Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 48:9

Αυτοί που έχουν πεποίθηση στη δύναμή τους. Εξυπακούεται το εξής: Ακούστε τα αυτά εσείς που στηρίζετε το θάρρος σας στον πλούτο και στη δύναμη. Και ποια είναι αυτά που οφείλουν να ακούσουν, παρά εκείνα που διακηρύσσουν ότι ούτε ο πλούτος πρόκειται να τους ωφελήσει κατά την ημέρα εκείνη; Διότι τίποτε δεν πρόκειται να τους λυτρώσει από την οργή που θα επιπέσει πάνω τους εξαιτίας της αμαρτίας τους· όπως ακριβώς ούτε ένας αδελφός, για παράδειγμα, ο οποίος είναι θεοφιλής, ούτε κανένας άλλος από τους ανθρώπους δεν έχει τη δύναμη να λυτρώσει κάποιον κατά την ημέρα εκείνη· και αν δεν έχει τη δύναμη ο αδελφός, και μάλιστα θεοφιλής, πολύ περισσότερο δεν θα έχει τη δύναμη ο πλούτος. [Ο αδελφός δεν λυτρώνει· εννοεί αδελφό θεοφιλή και τίμιο.] Και το τίμημα της λυτρώσεως της ψυχής του.

Αφού δίδαξε ότι ο πλούτος δεν ωφελεί σε τίποτα κατά την ημέρα της κρίσεως, διδάσκει και εκείνο που ωφελεί. Και τι είναι αυτό παρά το να αποκτήσει κανείς έναν κοπιαστικό και επίπονο βίο; Διότι αυτοί είναι που θα αξιωθούν και την υποσχεθείσα ζωή κατά τον μέλλοντα αιώνα. Εκείνος που κοπιάζει διά της πρακτικής αρετής θα ζήσει μέχρι τέλους διά της γνώσεως, και θα αναπαυθεί εις τον αιώνα, και θα ζήσει νικηφόρα. Και κοπίασε εις τον αιώνα, και θα ζήσει μέχρι τέλους.

Υπέμεναν δε, όπως λέγει ο Κύριός μας, ότι «Εκείνος που θα υπομείνει μέχρι τέλους, αυτός θα σωθεί»· και όπως λέγει ο ψαλμωδός: «Κοπίασε στον αιώνα, και θα ζήσει μέχρι τέλους»· διότι όσοι δίκαιοι έχουν την ελπίδα τους στον Θεό, δεν είχαν σαρκική ανάπαυση, η οποία να τους χωρίζει από τον Θεό· αλλά παρέμεναν στους κόπους, χωρίς να δειλιάζουν ούτε βέβαια να αμφιβάλλουν για τις θείες υποσχέσεις· απεναντίας, υπομένοντας τις θλίψεις ως κάτι το ελαφρύ, θυμούνται Εκείνον που λέγει μέσω του Αποστόλου: «Και την αρπαγή των υπαρχόντων σας τη δεχθήκατε με χαρά». Μαρτυρεί επίσης και για όσους δεν δέχθηκαν την απελευθέρωσή τους, ότι δεν ήθελαν να γυρίσουν πίσω, προκειμένου να βρίσκονται στα επουράνια· και εμείς δεν πρέπει να βρισκόμαστε προσκολλημένοι στα κοσμικά, αλλά να μεταβούμε στο να είμαστε μαζί με τον Θεό.

Διότι όλοι αμάρτησαν και στερούνται τη δόξα του Θεού, και δικαιώνονται δωρεάν με τη χάρη Του διά της απολυτρώσεως που υπάρχει στον Ιησού Χριστό τον Κύριό μας. Δεν θα δώσει, λοιπόν, στον Θεό εξιλέωση για τον εαυτό του, ούτε το τίμημα της λυτρώσεως της ψυχής του. Μην αναζητάς, επομένως, τον αδελφό για απολύτρωση, αλλά Εκείνον που υπερβαίνει τη φύση σου· ούτε έναν απλό άνθρωπο, αλλά τον Θεάνθρωπο Ιησού Χριστό, ο οποίος και μόνος δύναται να προσφέρει εξιλέωση στον Θεό υπέρ πάντων ημών, διότι Αυτόν προέθεσε ο Θεός ως ιλαστήριο διά της πίστεως στο αίμα Του. Αδελφός του Ισραήλ ήταν ο Μωυσής· και όμως δεν μπόρεσε να τον λυτρώσει. Πώς, λοιπόν, θα προσφέρει λύτρωση ο οποιοσδήποτε τυχαίος άνθρωπος;

