Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 49:1

Και ο Υιός στα Ευαγγέλια λέει για τους αγίους: «Αν λοιπόν ονόμασε θεούς εκείνους, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού, και η Γραφή δεν μπορεί να αναιρεθεί·» και, «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη·» και σε άλλα σημεία: «Θα εμφανιστεί ο Θεός των θεών στη Σιών·» και, «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών, και ανάμεσά τους θα κρίνει θεούς·» και, «Δεν θα κακολογήσεις θεούς», είναι γραμμένο. Σύμφωνα, λοιπόν, με τη δική σου σοφία, αν καθετί που είναι Θεός, αυτό είναι και Πνεύμα, τότε όλοι οι προαναφερθέντες άνθρωποι και θεοί είναι Πνεύματα. Αν όμως ο Μωυσής είναι θεός, καθώς και καθένας από τους προαναφερθέντες, και δεν είναι Πνεύματα, άρα δεν ισχύει ότι καθετί που είναι Θεός, αυτό είναι και Πνεύμα· ούτε ότι καθετί που είναι Πνεύμα, αυτό είναι και Θεός. Διότι και τα δαιμόνια εσάς των αιρετικών είναι πνεύματα, και δεν είναι θεοί.

Ψαλμός του Ασάφ. 49ος. Υπόθεση. Ο Ασάφ ψάλλει τον ψαλμό, εισάγοντας το πρόσωπο του Νομοθέτη, ανατρέποντας αφενός τις παλαιές θυσίες και εισάγοντας αφετέρου αυτές της Νέας Διαθήκης, δηλαδή τις προσφορές που γίνονται μέσω της αινέσεως. [Οι άρχοντες των Ιουδαίων, ενώ παραμελούσαν την αρετή, θεωρούσαν ότι το παν είναι να αποστηθίζουν και να διακηρύσσουν τους νόμους, και να προσφέρουν θυσίες. Όμως, η ανάγνωση του νόμου και η προσφορά των θυσιών είναι καρπός της ενοικούσας αρετής· το να πράττει κανείς μόνο αυτά χωρίς την αρετή, είναι όμοιο με το να αλείφεται κανείς για να παλέψει, αλλά να παραμελεί τους ίδιους τους αγώνες της πάλης, από τους οποίους προέρχεται ο στέφανος. Προς αυτούς λοιπόν που έχουν αυτή τη διάθεση ασκεί έλεγχο ο μακάριος Δαβίδ, παρουσιάζοντας τον Θεό να επιπλήττει και να αποδεικνύει ότι, όταν δεν υπάρχει αρετή, αποστρέφεται τις θυσίες, πράγμα που έλεγε και μέσω του Ησαΐα: «Ο άνομος που μου θυσιάζει μόσχο, είναι σαν αυτόν που σκοτώνει άνθρωπο», και τα εξής. Διαμορφώνει λοιπόν τον λόγο παραστατικά, και εισάγει τον Θεό να κατέρχεται από τον ουρανό, να συγκροτεί δικαστήριο και να κρίνει τους άρχοντες των Ιουδαίων (με τους λόγους): Ο Θεός των θεών ελάλησε.] Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, ελάλησε και εκάλεσε τη γη. «Θεοί» βέβαια ονομάζονται οι άγιοι από τον Θεό: «Σε κατέστησα θεό για τον Φαραώ»· και, «Εγώ είπα, θεοί είστε».

Λέγεται δε ότι είναι και Κύριος των αγγέλων: «διότι τον υπηρετούσαν οι άγγελοι» και «θα αποστείλει ο Υιός του ανθρώπου τους αγγέλους του», το ότι τιμάται όπως ο Πατέρας: «ώστε», λέει, «να τιμούν τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα», το ότι είναι ίσος με τον Θεό: «δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό», το ότι είναι αλήθεια από τον Αληθινό και ζωή από τον Ζωντανό, εφόσον ο Πατέρας είναι η πηγή, το ότι ο Υιός ζωοποιεί και ανασταίνει τους νεκρούς όπως ακριβώς ο Πατέρας· διότι έτσι έχει γραφτεί στο Ευαγγέλιο, και για μεν τον Πατέρα έχει γραφτεί: «ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος» και «ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη», για δε τον Υιό: «Θεός είναι ο Κύριος και φανερώθηκε σε εμάς» και «θα εμφανιστεί ο Θεός των θεών στη Σιών». Και πάλι, για μεν τον Θεό λέει ο Ησαΐας: «ποιος Θεός είναι σαν εσένα, που αφαιρείς τις ανομίες και παραβλέπεις τις αδικίες;» ο δε Υιός έλεγε σε όποιους ήθελε: «σου συγχωρούνται οι αμαρτίες», οπότε, όταν οι Ιουδαίοι γόγγυζαν, απέδειξε έμπρακτα τη συγχώρεση λέγοντας στον παραλυτικό: «σήκω, πάρε το κρεβάτι σου και πήγαινε στο σπίτι σου». Και για μεν τον Θεό έλεγε ο Παύλος: «στον δε Βασιλέα των αιώνων», για δε τον Υιό ο μεν Δαβίδ έψαλλε: «υψώστε τις πύλες, άρχοντες, και υψωθείτε, πύλες αιώνιες, και θα εισέλθει ο Βασιλεύς της δόξης», ο δε Δανιήλ άκουσε: «η βασιλεία του είναι βασιλεία αιώνια» και «η βασιλεία του δεν θα καταστραφεί».

