Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 48:18

Διότι κατά τον θάνατό του δεν θα λάβει μαζί του τα πάντα. Αυτό μόνο, λέγει, νόμισαν ότι κερδίζουν οι άθεοι από τον πλούτο, το να ευλογηθεί η ψυχή τους στη θνητή και πρόσκαιρη ζωή. Καθώς οι άλλοι τους επαινούσαν και τους θεωρούσαν ευδαίμονες για τα αγαθά που νόμισαν ότι κατείχαν. Ούτε θα συγκατέλθει μαζί του η δόξα του.

Γι' αυτό λέγει: «Συ φωτίζεις θαυμαστά από τα αιώνια όρη». Και ποια ήταν τα αιώνια όρη, παρά η Σιών και η Σαλήμ, τα οποία ερμηνεύθηκαν προηγουμένως; Άνωθεν, λοιπόν, από τα ουράνια υψώματα, σαν από κάποια αιώνια όρη, εκπέμποντας τις ακτίνες των λάμψεων της θεότητάς του μέχρι και σε αυτούς που βρίσκονται στη γη, φωτίζει τις ψυχές των αξίων, καταυγάζοντάς τις με το Άγιό του Πνεύμα. Αυτές μεν, λοιπόν, τις φωτίζει· τους δε ανάξιους του φωτός του, επεμβαίνοντας με την πρόνοια της δίκαιης κρίσης του, τους ταράσσει. Γι' αυτό προσθέτει: «Ταράχθηκαν όλοι οι ασύνετοι στην καρδιά». Επειδή, όντας πράγματι ασύνετοι στην καρδιά, ή κατά τον Σύμμαχο «υπερήφανοι στην καρδιά», δεν αποδέχθηκαν τις λάμψεις του φωτός του Θεού, γι' αυτό και ταράχθηκαν. Οι ίδιοι δε, αφού κοιμήθηκαν τον ύπνο τους, δεν βρήκαν τίποτα στα χέρια τους, αν και ήταν άνδρες του πλούτου. Διότι, αφού ονειρεύτηκαν για λίγο με τη φαντασία του θνητού βίου και υπερηφανεύτηκαν πολύ για τον πλούτο τους, νόμισαν ότι ήταν κάτι το σπουδαίο, εντρυφώντας στις ηδυπάθειες που τους εξασφάλιζε ο πλούτος. Όταν, όμως, ξύπνησαν από τον ύπνο, αναχωρώντας από τον παρόντα βίο, βρήκαν τους εαυτούς τους να μην έχουν τίποτα, και να μην κρατούν απολύτως τίποτα στα χέρια τους. Γι' αυτό έχει λεχθεί κάπου: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος, και όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του· διότι όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα, ούτε θα κατεβεί μαζί του η δόξα του».

Ο ίδιος δίδαξε να καταφρονούμε τον πλούτο λέγοντας: «Αν ο πλούτος ρέει, μην προσκολλάτε σε αυτόν την καρδιά σας»· και: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος και όταν πολλαπλασιαστεί η δόξα του οίκου του· διότι όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα, ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του». Αλλά δίδασκε με τα εξής λόγια να μην θαυμάζουμε ούτε τις ανθρώπινες εξουσίες: «Μην στηρίζετε την ελπίδα σας σε άρχοντες, σε υιούς ανθρώπων, στους οποίους δεν υπάρχει σωτηρία. Θα εξέλθει το πνεύμα του και θα επιστρέψει στη γη του· εκείνη την ημέρα θα χαθούν όλοι οι διαλογισμοί του».

Μάλλον όμως κατακρίνω το παράδειγμα· διότι στον Άδη υπάρχει μεγάλη ισονομία, καθώς τίποτα από όσα προκαλούν την τραγωδία της επίγειας ζωής δεν διαταράσσει και εκείνη τη διαβίωση. Διότι δεν συγκατεβαίνει με τους ανθρώπους η δόξα, όπως λέει ο προφήτης, αλλά, αφού η κάθε ψυχή εγκαταλείψει όσα επιδιώκονται τώρα από τους πολλούς, εννοώ την αλαζονεία, την υπερηφάνεια και την έπαρση, μεταβαίνει στον κάτω κόσμο λιτή και ανεπιτήδευτη, έτσι ώστε τίποτα από τα δεινά αυτού του κόσμου να μην υπάρχει και ανάμεσά τους.