Έπειτα λέει: Και κοπίασε εις τον αιώνα, και θα ζήσει έως το τέλος. Η αυτοζωή, η δύναμη, η ακούραστη φύση, κοπίασε σε τούτον τον αιώνα, όταν καταπονημένος από την οδοιπορία καθόταν στην πηγή. Ο οποίος δεν θα δει καταφθορά, όταν δει τους σοφούς να πεθαίνουν (διότι ο Πατέρας δεν θα επιτρέψει στον όσιό Του να δει διαφθορά), όταν δηλαδή πεθαίνουν εκείνοι που καυχώνται για τη σοφία η οποία καταργείται. Εάν όμως θέλεις να εκλάβεις τα λεγόμενα και για τους δίκαιους ανθρώπους, θυμήσου τον Ιώβ που λέει: Ο άνθρωπος γεννιέται με κόπο· και πάλι τον Απόστολο, που λέει ότι: Κοπίασα περισσότερο από όλους αυτούς· καθώς και το: Με κόπους περισσότερους.

Πεφορτισμένοι, λοιπόν, λέγονται εκείνοι οι οποίοι, επειδή έσπειραν με ευλογίες, με ευλογίες και θερίζουν, και με αιώνια ευφροσύνη αποθέτουν στους εαυτούς τους τα δράγματα των πνευματικών καρπών. Εκείνος, επομένως, που λυτρώθηκε διά του Θεού, ο οποίος έδωσε εξιλασμό για αυτόν, αυτός κοπίασε μεν στον αιώνα τούτο, αλλά μετά από αυτά θα ζήσει έως τέλους. Αυτός και «δεν θα δει καταφθορά, όταν δει σοφούς να αποθνήσκουν». Αυτός που επέλεξε τη στενή και κοπιαστική οδό αντί για την ομαλή και άνετη, στον καιρό της επισκοπής του Θεού, όταν θα οδηγούνται στην αιώνια κόλαση όσοι απίστησαν στα λόγια του Θεού και πορεύτηκαν οπίσω από τα θελήματα της μάταιης καρδιάς τους, αυτός δεν θα δει την αιώνια καταφθορά, την εις το διηνεκές κακοπάθεια. Σοφούς δε ονομάζει είτε τους δεινούς στην πανουργία, για τους οποίους λέει ο Ιερεμίας, ότι «είναι σοφοί στο να πράττουν το κακό, αλλά να πράξουν το καλό δεν γνωρίζουν»· είτε ονομάζει σοφούς και τους μαθητές των αρχόντων του αιώνα τούτου που καταργούνται, οι οποίοι, «ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, εμωράνθησαν». Διότι «η σοφία του κόσμου τούτου είναι μωρία παρὰ τω Θεώ». Και επειδή αυτή η σοφία καθιστά τον άνθρωπο μωρό, λέει ότι ο Θεός θα απολέσει τη σοφία των σοφών και θα αθετήσει τη σύνεση των συνετών.

Αλλά ούτε θα δώσει κανείς στον Θεό εξιλέωμα για τον εαυτό του κατά την ημέρα εκείνη, ούτε θα καταβάλει τίμημα αντί της ψυχής του, σαν να εξαγόραζε τον εαυτό του· επομένως, μάταιος είναι ο πλούτος για εκείνον που τον κατέχει, και μάταιη η θνητή δύναμη για όσους έχουν στηριχθεί σε αυτήν.

