Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 48:5

Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή. Εγώ μεν, λέει, έχοντας ακονίσει τον νου μου για την κατανόηση των σωτήριων παραβολών, κατόρθωσα να παρακολουθήσω το νόημα που περιέχεται σε αυτές· σε εκείνους όμως που δεν δύνανται να το πράξουν αυτό εξαιτίας της πνευματικής τους νηπιότητας, θα ανοίξω τα κεκλεισμένα και θα διασαφηνίσω τα αινίγματα και τις παραβολές. Και αυτά θα τα πράξω διά του δικού μου ψαλτηρίου, δηλαδή του σώματος, το οποίο αντηχεί δίκην οργάνου, και διά του οποίου η ψυχή στρέφεται προς την υμνωδία, κινούμενη έντεχνα διά μέσου κάθε αισθητηρίου, μέλους και μέρους.

Διότι, εάν το αγαθό δεν είναι από πριν αποταμιευμένο στην καρδιά, πώς θα βγάλει τον θησαυρό από το στόμα του εκείνος που δεν τον κατέχει στα κρυφά; Και εάν, ενώ έχει τα αγαθά της καρδιάς, δεν τα φανερώνει με τον λόγο, θα του λεχθεί: Κρυμμένη σοφία και αφανής θησαυρός, ποια είναι η ωφέλεια και στα δύο; Γι' αυτό, για την ωφέλεια των άλλων το στόμα μου ας λαλεί σοφία, ενώ για τη δική μας προκοπή η καρδιά ας μελετά σύνεση. «Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή, θα ανοίξω το πρόβλημά μου με το ψαλτήριο». Ακόμη, ο Προφήτης συστήνει τον εαυτό του, για να μην είναι ευκαταφρόνητα τα λόγια του, σαν να προέρχονται από ανθρώπινη επινόηση. Εκείνα που διδάσκομαι, λέει, από το Πνεύμα, αυτά σας αναγγέλλω, χωρίς να λέω τίποτα δικό μου, τίποτα ανθρώπινο· αλλά, επειδή υπήρξα υπάκουος ακροατής των προβλημάτων του Πνεύματος, το οποίο μας παραδίδει εν μυστηρίω τη σοφία του Θεού, ανοίγω για εμάς και καθιστώ φανερό το πρόβλημα, και το ανοίγω όχι με άλλον τρόπο παρά μέσω του ψαλτηρίου. Είναι δε το ψαλτήριο μουσικό όργανο, το οποίο αποδίδει τους φθόγγους αρμονικά προς τη μελωδία της φωνής. Επομένως, το λογικό ψαλτήριο ανοίγεται κατεξοχήν τότε, όταν οι πράξεις αποδίδονται σε συμφωνία με τα λόγια. Και εκείνος είναι πνευματικό ψαλτήριο, ο οποίος έπραξε και δίδαξε.

