Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 48:4

Το στόμα μου θα λαλήσει σοφία. Όπως ακριβώς χώρισε τους ακροατές σε πάρα πολλές τάξεις, έτσι διαχωρίζει και τη διδασκαλία του σε διάφορους τρόπους. Αυτός δε που τα εκφωνεί αυτά είναι ο αποστολικός χορός, ο οποίος φέρει στο στόμα του τον Χριστό, που είναι η σοφία του Πατρός. Επειδή, λοιπόν, έφεραν τον Χριστό στο στόμα τους και τον μελετούσαν διαρκώς στον νου τους, διέθεταν σύνεση. Και είχε ακονιστεί τόσο πολύ ο νους τους ως προς τη σύνεση, ώστε να κατανοούν και τις παραβολές του Σωτήρος που αναφέρονται στα Ευαγγέλια. Γι' αυτό, όταν ο Χριστός τούς ρωτούσε: «Τα κατανοήσατε όλα αυτά;», του απαντούσαν: «Ναι».

Το στόμα μου θα λαλήσει σοφία, και η μελέτη της καρδιάς μου σύνεση. Επειδή, κατά τον Απόστολο, με την καρδιά πιστεύει κανείς προς δικαιοσύνη, ενώ με το στόμα ομολογεί προς σωτηρία, και η ενέργεια και των δύο σε αυτά προσδίδει την τελειότητα· για τον λόγο αυτό, ο λόγος έχει συμπεριλάβει και τα δύο ταυτόχρονα, τόσο την ενέργεια του στόματος όσο και τη μελέτη της καρδιάς.

Διότι, εάν το αγαθό δεν είναι από πριν αποταμιευμένο στην καρδιά, πώς θα βγάλει τον θησαυρό από το στόμα του εκείνος που δεν τον κατέχει στα κρυφά; Και εάν, ενώ έχει τα αγαθά της καρδιάς, δεν τα φανερώνει με τον λόγο, θα του λεχθεί: Κρυμμένη σοφία και αφανής θησαυρός, ποια είναι η ωφέλεια και στα δύο; Γι' αυτό, για την ωφέλεια των άλλων το στόμα μου ας λαλεί σοφία, ενώ για τη δική μας προκοπή η καρδιά ας μελετά σύνεση. «Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή, θα ανοίξω το πρόβλημά μου με το ψαλτήριο». Ακόμη, ο Προφήτης συστήνει τον εαυτό του, για να μην είναι ευκαταφρόνητα τα λόγια του, σαν να προέρχονται από ανθρώπινη επινόηση. Εκείνα που διδάσκομαι, λέει, από το Πνεύμα, αυτά σας αναγγέλλω, χωρίς να λέω τίποτα δικό μου, τίποτα ανθρώπινο· αλλά, επειδή υπήρξα υπάκουος ακροατής των προβλημάτων του Πνεύματος, το οποίο μας παραδίδει εν μυστηρίω τη σοφία του Θεού, ανοίγω για εμάς και καθιστώ φανερό το πρόβλημα, και το ανοίγω όχι με άλλον τρόπο παρά μέσω του ψαλτηρίου. Είναι δε το ψαλτήριο μουσικό όργανο, το οποίο αποδίδει τους φθόγγους αρμονικά προς τη μελωδία της φωνής. Επομένως, το λογικό ψαλτήριο ανοίγεται κατεξοχήν τότε, όταν οι πράξεις αποδίδονται σε συμφωνία με τα λόγια. Και εκείνος είναι πνευματικό ψαλτήριο, ο οποίος έπραξε και δίδαξε.