Όσοι όμως δεν στηρίχθηκαν στον πλούτο ούτε αλαζονεύτηκαν για τη δύναμή τους, αλλά έζησαν τον παρόντα βίο με κόπο και πόνο, θα αξιωθούν τη ζωή που έχει υποσχεθεί ο Λόγος. <Και κοπίασε αιώνια. —Δεν θα δει καταφθορά, όταν δει σοφούς να πεθαίνουν.> (I f. 270. b.) Αντί του «Και κοπίασε αιώνια», ο Σύμμαχος λέει: «Αλλά αφού αναπαυθεί σε τούτο τον αιώνα, θα ζήσει αιώνια»· κατά δε τον Ακύλα: «Και αναπαύθηκε αιώνια, και θα ζήσει εις νίκος»· η δε πέμπτη έκδοση αναφέρει: «Και κοπίασε εις τον αιώνα, και θα ζήσει εις νίκος». Διότι αυτός που κοπίασε στον παρόντα αιώνα υπέρ της ευσέβειας και της δικαιοσύνης, αφού αναπαυθεί από την πολλή τύρβη και ταραχή, θα διάγει βίο ήρεμο και ήσυχο, επιτυγχάνοντας στο τέλος την αιώνια ζωή. Ένας τέτοιος άνθρωπος δεν θα δει καταφθορά, όταν δει σοφούς να πεθαίνουν. Ή κατά τον Σύμμαχο: «Δεν θα δει τη διαφθορά όταν βλέπει σοφούς να πεθαίνουν». Θα βρίσκεται δηλαδή τόσο μακριά από τους ασεβείς, ώστε να μην πλησιάζει καν στην απώλειά τους, αλλά από μακριά και από κάπου ψηλά, σαν από υψηλό παρατηρητήριο, θα πληροφορηθεί τη διαφθορά των σοφών. Ποιων σοφών όμως, παρά εκείνων των οποίων ο Θεός εμώρανε τη σοφία; <Στο στόμα τους θα ευδοκήσουν.> (A f. 277.)

Ο αδελφός δεν λυτρώνει, θα μπορέσει να λυτρώσει άλλος άνθρωπος; Δεν πρόκειται να δώσει στον Θεό λύτρο εξιλέωσης για τον εαυτό του, ούτε το τίμημα της λύτρωσης της ψυχής του. Θα το κατανοήσεις δε και ως εξής: ούτε αδελφός πρόκειται να λυτρώσει αδελφό, ούτε φίλος φίλο· διότι ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό, και το έργο του καθενός, όποιο και αν είναι, θα το δοκιμάσει η φωτιά. Και κανείς δεν πρόκειται να δώσει εξιλέωση στον Θεό υπέρ του εαυτού του κατά την ημέρα εκείνη· ούτε θα καταβάλει τίμημα, σαν να επρόκειτο να εξαγοράσει τον εαυτό του. Μάταιος, επομένως, είναι ο πλούτος για όσους τον κατέχουν· εκτός εάν κάποιος κατά τον παρόντα βίο αποδειχθεί πιστός και φρόνιμος οικονόμος, ο οποίος στην κατάλληλη ώρα θα δώσει το σιτηρέσιο στους συνδούλους του. Διότι αυτός, έχοντας σπείρει ήδη από εδώ για τον εαυτό του με δικαιοσύνη, θα τρυγήσει τότε καρπούς ζωής. Επειδή, όπως λέει ο Σοφός, λύτρο για τον άνθρωπο είναι ο ίδιος του ο πλούτος. Εκείνοι πάλι που δεν υπερηφανεύονται ούτε για τον πλούτο ούτε για τη σωματική τους δύναμη, αλλά έζησαν κοπιαστικά τον παρόντα βίο, θα καταξιωθούν της υποσχεμένης ζωής. Αντί δε της φράσης: «Εκοπίασε στον αιώνα», ο Σύμμαχος λέει: «Αλλά αφού παύσει σε αυτόν τον αιώνα, ένας τέτοιος άνθρωπος θα συνεχίσει να ζει αιώνια». Αυτός που κοπιάζει μέσω της πρακτικής, θα ζήσει αιώνια μέσω της γνώσεως.