Και κάθε υπόσταση των δικαίων, και μεγάλων και μικρών, και αγγέλων και αρχαγγέλων, έχει αγιαστεί. Και ενώ τα μεν σώματα βρίσκονται σε διαφορετικά σημεία, το ένα εδώ και το άλλο εκεί, και οι άλλες δυνάμεις έχουν κάποια απόσταση μεταξύ τους. Το Πνεύμα δεν είναι έτσι, ούτε ένα μέρος Του, κατακερματισμένο στον καθένα, χορηγεί τη θεία ζωή, αλλά τα πάντα ζουν με την ακέραιη δύναμή Του. Και είναι παρόν παντού, όμοιο με τον Θεό που το αποστέλλει, και ως προς την ύπαρξη, και ως προς το να βρίσκεται παντού και μέσα στα πάντα εξίσου. Έτσι, και ο Γαβριήλ όταν ευαγγελιζόταν τη Μαριάμ, και κάποιος άλλος άγγελος αλλού σε κάποιον από τους αγίους· και καθένας από τους προφήτες όταν προφήτευε· και ο Παύλος όταν κήρυττε το Ευαγγέλιο στη Ρώμη· και ο Ιάκωβος στην Ιερουσαλήμ· και ο Μάρκος στην Αλεξάνδρεια· και άλλος σε άλλη πόλη, πληρούνταν όλοι από το Πνεύμα, χωρίς καμία απόσταση να εμποδίζει να ενεργείται ταυτόχρονα η ίδια χάρη. Και για τον λόγο αυτό, ο καθένας από τους αγίους είναι θεός. Διότι έχει ειπωθεί προς αυτούς από τον Θεό: «Εγώ είπα, είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου»· και, «Ο Θεός των θεών, δηλαδή των αγίων, ο Κύριος, μίλησε»· και, «Θα εμφανιστεί ο Θεός των θεών στη Σιών», δηλαδή των αγίων.

Και ο Γαβριήλ όταν ευαγγελιζόταν τη Μαρία· και κάποιος άλλος αλλού όταν έφερνε το χαρμόσυνο μήνυμα σε κάποιον από τους αγίους· και ο κάθε προφήτης όταν προφήτευε· και ο Παύλος όταν κήρυττε το Ευαγγέλιο στη Ρώμη· και ο Ιάκωβος στην Ιερουσαλήμ· και ο Μάρκος στην Αλεξάνδρεια· και άλλος σε άλλη πόλη, πληρούνταν όλοι από το Πνεύμα, χωρίς καμία απόσταση να εμποδίζει το να ενεργείται ταυτόχρονα η ίδια χάρη· και γι' αυτόν τον λόγο ο καθένας από τους αγίους είναι θεός. Διότι έχει λεχθεί προς αυτούς από τον Θεό: «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου» και «Ο Θεός των θεών», δηλαδή των αγίων, «ο Κύριος, μίλησε», και «θα φανερωθεί ο Θεός των θεών στη Σιών», δηλαδή των αγίων. Είναι δε ανάγκη, εκείνο που αποτελεί την αιτία ώστε οι θεοί να είναι θεοί, να είναι θείο Πνεύμα και να είναι εκ Θεού. Διότι, όπως εκείνο που είναι η αιτία ώστε τα καυστικά υλικά να είναι καυστικά είναι ανάγκη να είναι το ίδιο καυστικό, και εκείνο που είναι η αιτία ώστε οι άγιοι να είναι άγιοι είναι ανάγκη να είναι άγιο, έτσι και εκείνο που είναι η αιτία ώστε οι θεοί να είναι θεοί, είναι ανάγκη να είναι Θεός.