Αυτός αναπτύσσει το πρόβλημα στους ψαλμούς, προβάλλοντας μέσα από το δικό του παράδειγμα το εφικτό των διδαγμάτων. Επειδή, λοιπόν, δεν ελέγχεται από τη συνείδησή του για τίποτα το ανάρμοστο ή αταίριαστο κατά τη διάρκεια του βίου του, γι' αυτό με πεποίθηση προφέρει τα εξής λόγια: «Γιατί να φοβάμαι σε ημέρα πονηρή; Η ανομία της φτέρνας μου δεν θα με περικυκλώσει». Πονηρή ημέρα ονομάζει την ημέρα της κρίσεως, για την οποία έχει λεχθεί: «Ημέρα Κυρίου ανίατη επάνω σε όλα τα έθνη», κατά την οποία, λέει ο προφήτης, «τον καθένα θα τον περικυκλώσουν οι διαλογισμοί του». Τότε, λοιπόν, επειδή δεν έχω πράξει τίποτα το άνομο στην οδό του βίου, δεν φοβάμαι την πονηρή ημέρα. Διότι δεν θα σταθούν γύρω μου τα ίχνη των αμαρτημάτων, ούτε θα με περικυκλώσουν, επιφέροντάς μου τον έλεγχο μέσα από μια σιωπηλή κατηγορία. Διότι κανένας άλλος κατήγορος δεν θα σταθεί απέναντί σου, παρά οι ίδιες οι πράξεις, καθεμία από τις οποίες θα παρίσταται με τη δική της μορφή: η μοιχεία, η κλοπή, η πορνεία, μαζί με τη νύχτα, με τον τρόπο, με τα χαρακτηριστικά της γνωρίσματα, και με μια λέξη, κάθε αμαρτία θα παρουσιαστεί φέροντας ολοκάθαρη την υπενθύμισή της με τον δικό της χαρακτήρα. Εμένα, λοιπόν, δεν θα με περικυκλώσουν τα ίχνη των αμαρτημάτων, διότι «έκλινα το αυτί μου σε παραβολή, άνοιξα το πρόβλημά μου με το ψαλτήρι».

ΨΑΛΜΟΣ ΜΗ'. <Εἰς τὸ τέλος, τοῖς υἱοῖς Κορέ.> (A f. 269.) Διά του παρόντος ηθικού ψαλμού κηρύττονται σε όλους τους ανθρώπους τα περί του θείου δικαστηρίου, και εκείνη η ημέρα κατά την οποία ο Θεός θα φέρει το δημιούργημά του σε κρίση. Οι δε υιοί Κορέ θα μπορούσαν να αντιπροσωπεύουν το πρόσωπο των αποστόλων που μυσταγώγησαν την υφήλιο· εξού και ακολούθως εδώ, το κήρυγμα του λόγου διαδίδεται σε όλη τη γη· και όπως πριν από τη σύγχυση των γλωσσών υπήρχε μια γλώσσα για όλους και μια φωνή, έτσι και τώρα όλα τα έθνη και όλη η οικουμένη και όλοι οι άνθρωποι γίνονται μια ακοή και μια καρδιά, καθώς ένας λόγος αντηχεί σε όλους. Διότι βραδύγλωσσος μεν, ομολογουμένως, και χωρίς ευφράδεια ήταν ο παλαιός νόμος, ο οποίος, μέσα από μια μακρά κυκλική πορεία σύμφωνα με το γράμμα, σχεδόν μας ψέλλιζε το θέλημα του Θεού. Αντιθέτως, το πλέον καλλίφωνο στόμα του Μωυσή είναι ο Χριστός, ο οποίος μεθιστά τους τύπους στην αλήθεια και προσφέρει έτοιμη παντού τη γνώση των αναγκαίων. Και ενώ ο νόμος παιδαγώγησε μόνο τον κατά σάρκα Ισραήλ, ο Χριστός, απλώνοντας το δίχτυ της πραότητάς του, σαγήνευσε όλη την οικουμένη. Εύλογα, λοιπόν, συμβουλεύει αυτούς που βρίσκονται σε όλη τη γη: «Ακούστε αυτά, όλα τα έθνη», κ.τ.λ. <Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή, θα ανοίξω το πρόβλημά μου με ψαλτήρι.> (I f. 267 b.)

Είναι σαν να έλεγε: Έχω συνηθίσει να είμαι φιλομαθής ερευνητής, και με μεγάλη ευχαρίστηση μαθαίνω τα σκοτεινά και τα πλέον δυσνόητα θεωρήματα. Εάν όμως προκύψει ανάγκη να τα διασαφηνίσω, δηλαδή να τα καταστήσω φανερά στους πολλούς, το πράττω με ευχαρίστηση. Διότι ο λόγος μου δεν θα είναι χωρίς χάρη, αλλά σαν κάποια ωδή ψαλτηρίου. Και με τη λέξη πρόβλημα, λέει, εννοεί όσα προτίθεμαι να πω. Πάντοτε, άλλωστε, ο λόγος των αγίων είναι συγκερασμένος με τέρψη. Διότι έτσι κάπου γράφει και ο πάνσοφος Παύλος, ότι «Ο λόγος σας να είναι με χάρη, αρτυμένος με αλάτι», ώστε να μεταδώσει χάρη σε όσους ακούν.

