Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 48:20

Επειδή όλα είναι πρόσκαιρα, λέγει, ένας τέτοιος άνθρωπος θα εκφράσει την ευγνωμοσύνη του σε εσένα τον Δημιουργό τότε μόνο, όταν αυξήσεις τα υπάρχοντά του. «Θα εισέλθει μέχρι τη γενεά των πατέρων του». Θα μιμηθεί, λέγει, τον ζήλο των πατέρων του, και προερχόμενος από πονηρούς, θα διαδεχθεί την πονηρία τους. «Εις τον αιώνα δεν θα δει φως». Διότι όσοι φρονούν τέτοια πράγματα έχουν καταστεί τυφλοί στις ψυχές τους, καθώς ούτε κατά τον θνητό βίο φωτίστηκαν από το φως της γνώσεως, ούτε κατά τον μέλλοντα πρόκειται να αξιωθούν το αιώνιο φως.

Θα εισέλθεις μέχρι τη γενεά των πατέρων του. Θεωρώ ότι αναφέρεται στον αμαρτωλό, ότι δηλαδή επιγινώσκει τον Θεό μόνο σε τόσο βαθμό, όσο του παρέδωσε η συνήθεια των πατέρων του· με τη δική του όμως διανοητική ικανότητα δεν αποκτά τίποτα περισσότερο, ούτε προσθέτει κάτι στον εαυτό του ως προς την επίγνωση της αλήθειας. Τόσο λοιπόν, λέει, γίνεσαι παρών Εσύ, ο Θεός, και τόση είναι μέσα του η αντίληψη για Εσένα, όση υπήρχε στη γενεά των πατέρων του. Και στο σημείο αυτό παρουσιάζει τη μεγάλη νωθρότητα της διάνοιας και το εντελώς γήινο και φιλόσαρκο φρόνημα εκείνου που κυλιέται στον πλούτο και την τρυφή, και εκείνου που έχει τον νου του καταπνιγμένο από τις βιωτικές μέριμνες.

Γι' αυτό εις τον αιώνα δεν θα δει φως. Διότι εκείνοι που εμπιστεύθηκαν την καθοδήγησή τους σε τυφλούς δασκάλους, στέρησαν από τους εαυτούς τους την απόλαυση του φωτός. Έχει δε και ένα παρόμοιο νόημα το χωρίο: «Θα εισέλθει μέχρι τη γενεά των πατέρων του». Δηλαδή, για εκείνους που έχουν κυριευθεί από πονηρό βίο και από δόγματα που μεν είναι πατροπαράδοτα, αλλά εντελώς ξένα προς την ευσέβεια, δεν τιμωρείς μόνο αυτούς, αλλά αναζητάς ευθύνες και από τους αρχηγούς των πονηρών διδαγμάτων. Και αυτό ακριβώς σημαίνει το λεγόμενο: «Θα εισέλθει μέχρι τη γενεά των πατέρων του». Διότι ένοχος δεν είναι μόνο αυτός που έχει πονηρές αντιλήψεις για τον Θεό, αλλά και εκείνος που τον καθοδήγησε προς αυτήν την απώλεια. Τέτοιοι είναι και αυτοί που κληρονόμησαν την κακία των προγόνων τους, και είναι δύσκολο να την αποβάλουν, επειδή έχει εδραιωθεί λόγω της μακροχρόνιας συνήθειας. «Εις τον αιώνα δεν θα δει φως». Διότι αποστέλλονται «στο σκότος το εξώτερο· εκεί θα είναι ο κλαυθμός και ο βρυγμός των οδόντων»· και αυτό το υπομένουν σύμφωνα με τη δίκαιη κρίση του Θεού, επειδή σε αυτήν τη ζωή, με το να πράττουν τα φαύλα, μίσησαν το φως. «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν κατενόησε· παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά». Η φωνή αυτή εκφράζει θλίψη και οδύνη.