Αλλά και κάπου αλλού έχει γραφτεί: «Αν τόλμησε άλλος θεός να εισέλθει και να πάρει για τον εαυτό του έθνος μέσα από άλλο έθνος, όπως εγώ, ο Κύριος ο Θεός». Με το να πει: «Αν τόλμησε άλλος θεός», μίλησε σαν να υπάρχουν άλλοι. Και άλλοτε: «Οι θεοί που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας χαθούν», εννοώντας ότι εκείνοι που δεν τα δημιούργησαν πρόκειται να καταστραφούν. Και κάπου αλλού λέει: «Πρόσεχε τον εαυτό σου, να μην πας και λατρεύσεις άλλους θεούς, τους οποίους δεν γνώριζαν οι πατέρες σου», σαν να υπάρχουν άλλοι θεοί, τους οποίους τους λέει να μην ακολουθήσουν. Και πάλι: «Ονόματα άλλων θεών δεν θα ανέβουν στα χείλη σου». Και εδώ κάνει λόγο για πολλούς θεούς, των οποίων τα ονόματα δεν θέλει να προφέρονται. Και πάλι έχει γραφτεί: «Ο Κύριος ο Θεός σου, αυτός είναι ο Θεός των θεών». Και πάλι: «Ποιος είναι όμοιός σου, Κύριε, ανάμεσα στους θεούς;» Και πάλι: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος». Και πάλι: «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών, και στο μέσο τους κρίνει θεούς». Γι' αυτό απορώ πώς, ενώ τόσες φωνές μαρτυρούν εγγράφως ότι υπάρχουν πολλοί θεοί, εσύ διαβεβαιώνεις ότι δεν πρέπει ούτε να το λέμε ούτε να νομίζουμε ότι υπάρχουν. Λοιπόν, απέναντι σε αυτά που ειπώθηκαν με σαφήνεια, αν έχεις να πεις κάτι, πες το μπροστά σε όλους.

Α. Δεν είναι Μονογενής, και δεν βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα; Δεν έρχεται από άνω και δεν είναι υπεράνω πάντων; Και ο ίδιος δεν λέει για τον εαυτό του: «Εγώ δεν είμαι από τον κόσμο τούτο;» Β. Ναι· διότι μας λέγεις αυτά που λέγει και η Θεία Γραφή. Α. Άραγε, λοιπόν, νομίζεις ότι η κένωση προκάλεσε στον Λόγο κάποια ζημία των αρχικών φυσικών και προσωπικών του ιδιωμάτων, ώστε να υποστεί την εμπειρία της μεταβολής και της αλλοίωσης προς το χειρότερο; Β. Ποτέ δεν θα το νόμιζα αυτό. Διότι γνωρίζουμε και έχουμε πιστέψει ότι ο Υιός είναι ανώτερος από κάθε μεταβολή, αφού ο Παύλος μας έχει γράψει: «Ιησούς Χριστός χθες και σήμερα ο ίδιος και στους αιώνες.» Α. Ορθά, φίλε μου, και πάρα πολύ σοφά. Διότι, εάν επιδεχόταν μέσω της μεταβολής κάτι το επιζήμιο και βλαπτικό για την ίδια τη δόξα και τη φύση του, πώς θα μπορούσε πλέον να νοείται από εμάς ως ο ίδιος; Είναι ανάγκη, επομένως, να δοξάζουμε τον Μονογενή ως εδραιωμένο πάντοτε σε εκείνα που ήταν εξαρχής, ακόμη και αν έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας. Β. Είναι ανάγκη. Α. Πρέπει, λοιπόν, να προχωρήσουμε τώρα και σε εκείνα που αφορούν τη σάρκα, δηλαδή εξαιτίας της σάρκας. Ψηλαφητός έγινε ο αψηλάφητος· γι' αυτό και ο Θωμάς, ψηλαφώντας με το χέρι και τα δάχτυλά του τα σημάδια των ήλων, έλεγε: «Ο Κύριός μου και ο Θεός μου.» Ορατός εμφανίστηκε ο αόρατος, και αναπέμποντας γι' αυτό ηχηρό ύμνο ο θείος Δαβίδ έλεγε: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος μίλησε, και κάλεσε τη γη. Από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση, από τη Σιών προέρχεται η ευπρέπεια της ωραιότητάς του· ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει.»