Έπειτα, χωρίζοντας σε δύο μέρη ολόκληρη την ψαλμωδία, στο μεν πρώτο μέρος καταθέτει τη συμβουλή να μην αποβλέπουμε σε κανέναν άλλον ως λυτρωτή. Διότι, όπως λέει, ούτε αδελφός προσφέρει λύτρωση, ούτε κανένας άλλος άνθρωπος, παρά μόνο ο καθένας ξεχωριστά θα παρακαλέσει για τον εαυτό του, ώστε να δώσει στον Θεό το εξιλαστήριο αντάλλαγμα για τον εαυτό του και το τίμημα της λύτρωσης της ψυχής του. Αυτό έχει σκοπό να αποτελέσει συμβουλή για την περιφρόνηση εκείνων που μάταια επιδιώκονται σε αυτόν τον βίο κατά τη μάταιη πορεία του. Πώς περνούν τη ζωή τους οι άνθρωποι μέσα σε ανώφελους κόπους, σαν να προσδοκούν ότι θα ζήσουν για πάντα; Πώς δεν υπολογίζουν τη φθορά που επέρχεται μέσω του θανάτου εκείνοι που βλέπουν αυτούς που πεθαίνουν πριν από τους ίδιους; Και ότι είναι αληθινά άφρονες και ανόητοι εκείνοι που δεν γνωρίζουν ότι, μετά τον παρόντα βίο, θα καταλείψουν τον πλούτο τους σε άλλους, ενώ οι ίδιοι θα κατοικήσουν εις το διηνεκές σε τάφους. Αυτοί, επειδή δεν ανέγραψαν τα ονόματά τους στους ουρανούς μέσω της υψηλότερης ζωής, αλλά πόθησαν να γίνουν ονομαστοί επάνω στη γη, κατέστησαν τους εαυτούς τους ανώνυμους στην άνω πόλη. Η αιτία δε όλων αυτών είναι το γεγονός ότι ο άνθρωπος δεν κατανοεί την ίδια του την αξία, αλλά παρασύρεται με τη θέλησή του στις κτηνώδεις ηδονές, γενόμενος έρμαιο του λαιμού, της κοιλιάς και του ρύπου που ακολουθεί την κοιλιά. Αυτό είναι το τμήμα της πρώτης διαίρεσης του ψαλμού. Το δε υπόλοιπο μέρος περιλαμβάνει την κατηγορία για άλλα ζητήματα.

Αδελφός: Αυτούς που οι προφήτες και οι πατριάρχες δεν έσωσαν, τους έσωσε ο Χριστός· διότι η Γραφή τον ονομάζει άνθρωπο. Δεν θα δώσει: Ο λαός των Ιουδαίων δεν έδωσε δόξα στον Θεό, ώστε να εξιλεωθούν από την ανομία. Και το αντίτιμο: Διότι με αργύρια αγόρασαν τον Χριστό. Και κοπίασε ... και θα ζήσει: Ο λαός που προέρχεται από τα έθνη, επειδή για πολύ χρόνο κοπίασε μέσα στην πλάνη. Όταν δει: Όταν δει ο λαός των εθνών τους Ιουδαίους, αν και ήταν σοφοί, να πεθαίνουν εξαιτίας της αμαρτίας, προφυλάσσεται ώστε να μην υποπέσει στην ίδια με αυτούς καταδίκη. Μαζί: Ο διάβολος και ο θάνατος, επειδή δεν κατανόησαν ότι μάχονται εναντίον του Θεού. Λέει δε ότι και ο Ιούδας έπαθε τα ίδια. Και θα εγκαταλείψουν: Ο λαός των Ιουδαίων παραχώρησε στα έθνη τον πλούτο που είχε. Παρομοίως και ο διάβολος και ο θάνατος έπαθαν το ίδιο· διότι τον πλούτο που είχαν τον διασκόρπισε (τον σκύλευσε) ο Χριστός. Και οι τάφοι: Διότι κατέβηκαν ζωντανοί στον Άδη, επειδή σήκωσαν τα χέρια τους εναντίον του Θεού. Τα σκηνώματά τους: Διότι οι Ιουδαίοι δεν μπορούν πλέον να ανακληθούν. Επικαλέστηκαν: Διότι ο καθένας στη γη του αναφωνείται καθώς θρηνείται. Και ο άνθρωπος: Ο Ιούδας· διότι του εμπιστεύονταν αυτά που βαστούσε <διότι βαστούσε αυτά που του εμπιστεύονταν>, ως μαθητής. Ήταν όμως αγνώμων. Παρομοιάστηκε: Διότι, ενώ είχε τη χάρη της αποστολής, την απέρριψε και επιθύμησε το αργύριο. Αυτή είναι η οδός: Για τους Ιουδαίους και τον Ιούδα η συνωμοσία εναντίον του Χριστού.

Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Κυριάρχησε ανάμεσα στους εχθρούς σου». Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Κανείς δεν θα δώσει στον Θεό εξιλαστήριο αντάλλαγμα για τον εαυτό του, ούτε το τίμημα για τη λύτρωση της ψυχής του»· και πάλι λέγω: «Μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό»· και πάλι: «Κάθε ανομία θα κλείσει το στόμα της». Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Θα διηγηθώ τις ευεργεσίες σου σε εμένα και θα πω: «Ελάτε, ακούστε, όλοι εσείς που φοβάστε τον Θεό, και θα σας διηγηθώ όσα έπραξε για την ψυχή μου. Θα διδάξω στους ανόμους τις οδούς σου, και οι ασεβείς θα επιστρέψουν σε σένα». Και τα ιουδαϊκά έθιμα πού είναι; Δεν μου θυσιάζεις πρόβατα ούτε μόσχους; Δεν τα ζητάς αυτά. «Διότι θυσία και προσφορά δεν θέλησες· ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ζήτησας». Εσύ είπες: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε τράγους από τα κοπάδια σου. Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως».

Αδελφός δεν μπορεί να λυτρώσει· θα μπορέσει άραγε άνθρωπος; Δεν θα δώσει στον Θεό εξιλαστήριο αντάλλαγμα για τον εαυτό του, ούτε το τίμημα της λυτρώσεως της ψυχής του. Και ποια είναι η συνάφεια αυτών των λόγων; θα μπορούσε να ρωτήσει κανείς. Πολύ μεγάλη βεβαίως και συνεχής, και απολύτως συνδεδεμένη με τα προηγούμενα. Διότι, επειδή ο λόγος του αφορούσε το δικαστήριο, και εκείνες τις φοβερές απολογίες, και την αδέκαστη απόφαση· και επειδή πολλοί στα επίγεια δικαστήρια διέφθειραν το δίκαιο, εξαγόρασαν δικαστές και διέφυγαν την καταδίκη· διακηρύσσοντας το αδέκαστο εκείνης της αποφάσεως, και αυξάνοντας τον φόβο για τον οποίο μίλησε πρωτύτερα, πρόσθεσε αυτά τα λόγια, αποδεικνύοντας ότι ορθώς είπε πως έναν μόνο φόβο πρέπει να έχουμε, αυτόν που προέρχεται από την αμαρτία, και κανέναν άλλον. Διότι εκεί δεν είναι δυνατόν να διαφθαρεί το δίκαιο με χρήματα, ούτε προσφέροντας δώρα να γλιτώσει κανείς τον εαυτό του από τη γέεννα· ούτε η προστασία και η συνηγορία σώζουν, ούτε κανένα άλλο από τα παρόμοια μέσα. Διότι, έστω και αν είσαι πλούσιος, έστω και αν είσαι εξουσιαστής, έστω και αν είσαι γνωστός κάποιου ισχυρού, όλα αυτά είναι άσκοπα και μάταια· με βάση τα έργα του ο καθένας εκεί είτε τιμωρείται είτε στεφανώνεται.

Και ορθά είπε: «Δεν θα δώσει το αντίτιμο για τη λύτρωση της ψυχής του»· διότι το αντίτιμο της ψυχής δεν είναι ούτε ολόκληρος ο κόσμος. Γι' αυτό και έλεγε: «Τι ωφελείται ο άνθρωπος, εάν κερδίσει ολόκληρο τον κόσμο, αλλά ζημιωθεί την ψυχή του;» Και για να μάθεις ότι ολόκληρος ο κόσμος δεν αποτελεί το αντίτιμο της ψυχής, άκουσε τι λέει ο Παύλος και για άλλους αγίους: «Περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, για τους οποίους ο κόσμος δεν ήταν άξιος». Διότι ο κόσμος υπάρχει για την ψυχή. Όπως λοιπόν ένας πατέρας δεν θα προτιμούσε το σπίτι αντί για το παιδί του, έτσι ούτε και ο Θεός προτιμά τον κόσμο αντί για την ψυχή· αλλά υπάρχει ανάγκη από έργα και κατορθώματα. Θέλεις να μάθεις πόσο μεγάλη είναι η αξία των ψυχών μας; Όταν ο Μονογενής επρόκειτο να τη λυτρώσει, δεν έδωσε κάποιον κόσμο, ούτε άνθρωπο, ούτε γη, ούτε θάλασσα, αλλά το δικό Του τίμιο αίμα. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Αγοραστήκατε με τίμημα, μην γίνεστε δούλοι ανθρώπων». Είδες το μέγεθος του τιμήματος; Όταν, λοιπόν, χάσεις αυτήν που αγοράστηκε με τόσο μεγάλο τίμημα, πώς πλέον θα μπορέσεις εσύ να την αγοράσεις; Διότι ο Χριστός, εφόσον αναστήθηκε από τους νεκρούς, δεν πεθαίνει πλέον. Είδες το πολύτιμο του τιμήματος; Είδες την αξία της ψυχής; Μην την καταφρονείς, λοιπόν, ούτε να την καθιστάς αιχμάλωτη. Και κόπιασε αιώνια, και θα ζήσει μέχρι τέλους.

