα χαθούν, και θα αφήσουν σε ξένους τον πλούτο τους· και: Μη φοβάσαι, όταν πλουτίσει ο άνθρωπος, ή όταν αυξηθεί η δόξα του οίκου του. Διότι, όταν πεθάνει, δεν θα τα πάρει όλα, ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του.

«Ο οίκος του έγινε σαν τους σκόρους, και σαν τον ιστό της αράχνης ο πλούτος του.» «Το πρόσωπο του Κυρίου στρέφεται εναντίον εκείνων που πράττουν το κακό, για να τους εξολοθρεύσει» και τα λοιπά. «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει κάποιος άνθρωπος, ή όταν πληθύνει (η δόξα του).» «Τον άδικο άνθρωπο θα τον κυνηγήσουν τα κακά μέχρι την καταστροφή.» «Ο Ελισσαίος είπε στον Γιεζή: Από πού έρχεσαι, Γιεζή; Και ο Γιεζή απάντησε: Ο δούλος σου δεν πήγε πουθενά. Και του είπε ο Ελισσαίος: Δεν πορεύθηκε μαζί σου η καρδιά μου, όταν ο άνθρωπος επέστρεψε από το άρμα του για να σε συναντήσει; Και τώρα έλαβες το ασήμι και τα ενδύματα, και τώρα θα αποκτήσεις κήπους, και ελαιώνες, και αμπελώνες, και πρόβατα, και δούλους, και δούλες. Αλλά η λέπρα του Νεεμάν θα κολλήσει σε εσένα και στους απογόνους σου εις τους αιώνες.» «Εκείνος που τσιγκουνεύεται τα δώρα, προκαλεί ισχυρό θυμό.» — «Ο πλούτος προσθέτει πολλούς φίλους.» — «Οι πλούσιοι θα εξουσιάζουν τους φτωχούς.» — «Ο πλούσιος θεωρεί τον εαυτό του σοφό.» — «Η περιουσία που αποκτάται βιαστικά με ανομία, λιγοστεύει.» — «Δεν θα ωφελήσουν οι θησαυροί τους ανόμους.» — «Όποιος αποστρέψει το πρόσωπό του από τον φτωχό, θα βρεθεί σε μεγάλη στέρηση.» — «Ο ανελεήμονας καταστρέφει το ίδιο του το σώμα.» — «Τα σπλάχνα των ασεβών είναι ανελεήμονα.» «Εκείνος που αγαπά το χρήμα, δεν θα χορτάσει από χρήμα.» «

Ας λέει δε και σε αυτούς που φοβούνται την τρομερή δύναμη των πλουσίων: «Μη φοβάσαι, όταν κάποιος πλουτίσει, ή όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του». «Διότι θα ανθίσει και θα μαραθεί σαν άνθος και σαν χορτάρι του αγρού» και «κατά τον θάνατό του δεν θα πάρει μαζί του τον πλούτο του», αλλά θα φύγει γυμνός, «ούτε θα κατέλθει μαζί του η» μάταιη «δόξα του».

Γι' αυτό, ούτε πάχυνες το πουγκί σου και διόγκωσες με χρήματα αυτό που μέχρι χθες πεινούσε και ήταν ζαρωμένο, ούτε πρόσφερες θυσία στα δίχτυα και φίλησες τα χέρια για την άγρα, ούτε βέβαια, παίρνοντας άγριο ύφος, ανασήκωσες τα φρύδια και διοχέτευσες στα σπλάχνα σου την υδρωπικία της υπεροψίας, ούτε πάλι διαχώρισες τον εαυτό σου από την κοινή έδρα των συνέδρων, ανυψώνοντας το κάθισμα, και τοποθέτησες χρυσοποίκιλτα υποπόδια κάτω από τα πέλματα του σώματός σου, όπως ακριβώς μας δόθηκε η ευκαιρία να δούμε πολλούς ανόητους να πράττουν τέτοια ανόητα πράγματα όταν αυξήθηκε η δόξα του οίκου τους, και εξαιτίας αυτού να εισπράττουν μεγάλο περίγελο. Απεναντίας, φέροντας την κρίση στη γλώσσα σου και έχοντας περιβληθεί τη δικαιοσύνη ως ένδυμα, και ενώ ήσουν διαχειριστής των δημόσιων χρημάτων, σε καμία περίπτωση δεν τα κατάπιες, όπως τα λαίμαργα ψάρια καταπίνουν το αγκίστρι μαζί με το δόλωμα, ούτε άπλωσες τα χέρια σου σε δόλια κέρδη όμοια με τους προκατόχους σου, οι οποίοι αν και ήταν πειρατές διορίζονταν κυβερνήτες, και αν και ήταν άρπαγες προβάλλονταν ως φύλακες.

Ερμηνεία. Δεν πρέπει οι Χριστιανοί να δίνουν σε κανέναν αιρετικό (διότι αυτό δηλώνει η λέξη «πάντας», σύμφωνα με εκείνο το ψαλμικό χωρίο: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος ή όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του, διότι όταν πεθάνει δεν θα πάρει τα πάντα», δηλαδή όχι κάποια ναι και κάποια όχι, αλλά δεν θα πάρει απολύτως τίποτα)· δεν πρέπει, λέγω, σε κανέναν αιρετικό να δίνουν οι Χριστιανοί τους γιους και τις κόρες τους για κοινωνία γάμου, για να μην τους μεταστρέψουν από την ορθή πίστη στα κακόδοξα δόγματά τους, αλλά μάλλον να παίρνουν οι ίδιοι συζύγους από τους αιρετικούς, εάν όμως εκείνοι υποσχεθούν και μεταστραφούν πρώτα από την αίρεση στην Ορθοδοξία.