Το στόμα μου θα λαλήσει σοφία, και η μελέτη της καρδιάς μου σύνεση. Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή, θα φανερώσω με το ψαλτήριο το πρόβλημά μου. Αυτά δε είναι δυνατόν να ειπωθούν και από τους αποστόλους. Παραβολές δε ονομάζει τους αινιγματώδεις λόγους.

Ποιος είναι αυτός που αγορεύει σε τόσο πολυάριθμο και σπουδαίο ακροατήριο; Ποιος άλλος παρά εκείνος που μαρτυρεί για τον εαυτό του ότι θα λαλήσει σοφία και σύνεση; Και βέβαια αυτά τα λέει εκείνος που κατέχει Πνεύμα σοφίας και συνέσεως, αυτή τη μεγάλη χάρη που κατορθώνεται με την προσοχή και τη μελέτη. Διότι δεν είπε ότι θα ανοίξει το στόμα του προτού κλίνει την ακοή του στον παραβολικό λόγο. «Το στόμα μου», λέει, «θα λαλήσει σοφία και η μελέτη της καρδιάς μου σύνεση». Και πρώτα, «Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή», και ύστερα «θα ανοίξω με το ψαλτήρι το πρόβλημά μου». Ποια είναι λοιπόν η σύνεση και ποιο το πρόβλημα; Η κτίση του Θεού, λέει, δεν γνωρίζει τη δημιουργία καμιάς πονηρής ημέρας, όπως μαρτυρεί ο λόγος της κοσμογονίας, αλλά η αμαρτία κατέστησε την ημέρα της αγαλλιάσεως ημέρα φόβου και τιμωρίας, την οποία θα ήταν δυνατόν να μη φοβόμαστε, εάν το φίδι που παραμονεύει την πτέρνα μας, το οποίο ονομάζεται ανομία, δεν είχε περικυκλώσει την πορεία της ζωής μας, ορθώνοντας πανταχόθεν με φοβερό τρόπο τα ποικίλα λέπια των παθών στο σύρσιμό του και γινόμενο τραχύ.

Εις το τέλος· ψαλμός για τους υιούς Κορέ. Δηλαδή, στους Ιουδαίους φανερώθηκε η καταδίκη που επρόκειτο να συμβεί στους έσχατους καιρούς. Ακούσατε αυτά. Κατά πλάτος καλούνται ως μάρτυρες όλα τα έθνη· ακούστε, λέει, τι μου έκανε ο λαός μου, ο Ισραήλ. Δώστε προσοχή. Διότι στα αυτιά όλης της οικουμένης έφτασαν όσα έγιναν στον Ισραήλ. Οι γηγενείς. [Και οι νεκροί, λέει, και οι ζωντανοί, ακούστε τι έκαναν οι Ιουδαίοι.] Όλοι μαζί. Και οι φτωχοί και οι πλούσιοι, και οι μικροί και οι μεγάλοι, μάθετε τα γενόμενα. Το στόμα μου. Ενώ δίδασκε τον Ισραήλ και τους παρέθετε και τους υπεδείκνυε τα θαύματα, δεν εισάκουσαν. Και η μελέτη. Διότι ο Χριστός εμφανίζεται ως συνετός ακροατής στον Ησαΐα, καθώς ακούει με σύνεση τα δικά μας. Θα κλίνω. Διότι πολλά δίδαξα στους Ιουδαίους, και με παραβολές και στο φως, αλλά το αυτί τους έγινε ανυπάκουο και σκληρό. Θα ανοίξω. Διότι εγώ εκπλήρωσα όσα ειπώθηκαν για μένα και στους ψαλμούς και στους προφήτες, αλλά οι Ιουδαίοι δεν θέλησαν να πιστέψουν. Γιατί να φοβηθώ. Ο Ιούδας λέει: δεν φοβάμαι να παραδώσω τον Κύριο. Η ανομία. Διότι, ενώ νόμιζε ότι εξαπατά [τον Κύριο], εξαπατήθηκε ο ίδιος· αφού έλαβε ως μισθό το σχοινί. Αυτοί που πεποίθησαν. Εννοεί τους άρχοντες των Ιουδαίων. Και στο πλήθος. Οι Ιουδαίοι, επειδή πλουτίζουν από τα δώρα του Θεού και κατέχουν από όλους τα του νόμου.