Άλλος ερμηνευτής λέει: «Και αναπαύθηκε εις τον αιώνα». Άλλος: «Αφού αναπαυθεί στον αιώνα τούτο, θα εξακολουθήσει να ζει αιώνια». Διότι, επειδή μίλησε για τους πλουσίους, επειδή μίλησε για τους ισχυρούς, και απέδειξε ότι κανένα κέρδος δεν προκύπτει από εκεί, ομιλεί στη συνέχεια για εκείνους που έχουν ζήσει με αρετή, για εκείνους που βρίσκονται σε κόπο και ταλαιπωρία, αλείφοντας έτσι τους αθλητές της φιλοσοφίας. Διότι μη μου λες αυτό, λέει, ότι δηλαδή υπέστη κόπο και μόχθο· αλλά αναλογίσου τον καρπό, ότι ο άνθρωπος γίνεται αθάνατος, ότι θα ακολουθήσει αθάνατη ζωή, ζωή που δεν έχει τέλος. Πόσο καλύτερο είναι, λοιπόν, αφού κοπιάσουμε για λίγο εδώ, να καρπωθούμε αιώνια άνεση, παρά, αφού χαριστούμε για λίγο στον εαυτό μας, να βρισκόμαστε παντοτινά μέσα σε οδύνες; Έπειτα, δεικνύοντας ότι τα βραβεία και τα στεφάνια δεν δίδονται μόνο εκεί, αλλά ότι ήδη από εδώ υπάρχουν τα προοίμια των επάθλων, προσθέτει λέγοντας: «Δεν θα δει καταφθορά, όταν δει τους σοφούς να πεθαίνουν».

Ότι λοιπόν «οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού, και δεν πρόκειται να τις αγγίξει βάσανο», αναφέρει η θεία Γραφή· διότι ο θάνατος των αγίων είναι μάλλον ύπνος παρά θάνατος. «Διότι κοπίασαν στον αιώνα και θα ζήσουν έως το τέλος», και: «Πολύτιμος ενώπιον του Κυρίου είναι ο θάνατος των οσίων Του». Τι λοιπόν είναι πολυτιμότερο από το να βρίσκεται κανείς στο χέρι του Θεού; Διότι ο Θεός είναι ζωή και φως, και όσοι βρίσκονται στο χέρι του Θεού υπάρχουν μέσα στη ζωή και στο φως.

Ή πάλι, επειδή άλλος είναι ο λόγος του ποιείν και άλλος του πάσχειν, ο θείος απόστολος μυστικά και συνάμα σοφά διαχώρισε τον λόγο του ποιείν και του πάσχειν στους παρελθόντες και στους μέλλοντες αιώνες. Για παράδειγμα, οι αιώνες της σάρκας, στους οποίους τώρα ζούμε —διότι η Γραφή γνωρίζει και χρονικούς αιώνες, σύμφωνα με το «και εκοπίασεν εις τον αιώνα και θα ζήσει έως το τέλος»—, ανήκουν στην ιδιότητα του ποιείν, ενώ οι μελλοντικοί αιώνες του πνεύματος, μετά την παρούσα ζωή, ανήκουν στη μεταποίηση του πάσχειν. Ενόσω λοιπόν βρισκόμαστε εδώ, επειδή ενεργούμε, καταλήγουμε στα τέλη των αιώνων, αφού η δύναμη και η ενέργειά μας ως προς το ποιείν λαμβάνουν τέλος. Στους επερχόμενους όμως αιώνες, υφιστάμενοι τη μεταποίηση προς τη θέωση κατά χάριν, δεν ενεργούμε αλλά πάσχουμε, και γι’ αυτό δεν παύουμε να θεουργούμαστε.