Λήφθηκε λοιπόν ο θεσπέσιος Μωυσής ως τύπος του Χριστού, αλλά δεν θα αποδώσουμε στον Χριστό όλα τα χαρακτηριστικά του Μωυσή, για να μην συλληφθούμε να πράττουμε και να λέμε συγχρόνως άτοπα. Διότι ο Μωυσής ομολογούσε ότι ήταν ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος και ότι ήταν ανίκανος για την αποστολή· διότι έλεγε ότι «Ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος είμαι εγώ· και δεν ήμουν εύλαλος ούτε προχθές ούτε πριν από τρεις ημέρες ούτε αφότου άρχισες να μιλάς στον δούλο σου»· και παρακαλούσε λέγοντας: «Σε παρακαλώ, Κύριε, όρισε άλλον ικανό, τον οποίο θα αποστείλεις». Αλλά ο Χριστός δεν είναι βραδύγλωσσος, ούτε ισχνόφωνος σαν εκείνον, αλλά είναι ο ίδιος η μεγάλη σάλπιγγα. Διότι έτσι τον ονόμαζε ο μακάριος προφήτης Ησαΐας, λέγοντας: «Και κατά την ημέρα εκείνη θα σαλπίσουν με τη μεγάλη σάλπιγγα». Επειδή ο λόγος του Σωτήρος διακηρύσσεται παντού, και έχει γίνει ακουστός σε όλους όσους βρίσκονται κάτω από τον ουρανό. Και γνωρίζοντας αυτό, ο μακάριος Δαβίδ έλεγε: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη από τις ανατολές του ηλίου μέχρι τις δυσμάς». Επομένως, ο Μωυσής μεσιτεύει μεν ως τύπος του Χριστού, αλλά όσον αφορά τη βραδυγλωσσία του δεν εμφανίζει πλέον τον τύπο στον εαυτό του. Ελήφθη πάλι ο μακάριος Ααρών ως προτύπωση του Εμμανουήλ, όντας στεφανωμένος με τα καυχήματα της αρχιερωσύνης, και εισερχόμενος στα Άγια των Αγίων, και ενδεδυμένος εκείνη την ένδοξη και αξιοθαύμαστη στολή.

ΨΑΛΜΟΣ ΜΘ΄. <Εκάλεσε τη γη από τις ανατολές του ήλιου μέχρι τις δυσμάς.> (A f. 280 b, B f. 191 b.) Καλούνται από τον Θεό οι άγιοι, όταν, αφού ενανθρώπησε, μίλησε και συγκάλεσε όλη τη γη. Και τι είπε; «Μαθητεύσατε πάντα τα έθνη.» Και το εξής: Πρέπει να κηρυχθεί αυτό το Ευαγγέλιο σε όλη την οικουμένη. Διότι ο Χριστός είναι η μεγάλη και ηχηρά βοώσα σάλπιγγα. Έτσι άλλωστε μνημονεύει τα κηρύγματά Του ο προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Και θα συμβεί, εκείνη την ημέρα θα σαλπίσουν με τη μεγάλη σάλπιγγα.» Έχει καλέσει, λοιπόν, όχι μόνο τον Ισραήλ, όπως ο ιεροφάντης Μωυσής, αλλά μάλλον άπαντες από τις ανατολές του ήλιου μέχρι τις δυσμάς.—(I f. 275.) Μπορείς να το κατανοήσεις και ως εξής: Ο θεσπέσιος Μωυσής καλούσε μόνο τον Ισραήλ, καθώς είχε την ιδιότητα του δούλου, όντας ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος. Γι' αυτό, σύμφωνα με τη φωνή του Ψαλμωδού, «Γνωστός ήταν στην Ιουδαία ο Θεός, και μεγάλο το όνομά Του στον Ισραήλ.» Ενώ ο Σωτήρας και Κύριος των πάντων, εφόσον υπάρχει ως Θεός από Θεό, φανερώθηκε σε εμάς για να καλέσει όλη την οικουμένη, αυτούς από τις ανατολές του ήλιου και μέχρι τις δυσμάς. Διότι είπε: «Ελάτε προς εμένα, πάντες οι κοπιώντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω.» Έδωσε επίσης εντολή σε όλους τους αγίους μαθητές και αποστόλους λέγοντας: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη.» <Από τη Σιών προέρχεται η ευπρέπεια της ωραιότητός του.> (A f. 280 b, B f. 192, I f. 275.)