Ή μάλλον, κατακρίνω το παράδειγμα· διότι στον άδη υπάρχει πολλή ισονομία, αφού κανένα από τα επίγεια πράγματα που δημιουργούν την τραγωδία της ζωής δεν ενοχλεί και εκείνη τη διαβίωση. Διότι, όπως λέει ο προφήτης, η δόξα δεν κατεβαίνει μαζί με τους ανθρώπους, αλλά η ψυχή του καθενός, εγκαταλείποντας αυτά που τώρα επιδιώκονται από τους πολλούς, εννοώ την αυθάδεια, την υπερηφάνεια και την αλαζονεία, μεταβαίνει λιτή και απέριττη στον κάτω κόσμο, έτσι ώστε κανένα από τα εδώ δεινά να μην υπάρχει και ανάμεσα σε εκείνους. Πλην όμως, σε εμένα άδης ή σκοτεινό δεσμωτήριο ή κάποιο άλλο ζοφερό κολαστήριο μού φαίνονταν να είναι οι παρούσες καταστάσεις, αναλογιζόμενος πόσων αγαθών γίναμε διάδοχοι από τους πατέρες μας και τι είδους διηγήσεις θα κληροδοτήσουμε στους μεταγενέστερους. Και τι να πω για την αγαπητική σχέση των πατέρων μεταξύ τους;

Όποιος όμως αγαπά με πάθος την επίγεια ζωή του και δεν είναι έτοιμος να τη χάσει κατ' αυτόν τον τρόπο, επειδή αγαπά αυτόν τον πρόσκαιρο αιώνα και όσα ανήκουν σε αυτόν τον αιώνα, θα ζημιώσει την ψυχή του, στερώντας την από την όντως ζωή, και θα τη στερηθεί και ο ίδιος, παραδίδοντάς την μαζί με τον εαυτό του, αλίμονο, στην αιώνια κόλαση. Για αυτόν ακριβώς, ο πανοικτίρμων Δεσπότης, σαν να θρηνεί και να υποδεικνύει το μέγεθος του κακού, λέει: «Τι θα ωφελήσει τον άνθρωπο, αν κερδίσει ολόκληρο τον κόσμο, και ζημιωθεί την ψυχή του; Ή τι θα δώσει ο άνθρωπος ως αντάλλαγμα για την ψυχή του;». Διότι δεν θα κατέβει μαζί του στον τάφο η δόξα του, ούτε τίποτε άλλο από όσα θεωρούνται πολύτιμα και τερπνά σε τούτον τον αιώνα, τα οποία αυτός προτίμησε από τον σωτήριο θάνατο. Και τι θα μπορούσε να βρεθεί ανάμεσα σε αυτά ως αντάλλαγμα για τη λογική ψυχή, της οποίας ολόκληρος αυτός ο κόσμος δεν είναι αντάξιος;