Ο άδης είναι μάλλον ένας τόπος, και ένα ζοφερό δεσμωτήριο των άθλιων ψυχών. Επομένως, οι ψυχές εκείνων που τρυφούν στην παρούσα ζωή θα κατέλθουν στον άδη, και τρόπον τινά θα τον γεμίσουν. Κάτι τέτοιο μας υποδηλώνει και ο θεσπέσιος ψαλμωδός, μιλώντας, νομίζω, για κάθε φιλήδονη και φιλαμαρτήμονα ψυχή: «Θα εισέλθει στη γενεά των πατέρων του, εις τον αιώνα δεν θα δει φως». Διότι, όπως ακριβώς λέει η Ιερά Γραφή ότι οι άγιοι, όταν απαλλάσσονται από τα πράγματα της παρούσας ζωής, προστίθενται στους πατέρες τους· επειδή έχει ειπωθεί κάπου προς τον μακάριο Αβραάμ: «Και εσύ θα προστεθείς στους πατέρες σου, έχοντας ζήσει σε καλά γηρατειά»· έτσι και για όσους πεθαίνουν μέσα στις αμαρτίες λέμε ότι θα μεταβούν στη γενεά των πατέρων τους, ονομάζοντας πατέρες τους εκείνους που έζησαν παρόμοια ζωή, όμοια σε όλα και με τα ίδια χαρακτηριστικά. Εάν πάλι αναφέρεται ότι υπάρχει πλήθος νεκρών εξαιτίας πείνας και δίψας για νερό, υπενθυμίζουμε εκείνο που έχει γράψει ο Ιώσηπος, ο οποίος εξιστόρησε τραγικά στην ανθρωπότητα το μέγεθος της συμφοράς των Ιουδαίων: ότι, κατά την πολιορκία της Ιερουσαλήμ, γυναίκες κατέφαγαν τα παιδιά που γέννησαν, και εξαιτίας της πείνας και της ανάγκης καταδέχονταν να φάνε καθετί που μπορούσε να μασηθεί από τα δόντια. Το ότι, μάλιστα, αυτό δεν συνέβη μόνο στην Ιερουσαλήμ, αλλά και στις άλλες πόλεις της Ιουδαίας, πώς ή για ποιο λόγο θα μπορούσε κανείς να το αμφισβητήσει;

Τότε και η δική τους βοήθεια θα παλιώσει, δηλαδή θα αφανιστεί· διότι αυτό που παλιώνει, λέει, και γερνάει, πλησιάζει στον αφανισμό. Από τη δόξα δε που είχαν στον κόσμο, θα μεταβούν στην ατιμία. <Όμως ο Θεός θα λυτρώσει την ψυχή μου από το χέρι του άδη, όταν με παραλάβει.> (B f. 190, E f. 87 b, I f. 274 b.) Διότι οι ψυχές των αγίων θα τρέξουν στα χέρια του Θεού· και αυτό το εξασφάλισε σε εμάς ο Σωτήρας και Κύριος των συμπάντων την ώρα του τιμίου σταυρού, λέγοντας προς τον εν ουρανοίς Πατέρα και Θεό: «Πατέρα, στα χέρια σου θα παραθέσω το πνεύμα μου». Και κατέστησε βατό τον παράδεισο στις ψυχές των ανθρώπων, εισερχόμενος πρώτος, και λέγοντας προς τον ληστή που σταυρωνόταν μαζί του: «Σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο». Γι' αυτόν τον λόγο και ο μακάριος Στέφανος, καθώς λιθοβολούνταν, έλεγε: «Κύριε Ιησού Χριστέ, δέξου το πνεύμα μου». Διότι οι ψυχές των αγίων δεν πηγαίνουν πλέον στον άδη, όπως των αμαρτωλών. Και αυτό, νομίζω, σημαίνει ο λόγος του: «Όμως ο Θεός θα λυτρώσει την ψυχή μου από το χέρι του άδη, όταν με παραλάβει». <Θα εισέλθει μέχρι τη γενεά των πατέρων του, εις τον αιώνα δεν θα δει φως.> (E f. 88.) Αυτός έχει στερηθεί το φως, μαζί με τους πατέρες του που είχαν την ίδια συμπεριφορά. Διότι όσοι έπραξαν τα έργα του σκότους, αυτοί δηλαδή που έζησαν κτηνώδη ζωή, πηγαίνουν στο εξώτερο σκοτάδι.