Άλλοι πάλι είχαν χέρια γεμάτα ανομία, και κατηγορώντας τους έλεγε πάλι: «Στα χέρια τους υπάρχουν ανομίες, και το δεξί τους χέρι γέμισε με δώρα»· αυτός όμως είχε χέρια που δεν είχαν εξασκηθεί σε τίποτε άλλο παρά να υψώνονται προς τον ουρανό· γι' αυτό και για αυτά έλεγε: «Η ανύψωση των χεριών μου θυσία εσπερινή». Και το ίδιο αυτό πάλι μπορεί κανείς να διαπιστώσει σχετικά με την καρδιά· διότι των άλλων η καρδιά ήταν μάταιη, ενώ η δική του αληθινή· γι' αυτό και για εκείνους λέει: «Η καρδιά τους είναι μάταιη»· ενώ για τη δική του: «Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό». Και το ίδιο ακριβώς θα μπορούσε να δει κανείς και ως προς την ακοή· διότι οι μεν είχαν ακοή θηρίων, αμείλικτη και ανηλεή, και κατακρίνοντάς τους έλεγε τα εξής: «Σαν την κουφή ασπίδα που βουλώνει τα αυτιά της»· ενώ η δική του ακοή ήταν δοχείο των θείων ρημάτων. Και τούτο πάλι το φανέρωσε λέγοντας: «Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή, θα φανερώσω με το ψαλτήρι το πρόβλημά μου».

Αλλ' ίσως θα μπορούσε να πει κάποιος: Και γιατί άραγε, εφόσον είσαι άνθρωπος και μετέχεις στην ίδια φύση, θεωρείς τον εαυτό σου τόσο άξιο, ώστε να νομίζεις ότι είσαι κατάλληλος να γίνεις διδάσκαλος της οικουμένης και να συγκαλείς τους ανθρώπους από τα πέρατα της γης; Τι έχεις να πεις που να είναι άξιο ενός τόσο μεγάλου ακροατηρίου; Ναι, απαντά. Διότι, εφόσον προσκάλεσε την οικουμένη, καθιστώντας αξιόπιστο τον λόγο του, άκουσε τι λέει: «Το στόμα μου θα λαλήσει σοφία, και η μελέτη της καρδιάς μου σύνεση». Άλλος λέει: «Και θα ψιθυρίσει η καρδιά μου σύνεση». Το δε εβραϊκό λέει «Ουαγίθ». Είδες πώς ανύψωσε αμέσως τον λόγο; Δεν θα μιλήσω περί χρημάτων, λέει, ούτε περί αξιωμάτων, ούτε περί εξουσίας, ούτε περί σωματικής ρώμης, ούτε περί κανενός άλλου από τα πρόσκαιρα· πρόκειται να εκφέρω σοφία με ακρίβεια, και όχι απλώς κάτι που μου ήλθε αυθόρμητα στο μυαλό εκείνη τη στιγμή. «Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή». Άλλος λέει: «Θα κλίνω στην παραβολή το αυτί μου». Το δε εβραϊκό λέει «Λαμασάλ».