Διάψαλμα: παύση του πνεύματος και αλλαγή του θέματος. «Μη φοβού»: Υπαινίσσεται τον Ιούδα, επειδή έλαβε το τίμημα για την προδοσία του Χριστού· διότι νόμιζε ότι πλούτισε. Αναφέρεται όμως και γενικότερα σε αυτούς που πλουτίζουν από αρπαγή και στους υπερηφάνους. «Και όταν πληθυνθεί»: Η δόξα του ασεβούς και του αλαζόνα· διότι κάθε δόξα του ανθρώπου είναι σαν το άνθος του χόρτου. «Ότι δεν θα τα πάρει μαζί του όταν πεθάνει»: Διότι ούτε ο Ιούδας κέρδισε τα αργύρια, αφού απαγχονίστηκε. Ούτε όλοι όσοι πλουτίζουν μάταια· διότι φεύγουν με αδειανά χέρια. «Ούτε θα συγκατέβει»: Διότι ούτε με τον Ιούδα κατέβηκε στον τάφο ο χρυσός, ούτε με κανέναν άνθρωπο που πλουτίζει· επειδή τα χρήματα μένουν πάνω στη γη, ενώ εκεί τον ακολουθούν τα έργα του. «Ότι η ψυχή»: Διότι η ψυχή του αμαρτωλού, κατά τη διάρκεια της ζωής του, καλοτυχίζεται, δηλαδή ζει με τρυφή και χαίρεται· αλλά μετά τη ζωή εδώ στη γη, κατακρίνεται. «Θα εξομολογηθεί»: Διότι, όταν ο άνθρωπος έχει τον Θεό ευμενή απέναντί του, τότε Τον δοξολογεί. «Θα εισέλθει»: Διότι ο άνθρωπος ακολουθεί τα έργα των προγόνων του, άλλοι μεν τα αγαθά, άλλοι δε τα διεστραμμένα και κακά, δηλαδή η γενεά του θα εισέλθει. «Έως του αιώνος»: Ο διάβολος και όσοι τον ακολούθησαν τιμωρούνται συνεχώς στο σκοτάδι. «Άνθρωπος που βρισκόταν σε τιμή»: Ειπώθηκε για τον Ιούδα και τον διάβολο· διότι και οι δύο εξέπεσαν από την τιμή, όπως και όλοι όσοι είναι ανόητοι και δεν κατανοούν.

Διότι, όπως ακριβώς μπορεί κανείς να δει τα κύματα της θάλασσας άλλοτε μεν να υψώνονται σε ανείπωτο ύψος, και ξαφνικά πάλι να ταπεινώνονται, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο βλέπουμε και εκείνους που παραμελούν την αρετή και μετέρχονται την κακία, άλλοτε μεν να υπερηφανεύονται, να ανασηκώνουν αλαζονικά τα φρύδια και να είναι συνεπαρμένοι από τα πράγματα του παρόντος βίου, ξαφνικά δε να ταπεινώνονται και να περιέρχονται στην έσχατη φτώχεια. Διότι αυτούς ακριβώς υπονοώντας και ο μακάριος προφήτης Δαβίδ έλεγε: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος, ή όταν αυξηθεί η δόξα του οίκου του· διότι, όταν πεθάνει, δεν θα τα πάρει όλα μαζί του».

Και ορθώς είπε: Μη φοβάσαι. Ας μη σε θορυβεί, λέγει, η αφθονία του πλούτου και η λαμπρότητα της δόξας. Διότι έπειτα από λίγο θα τον δεις να κείτεται κατάχαμα, στερημένο από κάθε ενέργεια, νεκρό, εγκαταλελειμμένο, να γίνεται τροφή των σκουληκιών, γυμνό από όλα αυτά, και να μην έχει μπορέσει να πάρει μαζί του απολύτως τίποτα, αλλά να τα έχει εγκαταλείψει όλα εδώ.

Και ότι πρέπει να ελέγχει κανείς τη λαιμαργία του, ας ακούσουν πάλι: «Και τους φόνευσε», λέει, «ανάμεσα στους πιο δυνατούς από αυτούς, ενώ η τροφή βρισκόταν ακόμη στο στόμα τους». Και ότι πρέπει να απέχει κανείς από τα δώρα, θα το μάθουν από το εξής: «Αν ρέει ο πλούτος», λέει, «μην προσηλώνετε την καρδιά σας». Και ότι πρέπει να κυριαρχεί στην επιθυμία της δόξας, και αυτό θα το βρουν: «Ούτε θα κατέβει μαζί του ακολουθώντας τον η δόξα του». Ότι δεν πρέπει να ζηλεύουν τους πονηρούς: «Μη ζηλεύεις όσους πράττουν την πονηρία». Ότι πρέπει να θεωρούν τις εξουσίες ως ένα τίποτα: «Είδα τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαιρείται σαν τους κέδρους του Λιβάνου, και πέρασα, και ιδού, δεν υπήρχε πια». Ότι πρέπει να θεωρούν τα παρόντα ως μηδαμινά: «Εμακάρισαν τον λαό που τα έχει αυτά· μακάριος όμως είναι ο λαός του οποίου βοηθός είναι ο Κύριος και Θεός του». Ότι δεν αμαρτάνουμε χωρίς συνέπειες, αλλά υπάρχει ανταπόδοση: «Διότι Εσύ», λέει, «θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και γιατί δεν ανταποδίδει κάθε μέρα; «Ο Θεός», λέει, «είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος». Ότι η ταπεινοφροσύνη είναι καλό πράγμα: «Κύριε», λέει, «δεν υψώθηκε η καρδιά μου». Ότι η υπερηφάνεια είναι κακό: «Γι' αυτό», λέει, «τους κυρίευσε η υπερηφάνεια μέχρι τέλους». Και πάλι: «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους». Και πάλι: «Η αδικία τους θα προέλθει σαν από το πάχος (της ευημερίας τους)». Ότι η ελεημοσύνη είναι καλό: «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς· η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα». Ότι το να ελεεί κανείς είναι αξιέπαινο: «Καλός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει».