«Το στόμα μου θα λαλήσει σοφία και η μελέτη της καρδιάς μου σύνεση». Διότι, τι θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι σοφότερο από τις ευαγγελικές διδασκαλίες, και τι θα βρούμε ότι έχει ειπωθεί με τόση σύνεση όσο η διδασκαλία μέσω του Χριστού; Επομένως -διότι ο λόγος θα επανέλθει στο αρχικό θέμα- προφητεύει σαφώς ότι το πλήθος των εθνών θα συναθροιστεί μαζί με εκείνους από τον Ισραήλ που επιστρέφουν. Αλλά για ποιο λόγο, θα μπορούσε να πει κανείς ερευνώντας πιο διεισδυτικά το νόημα του κειμένου, ο Σωτήρας αποκαλύπτει μυστήρια ενώ συνομιλεί με τους άρχοντες των Ιουδαίων και μιλά σε άνδρες που έχουν την καρδιά τους καταφλεγόμενη από μίσος και φθόνο; Διότι, πες μου, γιατί έπρεπε τέτοιοι άνθρωποι να μάθουν ότι θα κυριαρχήσει στα έθνη, και ότι τα πρόβατα που βρίσκονται έξω από την Ιουδαία θα τα συγκεντρώσει στις δικές του αυλές; Τι θα πούμε λοιπόν σε αυτό, και πώς θα απολογηθούμε; Δεν τους ανακοινώνει τα μυστήρια ως σε φίλους, αλλά ούτε και τους παρέχει την εξήγηση γι' αυτά μάταια, αλλά επειδή γνώριζε να ωφελεί, όσο εξαρτιόταν από τον ίδιο (διότι αυτός ήταν ο σκοπός), έστω κι αν ο νους των ακροατών, όντας εξαιρετικά δύσκολος στο να κατανοήσει και όχι εύκολα δεκτικός στην πειθώ, παρέμεινε άκαμπτος.

Διότι είπε κάπου ο Χριστός, ότι «Τα λόγια που εγώ σας μίλησα είναι πνεύμα και ζωή», δηλαδή είναι πνευματικά και ζωοποιά. Είναι λοιπόν όσια αυτά που δημιουργούν οσιότητα και που αναδεικνύουν δίκαιους και άμεμπτους εκείνους που τα αποδέχονται· και είναι πιστά, διότι δημιουργούν πίστη και ενεργούν σε αυτούς που τα λαμβάνουν τη σταθερότητα στην πίστη και στη ζωή της ευσέβειας. Διότι αυτή είναι η δύναμη των όσων θεσπίστηκαν μέσω του Χριστού. Λοιπόν, αφού ονόμασε Δαβίδ τον Χριστό, ο οποίος κατάγεται κατά σάρκα από το σπέρμα του Δαβίδ, αμέσως λέει για αυτόν: «Ιδού, τον έδωσα ως μαρτυρία στα έθνη, ως άρχοντα και κυβερνήτη στα έθνη». Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός διαβεβαιώνει, τρόπον τινά, τα πλήθη που προέρχονται από τα έθνη, ότι και αυτά έχουν γίνει δεκτά, και ότι μπορούν όσοι θέλουν, χωρίς να τους εμποδίζει κανείς, να πλουτίσουν με το φως της αληθινής θεογνωσίας. Είπε λοιπόν μέσω της λύρας του Ψαλμωδού: «Ακούστε τα αυτά, όλα τα έθνη· δώστε προσοχή, όλοι οι κάτοικοι της οικουμένης, οι γηγενείς και οι γιοι των ανθρώπων, μαζί πλούσιος και φτωχός. Το στόμα μου θα μιλήσει σοφία, και η μελέτη της καρδιάς μου σύνεση». Διότι χρειαζόταν, χρειαζόταν σοφία και σύνεση στους πλανημένους, οι οποίοι εξαιτίας πολλής ανοησίας προσκύνησαν την κτίση αντί για τον Κτίστη, και ονόμαζαν θεούς τα ξύλα και τις πέτρες.

Το στόμα μου θα λαλήσει σοφία, και η μελέτη της καρδιάς μου σύνεση. Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή, θα φανερώσω με το ψαλτήριο το πρόβλημά μου. Αυτά δε είναι δυνατόν να ειπωθούν και από τους αποστόλους. Παραβολές δε ονομάζει τους αινιγματώδεις λόγους.

Διότι και ο Κύριος, ενώ μιλούσε στα πλήθη με παραβολές, τις ανέλυε στους αποστόλους κατ' οίκον. Γι' αυτό τώρα ο χορός, φέροντας στο στόμα του τη σοφία του Θεού, δηλαδή τον Χριστό —διότι ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού—, έλεγε: Το στόμα μου θα λαλήσει σοφία.