«Θα ανοίξω με το ψαλτήρι το πρόβλημά μου». Άλλος λέει, «Το αίνιγμά μου». Ο δε Εβραίος το είπε αυτό «Ιδαθεί». Και ποια είναι η συνάφεια αυτού με τα προηγούμενα; Διότι αντί για δάσκαλο, βλέπω τώρα ακροατή. Διότι, από τη μία μας κάλεσες για να ακούσουμε κάτι χρήσιμο· αφού όμως παρευρέθηκαν και συγκεντρώθηκαν όλοι, και αφού υποσχέθηκες ότι θα πεις κάτι σοφό, χωρίς να έχεις πει τίποτε ακόμη, εγκαταλείποντας τη θέση του δασκάλου, μεταβαίνεις στη θέση του ακροατή. Διότι, λέει, «θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή». Για ποιον λόγο το κάνει αυτό; Πολύ συνετά και σε απόλυτη συνάφεια με τα προηγούμενα. Επειδή δηλαδή είπε, «Θα λαλήσω σοφία», για να μη νομίσει κανείς ότι τα λεγόμενα είναι ανθρώπινα, και «μελέτη της καρδιάς», για να μην υποπτευθεί ότι πρόκειται για δική του εφεύρεση, αποδεικνύει μέσα από αυτά ότι τα λεγόμενα είναι θεία, και ότι δεν λέει τίποτε δικό του, αλλά λέει ακριβώς εκείνα που άκουσε. Διότι έστρεψα, λέει, το αυτί μου στον Θεό, άκουσα από Εκείνον, και αυτά που κατήλθαν άνωθεν στη διάνοιά μου, αυτά λέω. Γι' αυτό και ο Ησαΐας έλεγε: «Ο Κύριος μου δίνει γλώσσα παιδείας για να γνωρίζω πότε πρέπει να πω λόγο· μου έδωσε επιπλέον αυτί για να ακούω». Και ο Παύλος πάλι: «Η πίστη προέρχεται από την ακοή, και η ακοή έρχεται διά του ρήματος του Θεού».

Αυτό είναι ικανό να παρακινήσει σε αναζήτηση, όταν κάτι εκφράζεται συγκαλυμμένα. Γι' αυτό και ο Χριστός το έκανε τότε αυτό, και μιλούσε με παραβολές, ερεθίζοντας και διεγείροντας την επιθυμία για ακρόαση σε εκείνους που είχαν ατονήσει και βρίσκονταν σε πνευματικό ύπνο· αλλά ούτε και έτσι πρόσεχαν. Οι μαθητές όμως παρέμεναν κοντά του, και, αν και αγνοούσαν το νόημα, επέμεναν ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο, επειδή δηλαδή το αγνοούσαν. Γι' αυτό και τους ερμήνευε ιδιαιτέρως τις παραβολές. Εξαιτίας αυτού και ο προφήτης λέει: «Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή, θα αναπτύξω με το ψαλτήρι το πρόβλημά μου». Και «πρόβλημα» είναι ο συγκαλυμμένος και αινιγματώδης λόγος, γι' αυτό και αλλού λέει: «Θα φθέγξω προβλήματα από την καταβολή του κόσμου». Γι' αυτό τον λόγο τόλμησε να το ονομάσει και σοφία, έχοντας εμπιστοσύνη στη θεία αποκάλυψη· γι' αυτό λέει και «με το ψαλτήρι», φανερώνοντας τον πνευματικό χαρακτήρα της διδασκαλίας, την άνωθεν έμπνευση που τον κατείχε, και διατυπώνει τη συμβουλή με μορφή άσματος, κάνοντας τον λόγο πιο ευάρεστο. Είδες τι είδους προοίμιο συνέθεσε;