Ακόμη κι αν έχεις διάδημα στο κεφάλι σου και υψηλοφρονείς, θα μάθεις ότι «δεν σώζεται ο βασιλιάς εξαιτίας της πολλής του δύναμης, και ο γίγαντας δεν θα σωθεί από το πλήθος της ισχύος του»· και έτσι θα μπορέσεις να μετριάσεις το φρόνημά σου. Εάν είσαι πλούσιος και ένδοξος, θα ακούσεις πάλι τον Ψαλμωδό να λέει: «Αλίμονο σε εκείνους που στηρίζονται στη δύναμή τους και καυχώνται για το πλήθος του πλούτου τους»· και ότι «οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι, σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει»· και, «δεν θα κατέλθει μαζί του η δόξα του»· και έτσι δεν θα θεωρήσεις τίποτε από τα επίγεια ως σπουδαίο. Διότι, όταν το πιο λαμπρό από όλα, η δόξα και η εξουσία, είναι τόσο ευτελές, τι άλλο από τα επίγεια θα μπορούσε να είναι άξιο λόγου; Μήπως όμως περιήλθες σε αθυμία; Άκουσέ τον να λέει: «Γιατί είσαι περίλυπη, ψυχή μου, και γιατί με αναστατώνεις; Έλπισε στον Θεό, διότι θα Τον δοξολογήσω». Μήπως πάλι βλέπεις ανθρώπους να ευημερούν χωρίς να το αξίζουν; Πες: «Μη ζηλεύεις τους πονηρούς, διότι σαν το χορτάρι θα ξεραθούν, και σαν τα χλωρά χόρτα γρήγορα θα πέσουν».

Ας μάθουμε λοιπόν ποιοι είναι αυτοί, και ας τους μακαρίσουμε, αναλογιζόμενοι πόσα αγαθά πρόκειται να απολαύσουν τότε, πόσης δόξας θα μετάσχουν, πόσου φωτός. Διότι η μεν δόξα αυτού του κόσμου είναι μηδαμινή και ασταθής· και αν ακόμη παραμείνει, παραμένει μέχρι τον θάνατο, και έπειτα σβήνει ολοκληρωτικά. Διότι λέγει, δεν θα κατέλθει μαζί του η δόξα του οπίσω του. Σε πολλούς μάλιστα ούτε καν εδώ δεν παρέμεινε μέχρι το τέλος· για εκείνην όμως δεν μπορεί κανείς να υποψιαστεί κάτι τέτοιο, αλλά ισχύει το εντελώς αντίθετο, ότι δηλαδή παραμένει και δεν θα έχει ποτέ τέλος.