Διάψαλμα: παύση του πνεύματος και αλλαγή του θέματος. «Μη φοβού»: Υπαινίσσεται τον Ιούδα, επειδή έλαβε το τίμημα για την προδοσία του Χριστού· διότι νόμιζε ότι πλούτισε. Αναφέρεται όμως και γενικότερα σε αυτούς που πλουτίζουν από αρπαγή και στους υπερηφάνους. «Και όταν πληθυνθεί»: Η δόξα του ασεβούς και του αλαζόνα· διότι κάθε δόξα του ανθρώπου είναι σαν το άνθος του χόρτου. «Ότι δεν θα τα πάρει μαζί του όταν πεθάνει»: Διότι ούτε ο Ιούδας κέρδισε τα αργύρια, αφού απαγχονίστηκε. Ούτε όλοι όσοι πλουτίζουν μάταια· διότι φεύγουν με αδειανά χέρια. «Ούτε θα συγκατέβει»: Διότι ούτε με τον Ιούδα κατέβηκε στον τάφο ο χρυσός, ούτε με κανέναν άνθρωπο που πλουτίζει· επειδή τα χρήματα μένουν πάνω στη γη, ενώ εκεί τον ακολουθούν τα έργα του. «Ότι η ψυχή»: Διότι η ψυχή του αμαρτωλού, κατά τη διάρκεια της ζωής του, καλοτυχίζεται, δηλαδή ζει με τρυφή και χαίρεται· αλλά μετά τη ζωή εδώ στη γη, κατακρίνεται. «Θα εξομολογηθεί»: Διότι, όταν ο άνθρωπος έχει τον Θεό ευμενή απέναντί του, τότε Τον δοξολογεί. «Θα εισέλθει»: Διότι ο άνθρωπος ακολουθεί τα έργα των προγόνων του, άλλοι μεν τα αγαθά, άλλοι δε τα διεστραμμένα και κακά, δηλαδή η γενεά του θα εισέλθει. «Έως του αιώνος»: Ο διάβολος και όσοι τον ακολούθησαν τιμωρούνται συνεχώς στο σκοτάδι. «Άνθρωπος που βρισκόταν σε τιμή»: Ειπώθηκε για τον Ιούδα και τον διάβολο· διότι και οι δύο εξέπεσαν από την τιμή, όπως και όλοι όσοι είναι ανόητοι και δεν κατανοούν.

Το «Η ψυχή του θα επαινείται όσο αυτός ζει», που λέγεται πάλι για έναν κάκιστο άνθρωπο, σημαίνει το εξής: θα γίνεται ευμενής λόγος γι’ αυτόν, δηλαδή θα επαινείται, θα εγκωμιάζεται, θα μακαρίζεται. Διότι η ευλογία, από το «λέγω καλά λόγια», δηλώνει την ευφημία. Επειδή πολλοί, καθώς έχει διαφθαρεί η κρίση τους για τα πράγματα, επαινούν και μακαρίζουν εκείνους που, ενώ δικαίως θα έπρεπε να ελεεινολογούνται και να θρηνούνται, αφθονούν σε πλούτο και απολαμβάνουν την τρυφή, ακόμη και αν διαπράττουν αναρίθμητα κακά, για τα οποία λίγο αργότερα θα κληθούν να λογοδοτήσουν· και επειδή δεν συλλογίζονται αυτά, αλλά αποβλέπουν μόνο στην παρούσα απόλαυση, ο Μελωδός, σατιρίζοντας τη διεφθαρμένη κρίση τους και το γεγονός ότι όχι μόνο δεν επιτιμούν όσους αμαρτάνουν ούτε απλώς τους κολακεύουν, αλλά, αν χρειαστεί για να τους ευχαριστήσουν, κακολογούν ακόμη και την ίδια την αρετή, είπε: «Η ψυχή του θα επαινείται όσο αυτός ζει». Ορθά μάλιστα ειπώθηκε και το «όσο αυτός ζει», διότι μετά τον θάνατο θα τιμωρηθεί. Αυτό ακριβώς δηλώνει και η συνέχεια: «Διότι θα εισέλθει», λέει, «έως τη γενεά των πατέρων του». Εκείνος όμως που πρόκειται να εισέλθει δεν μεταβαίνει στην ανυπαρξία, όπως νομίζουν ορισμένοι, αλλά θα εγκλειστεί σε τόπο όπου, προφανώς, «δεν θα δει φως στον αιώνα». Διότι θα φυλακιστεί στο άσβεστο σκοτάδι μαζί με όσους τον εγκωμίασαν και θα κληθεί να πληρώσει για όσα διέπραξε.