Είναι γεμάτοι από πολλή ταπεινοφροσύνη εκείνοι που ακολουθούν χωρίς δισταγμό τον κανόνα που προαναφέραμε. Διότι, εάν κάποιος φανέρωνε το πρόβλημά του μέσα από το Ψαλτήρι, πόσο νομίζετε ότι διαφέρει ο λογικός νους και η νοερά ψυχή από ένα άψυχο απόφθεγμα; Πολλοί είναι εκείνοι που, επειδή δεν έχουν ακόμη κατακτήσει αυτό το τέλειο και ελαφρύ αγαθό που προαναφέρθηκε εξαιτίας της αυταρέσκειάς τους, αλλά επιχείρησαν από μόνοι τους και μέσα τους να κατανοήσουν τι είναι ευάρεστο στον Κύριο, μας εξέθεσαν πάρα πολλές και ποικίλες κρίσεις γι' αυτό το ζήτημα. Ορισμένοι από αυτούς που το συζητούσαν απομακρύνθηκαν από κάθε εμπαθή προσκόλληση, θέτοντας τον λογισμό τους απέναντι και στις δύο θελήσεις της ψυχής, δηλαδή και σε εκείνη που επιχειρεί κάτι και σε εκείνη που φέρνει αντιρρήσεις, και παρουσιάζοντας τον νου τους γυμνό από το ίδιον θέλημα με θερμή προσευχή για καθορισμένες ημέρες στον Κύριο, επέτυχαν την επίγνωση του θελήματός Του. Αυτό συνέβη είτε επειδή ένας νοερός νους συνομίλησε νοερά με τον δικό τους νου, είτε επειδή η μία από τις δύο σκέψεις εξαφανίστηκε εντελώς από την ψυχή. Άλλοι πάλι, από τη θλίψη και τη διάσπαση που ακολούθησε το εγχείρημά τους, κατανόησαν ότι αυτό ήταν θείο, σύμφωνα με εκείνον που είπε: Θελήσαμε να έρθουμε σε εσάς, και μία και δύο φορές, αλλά μας εμπόδισε ο Σατανάς. Έτεροι, αντίθετα, από την απροσδόκητη συνέργεια στην πραγματοποίηση του έργου, αισθάνθηκαν ότι αυτό είναι ευπρόσδεκτο στον Θεό, λέγοντας εκείνο: Σε καθέναν που προαιρείται το αγαθό, συνεργεί ο Θεός.

Να θυμάσαι στην απομόνωσή σου τη διαγωγή αυτού του ισάγγελου ησυχαστή, και δες πώς πολλές φορές έδιωχνε αυτούς που τον επισκέπτονταν, για να μην χάσει το σπουδαιότερο. Γνώρισα ότι οι δαίμονες πείθουν πολύ συχνά τους παράλογους από τους περιπλανώμενους να επισκέπτονται εκείνους που πράγματι ησυχάζουν, ώστε μέσω αυτών να μπορέσουν να εμποδίσουν έστω και λίγο τους εργάτες της αρετής. Να προσέχεις τέτοιου είδους ανθρώπους, φίλε μου, και να μην αποφεύγεις να λυπείς με ευσεβή τρόπο τους ράθυμους· διότι ίσως εξαιτίας της λύπης να σταματήσουν να περιπλανώνται. Πρόσεξε όμως, εξαιτίας αυτού του σκοπού, μήπως λυπήσεις άδικα μια ψυχή που έρχεται διψασμένη να αντλήσει νερό από εσένα. Σε καθετί χρειάζεσαι λυχνάρι· ο βίος των ησυχαζόντων, ή μάλλον των μοναχών, ας γίνεται με συνείδηση και αίσθηση· εκείνος που προχωρά σύμφωνα με τον λόγο του Θεού, εκτελεί όλα του τα έργα, τα λόγια, τους λογισμούς, τα βήματα και τα κινήματά του σύμφωνα με το θέλημα του Κυρίου, και για τον Κύριο τα επιτελεί με αίσθηση ψυχής, και τα εργάζεται ενώπιον του Κυρίου· αν όμως ο νους του διαρπάζεται, τότε δεν πολιτεύεται ακόμη σύμφωνα με την αρετή. Θα φανερώσω, λέει κάποιος, το πρόβλημά μου και το βούλημά μου στο ψαλτήρι, εξαιτίας της ατέλειας που έχει ακόμη η διάκρισή μου· εγώ όμως θα αναφέρω μέσω της προσευχής το θέλημά μου στον Θεό, και από εκεί θα περιμένω την εσωτερική πληροφορία. Η πίστη είναι το φτερό της προσευχής· διότι, αν δεν έχει αυτήν, η προσευχή θα επιστρέψει πάλι στον κόρφο μου· η πίστη είναι η αταλάντευτη στάση της ψυχής, που δεν κλονίζεται από καμία εναντιότητα.