Διότι ούτε οι ποταμοί ούτε οι άνεμοι, όταν επιπέσουν, θα μπορέσουν να μας βλάψουν καθόλου· επειδή στεκόμαστε πάνω στην πέτρα ακλόνητοι. Έτσι και σε τούτον τον βίο, εάν επιλέξουμε εκείνο το αληθινό θεμέλιο, στεκόμαστε και πάλι χωρίς να παθαίνουμε κανένα κακό. Εκείνος που επιλέγει τον πλούτο εκείνο, δεν θα υποστεί κανένα κακό, το ίδιο και αυτός που επιλέγει την καταξίωση, τη δόξα, την τιμή, την ηδονή· όλα εκείνα είναι βέβαια και καμία απολύτως μεταβολή δεν υφίστανται· αντίθετα, όλα τα εδώ επίγεια αλλοιώνονται και υπόκεινται σε αλλαγή, τα πάντα μεταβάλλονται. Διότι τι επιθυμείς; Τη δόξα; «Δεν θα κατέβει μαζί του», λέει, «η δόξα του πίσω του»· πολλές φορές μάλιστα δεν παραμένει ούτε όσο αυτός βρίσκεται εν ζωή. Όμως τα της αρετής δεν είναι έτσι, αλλά παραμένουν όλα. Αυτός που δοξάζεται εδώ από την εξουσία, όταν κάποιος άλλος τον διαδεχθεί στην αρχή, γίνεται ασήμαντος και κατατάσσεται στους εξουσιαζόμενους· ο πλούσιος, είτε από επίθεση ληστών, είτε από συκοφάντες και επιβούλους, ξαφνικά γίνεται φτωχός. Όμως στα δικά μας δεν συμβαίνει έτσι· ο σώφρων, εάν προσέχει τον εαυτό του, κανείς δεν θα μπορέσει να του αφαιρέσει τη σωφροσύνη· εκείνον που εξουσιάζει και κυβερνά τον εαυτό του, κανείς δεν πρόκειται να τον καταστήσει ιδιώτη, ούτε εξουσιαζόμενο. Το ότι δε αυτή η εξουσία είναι ανώτερη από την άλλη, μάθε το από την ίδια την εξέταση των πραγμάτων. Διότι ποιο είναι το όφελος, πες μου, να κυβερνά κανείς ολόκληρα έθνη, και να είναι δούλος των παθών; Και ποια είναι η βλάβη το να μην εξουσιάζει κανέναν άνθρωπο, αλλά να είναι ανώτερος από την τυραννία των παθών;

Αυτά αποτελούν εγκώμια γι' αυτόν, αυτά είναι στεφάνια. Μάθε, λοιπόν, τι είναι ο πλούτος του ανθρώπου και τι ο πλούτος του οίκου, και μη φοβάσαι. Διότι, εάν μάθεις να διαχωρίζεις ορθά τον πλούτο, δεν θα φοβηθείς πλέον. Βλέπεις ότι αυτός που θεωρείται πλούσιος από εσένα είναι στην πραγματικότητα πένης και φτωχός; Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ο άνθρωπος. Και για να μάθεις ότι έτσι έχουν τα πράγματα, αν εδώ εξαπατάσαι, κοίταξέ τον την ώρα της τελευτής του. Μήπως παίρνει μαζί του τίποτε από όλα αυτά εκεί, όταν αναχωρεί;

Γι' αυτό ακριβώς τον λόγο ο προφήτης, φιλοσοφώντας, προκειμένου να διορθώσει τους μικρόψυχους και τους ταλαίπωρους, αυτούς που σέρνονται στο χώμα και χάσκουν μπροστά στη φαντασίωση του πλούτου, και οι οποίοι φοβούνται και τρέμουν όσους υπερηφανεύονται για αυτά, και απομακρύνοντάς μας από μια τέτοια αγωνία, πείθοντάς μας να τα καταφρονούμε ως μηδαμινά, έλεγε: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει κάποιος άνθρωπος, ή όταν πληθύνει η δόξα του οίκου του. Διότι, όταν πεθάνει, δεν θα τα πάρει όλα μαζί του». Είδες την ακρίβεια της διατύπωσης και την ολοκάθαρη διάκριση; Διότι δεν είπε: «Όταν πληθύνει η δόξα του», αλλά: «Η δόξα του οίκου του», δείχνοντας ότι άλλο πράγμα είναι η δόξα του ανθρώπου και άλλο η δόξα του οίκου. Τι είναι λοιπόν η δόξα του ανθρώπου και τι η δόξα του οίκου; Διότι πρέπει να τα γνωρίζουμε αυτά με σαφήνεια, ώστε να μην ασπαζόμαστε τις ψευδαισθήσεις αντί της αλήθειας.