Αλλά ακόμη και όταν αυτή προέρχεται από τις παροχές εκείνων που τους επαινούν, μετά τον θάνατο μεταβάλλεται στο αντίθετο, όταν αφαιρεθεί το προσωπείο του φόβου. «Θα σε επαινέσει, όταν του φερθείς καλά». Δες πώς επικρίνει ακόμη και τις ευεργεσίες τους. Διότι εσύ μεν κολακεύεις και περιποιείσαι, προσφέροντας μια πρόσκαιρη και γεμάτη υποκρισία εξυπηρέτηση· εκείνος δε, ακόμη κι αν σου αναγνωρίσει χάρη, εξαγοράζοντας από εσένα το να κάνεις αυτά που του αρέσουν, και εξαγοράζοντάς το αυτό έναντι μεγάλου ανταλλάγματος, τότε θα σε ευχαριστήσει, λέει. Διότι το «Θα σε επαινέσει» σημαίνει ακριβώς αυτό: όταν του φερθείς σύμφωνα με τα θελήματά του. Δεν είπε: Όταν κάνεις κάτι χρήσιμο ή όταν τον ευεργετήσεις, αλλά: Όταν κάνεις τα αρεστά σε αυτόν και πράξεις κατά τη γνώμη του και τον υπηρετήσεις σύμφωνα με τις επιθυμίες του· υποδεικνύοντας ότι η βλάβη είναι αμφίδρομη, προερχόμενη τόσο από την πλαστή κολακεία όσο και από την επιβλαβή εξυπηρέτηση. «Θα εισέλθει μέχρι τη γενιά των πατέρων του, έως τον αιώνα δεν θα δει φως. Και ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε· παραλληλίστηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά». Το «Θα εισέλθει», δηλαδή, σημαίνει ότι θα μιμηθεί τον ζήλο των πατέρων του, και, όντας απόγονος πονηρών, θα κληρονομήσει την πονηρία τους· ή διαφορετικά, εάν δεν έχει πράξει κάτι αγαθό, θα βρεθεί να μην ωφελείται σε τίποτα από τον πλούτο του· αντίθετα, θα εγκαταλειφθεί μαζί με τους προκατόχους του που κείτονται στο χώμα μέχρι την Κρίση, μη μπορώντας ούτε το φως να δει σύμφωνα με τον νόμο της φύσεως.

Είναι σύνηθες στη Γραφή να ονομάζεται «ψυχή» ο άνθρωπος γενικά. «Θα σε δοξάσει, όταν τον ευεργετήσεις», δηλαδή μόνο όταν βρίσκεται σε τόσο μεγάλη ευτυχία θα σε ευχαριστήσει. «Θα πορευθεί μέχρι τη γενεά των πατέρων του» και δεν θα υπάρξει τίποτα περισσότερο, «στον αιώνα δεν θα δει φως», δηλαδή στον μέλλοντα αιώνα δεν πρόκειται να δει φως. Διότι στην πρόσκαιρη ζωή του τα πάντα έχουν αποταμιευθεί για αυτόν, επειδή «ο άνθρωπος που βρισκόταν σε τιμή δεν κατενόησε»· ποια μεν είναι η παροδική τιμή, και ποια η αναλλοίωτη. Γι' αυτό και «εξισώθηκε με τα ανόητα κτήνη και παρομοιάστηκε με αυτά»· και εξαιτίας αυτού λοιπόν «στον αιώνα δεν θα δει φως». Ω, της ανείπωτης ζημίας! Διότι είναι προτιμότερο να είναι κανείς δούλος σε αυτόν τον βίο, να είναι επαίτης και περιπλανώμενος, παρά να πλουτεί με αυτόν τον τρόπο και να έχει εκπέσει από τον αιώνιο πλούτο.