Τι λοιπόν; Όλους τους συγκάλεσες για ακρόαση και το αυτί σου το κλίνεις προς άλλη ακρόαση; Ναι, λέει, διότι ούτε εγώ μιλώ αυτά από τον εαυτό μου, αλλά από το θείο Πνεύμα που με διδάσκει αυτά, και «ανοίγοντας το πρόβλημά μου με το ψαλτήρι» θα μάθω από εκεί ποιον πρέπει να φοβάμαι. «Γιατί να φοβάμαι σε ημέρα» φοβερή και «πονηρή» και τελευταία μου, κατά την οποία «η ανομία της φτέρνας μου θα με κυκλώσει»; Διότι φτέρνα για τον καθένα μας είναι το τέλος της ζωής, κατά το οποίο εάν βρεθούμε να κυκλωνόμαστε από κάποια ανομία, θα είναι όντως ημέρα πονηρή και φόβος ασύγκριτος. «Αυτοί που έχουν πεποίθηση στη δύναμή τους και καυχώνται για το πλήθος του πλούτου τους», τι θα κάνουν τότε, κυκλωμένοι από ανομία; «Αδελφός δεν λυτρώνει», διότι ούτε ο ίδιος δεν δύναται να λυτρώσει τον αδελφό του από την προκείμενη εκείνη ανάγκη· «θα λυτρώσει άραγε άνθρωπος» άλλον, ο τάδε ή ο δείνα; «Δεν θα δώσει στον Θεό εξιλέωση για τον εαυτό του και το τίμημα της λύτρωσης της ψυχής του». Εκείνος που θα φτάσει σε εκείνη την ημέρα, λέει, κυκλωμένος μέσα στις ανομίες, τι θα δώσει ως εξιλέωση στον Θεό; Ή ποιο τίμημα έχει να δώσει για να εξαγοράσει την ψυχή του, καθώς απάγεται γυμνός από τον βίο; Εκείνος όμως που «κοπίασε σε αυτόν τον αιώνα, θα ζήσει μέχρι το τέλος· δεν θα δει καταφθορά, όταν δει σοφούς να πεθαίνουν», έχοντας πλέον γίνει ανώτερος του φόβου του θανάτου. «

Οι μάρτυρες, ενθυμούμενοι πάντοτε τα λόγια του Σωτήρος και μελετώντας αδιάκοπα τα ρήματα των μαθητών του, απέκρουαν με αυτά τις επιθέσεις των αντιπάλων. «Διότι εμείς, έλεγαν, ω δικαστά, απορρίπτουμε ως βλαβερές και καθόλου ωφέλιμες τις δικές σου υποσχέσεις και δωρεές, καθώς και εκείνου που μιλά και προστάζει μέσω υμών. Διότι, τι θα ωφεληθεί ο άνθρωπος, εάν κερδίσει ολόκληρο τον κόσμο, αλλά ζημιωθεί την ψυχή του; Ή τι αντάλλαγμα θα δώσει κάποιος για την ψυχή του; Ή τι θα τον ωφελήσουν τα υπάρχοντα την ημέρα της οργής; Ή τι θα δώσει κάποιος στον Θεό ως εξιλαστήριο για τον εαυτό του ή ως τίμημα για τη λύτρωση της ψυχής του; Διότι από κοινού ο άφρων και ο ανόητος θα χαθούν, και θα εγκαταλείψουν σε ξένους τον πλούτο τους. Επειδή ούτε η δόξα τους κατεβαίνει μαζί τους στον άδη, αλλά ο τάφος θα γίνει η αιώνια κατοικία τους. Και ο ουρανός, ως κτιστός, θα παρέλθει, και σαν ένδυμα που παλιώνει θα αλλαχθεί. Διότι, εφόσον η συγκρότησή του έγινε μέσα στον χρόνο, μέσα στον χρόνο θα δεχθεί και τη διάλυσή του, όταν το διατάξει ο Θεός, ο οποίος τον άπλωσε σαν δέρμα».