Ποιος είναι αυτός που αγορεύει σε τόσο πολυάριθμο και σπουδαίο ακροατήριο; Ποιος άλλος παρά εκείνος που μαρτυρεί για τον εαυτό του ότι θα λαλήσει σοφία και σύνεση; Και βέβαια αυτά τα λέει εκείνος που κατέχει Πνεύμα σοφίας και συνέσεως, αυτή τη μεγάλη χάρη που κατορθώνεται με την προσοχή και τη μελέτη. Διότι δεν είπε ότι θα ανοίξει το στόμα του προτού κλίνει την ακοή του στον παραβολικό λόγο. «Το στόμα μου», λέει, «θα λαλήσει σοφία και η μελέτη της καρδιάς μου σύνεση». Και πρώτα, «Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή», και ύστερα «θα ανοίξω με το ψαλτήρι το πρόβλημά μου». Ποια είναι λοιπόν η σύνεση και ποιο το πρόβλημα; Η κτίση του Θεού, λέει, δεν γνωρίζει τη δημιουργία καμιάς πονηρής ημέρας, όπως μαρτυρεί ο λόγος της κοσμογονίας, αλλά η αμαρτία κατέστησε την ημέρα της αγαλλιάσεως ημέρα φόβου και τιμωρίας, την οποία θα ήταν δυνατόν να μη φοβόμαστε, εάν το φίδι που παραμονεύει την πτέρνα μας, το οποίο ονομάζεται ανομία, δεν είχε περικυκλώσει την πορεία της ζωής μας, ορθώνοντας πανταχόθεν με φοβερό τρόπο τα ποικίλα λέπια των παθών στο σύρσιμό του και γινόμενο τραχύ.

Εις το τέλος· ψαλμός για τους υιούς Κορέ. Δηλαδή, στους Ιουδαίους φανερώθηκε η καταδίκη που επρόκειτο να συμβεί στους έσχατους καιρούς. Ακούσατε αυτά. Κατά πλάτος καλούνται ως μάρτυρες όλα τα έθνη· ακούστε, λέει, τι μου έκανε ο λαός μου, ο Ισραήλ. Δώστε προσοχή. Διότι στα αυτιά όλης της οικουμένης έφτασαν όσα έγιναν στον Ισραήλ. Οι γηγενείς. [Και οι νεκροί, λέει, και οι ζωντανοί, ακούστε τι έκαναν οι Ιουδαίοι.] Όλοι μαζί. Και οι φτωχοί και οι πλούσιοι, και οι μικροί και οι μεγάλοι, μάθετε τα γενόμενα. Το στόμα μου. Ενώ δίδασκε τον Ισραήλ και τους παρέθετε και τους υπεδείκνυε τα θαύματα, δεν εισάκουσαν. Και η μελέτη. Διότι ο Χριστός εμφανίζεται ως συνετός ακροατής στον Ησαΐα, καθώς ακούει με σύνεση τα δικά μας. Θα κλίνω. Διότι πολλά δίδαξα στους Ιουδαίους, και με παραβολές και στο φως, αλλά το αυτί τους έγινε ανυπάκουο και σκληρό. Θα ανοίξω. Διότι εγώ εκπλήρωσα όσα ειπώθηκαν για μένα και στους ψαλμούς και στους προφήτες, αλλά οι Ιουδαίοι δεν θέλησαν να πιστέψουν. Γιατί να φοβηθώ. Ο Ιούδας λέει: δεν φοβάμαι να παραδώσω τον Κύριο. Η ανομία. Διότι, ενώ νόμιζε ότι εξαπατά [τον Κύριο], εξαπατήθηκε ο ίδιος· αφού έλαβε ως μισθό το σχοινί. Αυτοί που πεποίθησαν. Εννοεί τους άρχοντες των Ιουδαίων. Και στο πλήθος. Οι Ιουδαίοι, επειδή πλουτίζουν από τα δώρα του Θεού και κατέχουν από όλους τα του νόμου.

Κάποιος άλλος πάλι λέει για τη δική του γλώσσα: «Η γλώσσα μου είναι κάλαμος γραμματέως οξυγράφου». Εκείνη διέπραξε φόνο, ενώ αυτή έγραφε θείο νόμο· γι' αυτό τον λόγο, εκείνη ήταν μάχαιρα, ενώ αυτή ήταν κάλαμος, όχι εξαιτίας της ιδιαίτερης φύσεώς τους, αλλά εξαιτίας της προαιρέσεως εκείνων που τις χρησιμοποιούσαν. Διότι η φύση της γλώσσας, και της μίας και της άλλης, ήταν μία και η αυτή, αλλά το έργο τους δεν ήταν το ίδιο. Και σχετικά με το στόμα πάλι μπορεί κανείς να διαπιστώσει ομοίως το ίδιο ακριβώς· διότι κάποιοι μεν είχαν το στόμα γεμάτο από σαπίλα και πονηριά· γι' αυτό και εκείνος που τους κατηγορούσε έλεγε: «Το στόμα τους γέμει από κατάρα και πικρία»· το δικό του όμως στόμα δεν ήταν τέτοιο, αλλά (έλεγε): «Το στόμα μου θα λαλήσει σοφία και η μελέτη της καρδιάς μου σύνεση».