Γι' αυτό και ο προφήτης αναφωνεί: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ο άνθρωπος ή όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του, διότι όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα μαζί του». Αλλά λέγει και ο ανόητος: «Έγιναν πλούσια τα παιδιά μου». Τι σε ωφελεί αυτό, ταλαίπωρε, εσένα που αναχωρείς γυμνός και φτωχός; Τι σε ωφελεί εσένα, που καλείσαι να δώσεις λόγο εκεί για όσα άφησες πίσω σου εδώ; Διότι θα σου ζητηθούν διπλές ευθύνες εκεί: και για όσα κακώς θησαύρισες, και για το ότι έδωσες αφορμή στους κληρονόμους σου να κατασπαταλήσουν τους κόπους σου σε ασωτίες, μαγείες, πορνείες και παράνομες συμφωνίες. Γι' αυτό και η Γραφή λέγει: «Μερικών ανθρώπων οι αμαρτίες είναι ολοφάνερες και προπορεύονται στην κρίση»· σε άλλους όμως και ακολουθούν, εξαιτίας των παράνομων δαπανών που γίνονται από τους κληρονόμους σου. Γι' αυτό και ο Χριστός έλεγε: «Μη θησαυρίζετε για τον εαυτό σας θησαυρούς πάνω στη γη, αλλά θησαυρίζετε για τον εαυτό σας θησαυρούς στον ουρανό». Θέλεις να μάθεις την αδυναμία και τη δύναμη αυτού του πράγματος; Τοποθέτησε μπροστά σου τους θησαυρούς, ενώ κείτεσαι στο κρεβάτι με πυρετό, περισφιγγόμενος άσχημα από παντού και συρόμενος προς εκείνη την αναπόφευκτη αναχώρηση.

Διότι ούτε ο πλούσιος θα μπορέσει εδώ να περιφρονήσει τον φτωχό, ακούγοντας από τις θείες Γραφές ότι «Κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα του ανθρώπου σαν άνθος του χορταριού»· ούτε ο φτωχός, βλέποντας κάποιον άλλον να πλουτίζει, θα κυριευθεί από φθόνο, ακούγοντας και αυτός έναν άλλον προφήτη να λέει: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος, ή όταν αυξηθεί η δόξα του οίκου του· διότι πεθαίνοντας δεν θα τα πάρει όλα μαζί του, ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του». Διότι τέτοια είναι η φύση αυτού του πλούτου· δεν μεταφέρεται μαζί με εκείνους που τον κατέχουν, δεν αποδημεί μαζί με όσους τον έχουν αποκτήσει, δεν συμπαρίσταται σε εκείνους που κρίνονται εκεί και λογοδοτούν, αλλά εξάπαντος διακόπτεται από τον θάνατο· πολλούς μάλιστα τους εγκατέλειψε και πριν από τον θάνατο. Αναξιόπιστη είναι η χρήση του, αβέβαιη η απόλαυσή του, επικίνδυνη η κατοχή του. Όμως δεν είναι τέτοια τα έργα της αρετής και της ελεημοσύνης, απεναντίας, αυτός ο θησαυρός είναι ασύλητος. Από πού είναι φανερό αυτό; Εκείνος που φιλοσόφησε για τον πλούτο αυτόν και είπε ότι «Δεν θα κατέβει πίσω του η δόξα του», αυτός ο ίδιος και για τους θησαυρούς της ελεημοσύνης, αυτούς που μένουν πάντοτε και ποτέ δεν λεηλατούνται, μας δίδαξε λέγοντας τα εξής: «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς· η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα». Τι πιο παράδοξο θα μπορούσε να υπάρξει από αυτό; Εκείνα που συγκεντρώνονται χάνονται, ενώ εκείνα που σκορπίζονται μένουν, και μάλιστα πολύ εύλογα.