Τι λοιπόν; Όλους τους συγκάλεσες για ακρόαση και το αυτί σου το κλίνεις προς άλλη ακρόαση; Ναι, λέει, διότι ούτε εγώ μιλώ αυτά από τον εαυτό μου, αλλά από το θείο Πνεύμα που με διδάσκει αυτά, και «ανοίγοντας το πρόβλημά μου με το ψαλτήρι» θα μάθω από εκεί ποιον πρέπει να φοβάμαι. «Γιατί να φοβάμαι σε ημέρα» φοβερή και «πονηρή» και τελευταία μου, κατά την οποία «η ανομία της φτέρνας μου θα με κυκλώσει»; Διότι φτέρνα για τον καθένα μας είναι το τέλος της ζωής, κατά το οποίο εάν βρεθούμε να κυκλωνόμαστε από κάποια ανομία, θα είναι όντως ημέρα πονηρή και φόβος ασύγκριτος. «Αυτοί που έχουν πεποίθηση στη δύναμή τους και καυχώνται για το πλήθος του πλούτου τους», τι θα κάνουν τότε, κυκλωμένοι από ανομία; «Αδελφός δεν λυτρώνει», διότι ούτε ο ίδιος δεν δύναται να λυτρώσει τον αδελφό του από την προκείμενη εκείνη ανάγκη· «θα λυτρώσει άραγε άνθρωπος» άλλον, ο τάδε ή ο δείνα; «Δεν θα δώσει στον Θεό εξιλέωση για τον εαυτό του και το τίμημα της λύτρωσης της ψυχής του». Εκείνος που θα φτάσει σε εκείνη την ημέρα, λέει, κυκλωμένος μέσα στις ανομίες, τι θα δώσει ως εξιλέωση στον Θεό; Ή ποιο τίμημα έχει να δώσει για να εξαγοράσει την ψυχή του, καθώς απάγεται γυμνός από τον βίο; Εκείνος όμως που «κοπίασε σε αυτόν τον αιώνα, θα ζήσει μέχρι το τέλος· δεν θα δει καταφθορά, όταν δει σοφούς να πεθαίνουν», έχοντας πλέον γίνει ανώτερος του φόβου του θανάτου. «

Διότι πρέπει αυτός που άκουσε να κατανοήσει, και αφού κατανοήσει να υπακούσει, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Άκουσε, θυγατέρα, και δες, και κλίνε το αυτί σου», αντί του «υπάκουσε, κατανόησε». Όπως ακριβώς η δεξαμενή γέρνει προς τον σωλήνα που ρέει, έτσι και η ακοή του δικαίου κλίνει προς τα νάματα του θείου νόμου. «Διότι θα κλίνω το αυτί μου στην παραβολή». Γιατί θα το κλίνω; Επειδή κάθε στάμνα που δέχεται νερό, το δέχεται έχοντας κεκλιμένο σχήμα, γι' αυτόν τον λόγο και κάθε ακοή, όταν δέχεται τα ρεύματα του θείου λόγου, λέγεται ότι κλίνει προς αυτά.