Αλλ' ίσως θα μπορούσε να πει κάποιος: Και γιατί άραγε, εφόσον είσαι άνθρωπος και μετέχεις στην ίδια φύση, θεωρείς τον εαυτό σου τόσο άξιο, ώστε να νομίζεις ότι είσαι κατάλληλος να γίνεις διδάσκαλος της οικουμένης και να συγκαλείς τους ανθρώπους από τα πέρατα της γης; Τι έχεις να πεις που να είναι άξιο ενός τόσο μεγάλου ακροατηρίου; Ναι, απαντά. Διότι, εφόσον προσκάλεσε την οικουμένη, καθιστώντας αξιόπιστο τον λόγο του, άκουσε τι λέει: «Το στόμα μου θα λαλήσει σοφία, και η μελέτη της καρδιάς μου σύνεση». Άλλος λέει: «Και θα ψιθυρίσει η καρδιά μου σύνεση». Το δε εβραϊκό λέει «Ουαγίθ». Είδες πώς ανύψωσε αμέσως τον λόγο; Δεν θα μιλήσω περί χρημάτων, λέει, ούτε περί αξιωμάτων, ούτε περί εξουσίας, ούτε περί σωματικής ρώμης, ούτε περί κανενός άλλου από τα πρόσκαιρα· πρόκειται να εκφέρω σοφία με ακρίβεια, και όχι απλώς κάτι που μου ήλθε αυθόρμητα στο μυαλό εκείνη τη στιγμή. «Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή». Άλλος λέει: «Θα κλίνω στην παραβολή το αυτί μου». Το δε εβραϊκό λέει «Λαμασάλ».

«Θα ανοίξω με το ψαλτήρι το πρόβλημά μου». Άλλος λέει, «Το αίνιγμά μου». Ο δε Εβραίος το είπε αυτό «Ιδαθεί». Και ποια είναι η συνάφεια αυτού με τα προηγούμενα; Διότι αντί για δάσκαλο, βλέπω τώρα ακροατή. Διότι, από τη μία μας κάλεσες για να ακούσουμε κάτι χρήσιμο· αφού όμως παρευρέθηκαν και συγκεντρώθηκαν όλοι, και αφού υποσχέθηκες ότι θα πεις κάτι σοφό, χωρίς να έχεις πει τίποτε ακόμη, εγκαταλείποντας τη θέση του δασκάλου, μεταβαίνεις στη θέση του ακροατή. Διότι, λέει, «θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή». Για ποιον λόγο το κάνει αυτό; Πολύ συνετά και σε απόλυτη συνάφεια με τα προηγούμενα. Επειδή δηλαδή είπε, «Θα λαλήσω σοφία», για να μη νομίσει κανείς ότι τα λεγόμενα είναι ανθρώπινα, και «μελέτη της καρδιάς», για να μην υποπτευθεί ότι πρόκειται για δική του εφεύρεση, αποδεικνύει μέσα από αυτά ότι τα λεγόμενα είναι θεία, και ότι δεν λέει τίποτε δικό του, αλλά λέει ακριβώς εκείνα που άκουσε. Διότι έστρεψα, λέει, το αυτί μου στον Θεό, άκουσα από Εκείνον, και αυτά που κατήλθαν άνωθεν στη διάνοιά μου, αυτά λέω. Γι' αυτό και ο Ησαΐας έλεγε: «Ο Κύριος μου δίνει γλώσσα παιδείας για να γνωρίζω πότε πρέπει να πω λόγο· μου έδωσε επιπλέον αυτί για να ακούω». Και ο Παύλος πάλι: «Η πίστη προέρχεται από την ακοή, και η ακοή έρχεται διά του ρήματος του Θεού».