Β΄. Αλλά τι; Όποιοι είναι οι μισθοί του καθενός, τέτοιες είναι και οι ανταποδόσεις. Συνέβη δε, λέει, να πεθάνει ο φτωχός, και να μεταφερθεί από τους αγγέλους στους κόλπους του Αβραάμ. Μόλις κάποτε ο φτωχός, αφού λυτρώθηκε από την τρικυμιώδη φτώχεια, κατέπλευσε στο γαλήνιο λιμάνι του Αβραάμ. Διότι συνέβη, λέει, να πεθάνει ο Λάζαρος, και να μεταφερθεί από τους αγγέλους στους κόλπους του Αβραάμ. Βλέπεις πώς η φτώχεια, μετά την έξοδο από την παρούσα ζωή, έχει αγγέλους ως δορυφόρους; Συνέβη δε να πεθάνει και ο πλούσιος και να ταφεί. Αμέσως για τον πλούσιο ορίζεται η ταφή, σύμφωνα με αυτό που λέγεται από τον Δαβίδ: «Και οι τάφοι τους θα είναι κατοικίες τους στον αιώνα». Γι' αυτό σου λέγεται: Φτωχέ, «μη φοβάσαι όταν πλουτίσει κάποιος άνθρωπος, διότι όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα μαζί του, ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του». Διότι τα εγκαταλείπει όλα εδώ: τους δούλους, τους σωματοφύλακες, τους υπηρέτες, τους παρασίτους, τους κόλακες, τα οχήματα, τα άλογα με τα χρυσά χαλινάρια, τα λουτρά, τα κτήματα, τα χρυσοστόλιστα σπίτια, τα ψηφιδωτά δάπεδα, τη βασιλεία, την εξουσία, την κυριαρχία· όλα τα εγκαταλείπει εδώ, και αναχωρεί γυμνός. Και καθώς βρισκόταν στον άδη, «σηκώνοντας τα μάτια του». Αναλογίσου σε πόσο βάθος βρισκόταν ο πλούσιος, και σε τι ύψος ο φτωχός. Και υψώνοντας, λέει, τα μάτια του ο πλούσιος, είδε τον Αβραάμ, και τον Λάζαρο στους κόλπους του.

Διότι ποιος θα καυχηθεί ότι έχει αγνή καρδιά, ή ποιος θα τολμήσει να πει με παρρησία ότι είναι καθαρός από αμαρτίες; Αλλά όταν δυσφορείς για τη μακροθυμία του Θεού, αναλογίσου με ακρίβεια τα δικά σου σφάλματα, και θα οφείλεις ευγνωμοσύνη για την ανοχή του, θαυμάζοντας την ανεξικακία του. Ταράζεσαι και αδημονείς, και γεμίζεις τα πάντα με ταραχή, επειδή ο τάδε πλουτίζει δίχως να το αξίζει και απολαμβάνει τις περιποιήσεις των πολλών· έπειτα, δεν ακούς τον ψαλμωδό που λέει: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίζει ο άνθρωπος, διότι όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα, ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του»; Δεν ακούς τον προφήτη που φωνάζει με δυνατή φωνή: «Κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα του ανθρώπου είναι σαν το άνθος του χορταριού»; Δεν βλέπεις την ίδια την αλήθεια των πραγμάτων να επιβεβαιώνει τις αποφάνσεις των προφητών; Δεν βλέπεις την εμπειρία και την κατάληξη να επικυρώνουν τα όσα έχουν ειπωθεί, ότι δηλαδή «όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα»;

Άκουσε τον Ιώβ που λέει ακριβώς αυτό: «Γυμνός βγήκα από την κοιλιά της μητέρας μου, γυμνός και θα απέλθω», διότι όταν πεθάνει δεν πρόκειται να πάρει μαζί του τα πάντα. Άκουσε και τον Παύλο που φιλοσοφεί τα ίδια: «Τίποτα δεν φέραμε στον κόσμο· είναι φανερό ότι ούτε να πάρουμε κάτι μαζί μας μπορούμε». Εσύ όμως μακαρίζεις τον άνθρωπο που δεν μπορεί να μεταφέρει από εδώ εκεί τίποτα από όσα οφείλουν να σταθούν δίπλα του κατά την ημέρα της κρίσεως. Και ποιος άλλος είναι ο ορισμός της αθλιότητας, πες μου, και της συμφοράς, παρά το να αναχωρεί από εδώ πιο ατιμασμένος από όλους εκείνος που έζησε μέσα σε πολλή τρυφή;

Δεν άκουσες τον προφήτη που λέει: Θησαυρίζει ο πλούσιος, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει; Και πάλι αλλού ο ίδιος λέει: Ο άφρων και ο ανόητος θα χαθούν, και θα αφήσουν σε ξένους τον πλούτο τους· και: Μη φοβάσαι, όταν πλουτίσει ο άνθρωπος, ή όταν αυξηθεί η δόξα του οίκου του. Διότι, όταν πεθάνει, δεν θα τα πάρει όλα, ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του.

Και σχετικά με τη σωφροσύνη θα τον ακούσεις να λέει: «Διότι οι οσφύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς»· και πάλι: «Εξολόθρευσες καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα». Όσο για την ανάγκη να χαλιναγωγεί κανείς την κοιλιά του: «Και σκότωσε», λέει, «τους περισσότερους από αυτούς, ενώ η τροφή βρισκόταν ακόμη στο στόμα τους». Και ότι πρέπει να απέχουμε από τα δώρα: «Εάν ρέει ο πλούτος, μην προσκολλάτε την καρδιά σας σε αυτόν». Και να μην επιθυμούμε τη δόξα: «Ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του ακολουθώντας τον». Να μη φθονούμε τους πονηρούς: «Μη φθονείς αυτούς που πράττουν την πονηρία». Να θεωρούμε ως τίποτα τις εξουσίες: «Είδα τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαιρέται σαν τους κέδρους του Λιβάνου· και πέρασα, και ιδού, δεν υπήρχε πια». Να θεωρούμε ως μηδέν τα παρόντα: «Μακάρισαν τον λαό που τα έχει αυτά· μακάριος είναι ο λαός του οποίου Κύριος είναι ο Θεός του». Ότι δεν αμαρτάνουμε χωρίς συνέπειες, αλλά υπάρχει ανταπόδοση, λέει: «Διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και γιατί δεν ανταποδίδει καθημερινά; «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος». Ότι η ταπεινοφροσύνη είναι καλό πράγμα: «Κύριε», λέει, «δεν υψώθηκε η καρδιά μου». Και ότι η υπερηφάνεια είναι κακό: «Γι' αυτό τους κυρίευσε η υπερηφάνεια μέχρι τέλους». Και πάλι: «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους». Ότι η ελεημοσύνη είναι καλό πράγμα: «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς, η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα του αιώνα». Ότι το να ελεεί κανείς είναι αξιέπαινο: «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει».

Ας λέει δε και σε αυτούς που φοβούνται την τρομερή δύναμη των πλουσίων: «Μη φοβάσαι, όταν κάποιος πλουτίσει, ή όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του». «Διότι θα ανθίσει και θα μαραθεί σαν άνθος και σαν χορτάρι του αγρού» και «κατά τον θάνατό του δεν θα πάρει μαζί του τον πλούτο του», αλλά θα φύγει γυμνός, «ούτε θα κατέλθει μαζί του η» μάταιη «δόξα του».

Ερμηνεία. Δεν πρέπει οι Χριστιανοί να δίνουν σε κανέναν αιρετικό (διότι αυτό δηλώνει η λέξη «πάντας», σύμφωνα με εκείνο το ψαλμικό χωρίο: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος ή όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του, διότι όταν πεθάνει δεν θα πάρει τα πάντα», δηλαδή όχι κάποια ναι και κάποια όχι, αλλά δεν θα πάρει απολύτως τίποτα)· δεν πρέπει, λέγω, σε κανέναν αιρετικό να δίνουν οι Χριστιανοί τους γιους και τις κόρες τους για κοινωνία γάμου, για να μην τους μεταστρέψουν από την ορθή πίστη στα κακόδοξα δόγματά τους, αλλά μάλλον να παίρνουν οι ίδιοι συζύγους από τους αιρετικούς, εάν όμως εκείνοι υποσχεθούν και μεταστραφούν πρώτα από την αίρεση στην Ορθοδοξία.