Βλέπεις ότι και εκείνος έγινε πρώτα ακροατής, και έπειτα δάσκαλος; Γι' αυτό και ένας άλλος ερμηνευτής έλεγε: «Και θα μινυρίσει η καρδιά μου». Τι σημαίνει «θα μινυρίσει»; Θα ψάλει, θα πει κάποιον πνευματικό ψαλμό. Και αν κάνει λόγο για μελέτη, μην ταραχτείς· διότι όσα έλαβε από το Πνεύμα, αυτά τα μελετούσε αδιάκοπα και τα ανακινούσε μέσα του, και τότε, αφού τα είχε ανακινήσει, τα εξέφερε στους άλλους.

Θέλοντας δε ο Θεός να δείξει ότι, όπως ακριβώς στέλνει σε εκείνον που διδάσκει Πνεύμα σοφίας, έτσι και σε εκείνον που μαθαίνει στέλνει Πνεύμα συνέσεως, ώστε να κατανοήσει τα του Θεού· τη χάρη της σοφίας την έχει το στόμα που κηρύττει και διδάσκει, ενώ τη χάρη της συνέσεως την έχει η καρδιά που μαθαίνει· γι' αυτό λέει ο Δαβίδ: «Το στόμα μου θα λαλήσει σοφία και η μελέτη της καρδιάς μου σύνεση».

Ψαλμός μη'. Στο τέλος, για τους υιούς Κορέ. «Ακούστε αυτά όλα τα έθνη, δώστε προσοχή όλοι εσείς που κατοικείτε την οικουμένη, τόσο οι γηγενείς όσο και οι υιοί των ανθρώπων», διότι: «Το στόμα μου θα λαλήσει σοφία και η μελέτη της καρδιάς μου σύνεση. Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή».

Η δε γεύση δεν έχει δοθεί από τον Θεό για αυτόν τον λόγο, για να διακρίνει δηλαδή το στόμα τα πικρά και τα γλυκά και τα θερμά και τα ψυχρά, και σαν χωνί σε ασκί να κατεβάζει τα φαγητά στην κοιλιά και να την τεντώνει όπως ο νέος οίνος το ασκί, και να καθιστά το σώμα τρυφηλό και παχύ εξασφαλίζοντας πλούσια τροφή για τα σκουλήκια στον κατάλληλο χρόνο, ούτε πάλι για να το ανοίγουμε επίκαιρα και άκαιρα, ώστε να φλυαρούμε και να υβρίζουμε και να χλευάζουμε και να διαβάλλουμε ή να καταλαλούμε και να κατακρίνουμε και να μαλώνουμε ή να ορκιζόμαστε και να ψευδόμαστε και να λέμε απρεπή πράγματα, και να το έχουμε σαν «τάφο ανοιγμένο», κατά τον θείο Δαβίδ, εκπέμποντας πολλή δυσωδία από τη βρωμιά των λόγων, όπως ακριβώς αναδύεται από έναν ανοιγμένο τάφο λόγω του νεκρού που κείτεται κάτω. Αντιθέτως, δόθηκε για να τρέφεται μετρημένα μέσω αυτής, δηλαδή της γεύσης, το σώμα για τη συντήρησή του, και να το ανοίγουμε, δηλαδή το στόμα, με τον λόγο του Θεού και να μεταδίδουμε στους ανθρώπους τα θεία διδάγματα, να ψάλλουμε, να προσευχόμαστε και να υμνούμε τον Θεό, όσο είναι εφικτό. «Γιε μου», λέει, «να ανοίγεις το στόμα σου με τον λόγο του Θεού και να κρίνεις τα πάντα υγιώς· να ανοίγεις το στόμα σου και να κρίνεις δίκαια»· και πάλι: «Το στόμα μου», λέει, «θα λαλήσει σοφία και η μελέτη της καρδιάς μου σύνεση».

Διότι ήταν αδύνατο να αρθρώσει κανείς από αυτούς λόγο αργό ή κοσμικό, αλλά σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Το στόμα μου θα μελετήσει σοφία και η μελέτη της καρδιάς μου σύνεση», ο καθένας λοιπόν συνομιλούσε με τον πλησίον του είτε για την ερμηνεία των Γραφών είτε για τα κατορθώματα και τον βίο των πατέρων. Τόσο πολύ δε είχε καταπατηθεί από αυτούς η ματαιότητα του κόσμου, ώστε μερικοί από αυτούς εκοιμήθησαν χωρίς καν να γνωρίζουν καθόλου την όψη του αργυρίου ή του χρυσίου.