Άραγε ψευδώνυμους; Δεν λέει αυτό, αλλά αυτούς που βρίσκονται στον ουρανό και στη γη· δηλαδή, τις λογικές και ανώτερες δυνάμεις, καθώς και τους αγίους που βρίσκονται επί της γης· στους οποίους έχει δοθεί το όνομα της θεότητας από Εκείνον που βρίσκεται υπεράνω όλων, χάριν τιμής και δόξας. Έτσι τους μνημονεύει και ο Ψαλμωδός λέγοντας: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε», και τα εξής.] [<Και τα ύψη των ορέων δικά του είναι.> (B f. 386, H f. 423 b. Cord. Anonymi.) Ποια είναι τα υψηλά των ορέων; Δηλαδή, τα εξυψωμένα ως προς τη δόξα, και τα πιο επιφανή από αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς: οι Αρχές, οι Θρόνοι, οι Δυνάμεις, οι Εξουσίες, οι Κυριότητες, οι Αρχάγγελοι, και τα ίδια τα Σεραφείμ. Αλλά όλα αυτά είναι δικά του· διότι αυτός μεν ως Υιός συγκαθεύεται με τον Πατέρα, αυτοί δε παρίστανται λειτουργώντας σε αυτόν και στεφανώνοντάς τον με δοξολογίες.] [<Διότι δική του είναι η θάλασσα.> (B f. 386, H f. 423 b. Cord. Alterius.) Είδες πώς τον αναδεικνύει Δεσπότη των πάντων; Πώς εμείς θαυμάζουμε τους επί γης βασιλείς; Τους ονομάζουμε δεσπότες της γης και της θάλασσας· αλλά ενώ μέχρις αυτού του σημείου τους απονέμουμε τους επαίνους, δεν λέμε πλέον ότι υπήρξαν και δημιουργοί των στοιχείων της φύσης· διότι αυτό αρμόζει μόνο στον Θεό που είναι υπεράνω όλων· διότι αυτός είναι ο δημιουργός και τεχνίτης των πάντων.

Αυτοί όμως, αν και όφειλαν να αποδεχθούν την ωφέλεια από τα κηρύγματά του, να επιλέξουν να τον ακολουθήσουν, να αδράξουν τη συμμετοχή στα χαρίσματά του και να τιμήσουν με πίστη εκείνον που για χάρη μας έγινε όμοιος με εμάς, οι άθλιοι δεν το έπραξαν αυτό. Αντίθετα, του επιτίθονταν σαν θηρία, εκστομίζοντας ανόητα και ψυχρά λόγια από παραλογισμένο νου. Διότι έλεγαν: «Δεν σε λιθοβολούμε για κάποιο καλό έργο, αλλά για βλασφημία· διότι εσύ, ενώ είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό». Ασύνετε Φαρισαίε, δεν πείστηκες σε όσα έλεγε κάποιος από τους αγίους προφήτες: «Ιδού η Παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ;» Που σημαίνει, Ο Θεός είναι μαζί μας. Διότι βρέθηκε μαζί μας, όταν εμφανίστηκε καθ' ομοίωσή μας. Δεν γνώριζες τον θεσπέσιο Δαβίδ που αναφωνούσε: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση· από τη Σιών προέρχεται η μεγαλοπρέπεια της ωραιότητάς του· ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει;» Πώς λοιπόν ήταν δυνατόν να φανεί ξεκάθαρα ο Θεός σε όσους βρίσκονται στη γη, εφόσον είναι αόρατος;

Αλίμονο! Ο προφήτης, βλέποντας το όραμα της μελλοντικής κρίσης, φοβήθηκε και έφριξε. Και τι άραγε πρόκειται να υπομείνουμε εμείς, όταν βρεθούμε μπροστά σε αυτά τα γεγονότα; Όταν από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση θα στεκόμαστε γυμνοί, δείχνοντας σε όλους το φορτίο των αμαρτιών πάνω στον τράχηλό μας; Τότε οι γλώσσες των βλάσφημων θα φλέγονται αδιάκοπα, και δεν θα υπάρχει κανείς να τις δροσίσει. Τότε τα δόντια όσων καταλαλούν θα συντρίβονται από τους αυστηρούς αγγέλους. Τότε τα στόματα των φλύαρων θα φράσσονται από τη φωτιά. Τότε τα χέρια των φιλάργυρων, καθώς θα κρέμονται, θα τρέμουν και θα υποφέρουν καθώς θα γδέρνονται. Τότε τα μάτια εκείνων που κάνουν πονηρά νοήματα θα εξορύσσονται ανελέητα.

Άκουσε τώρα, αδελφέ μου: εάν με παράκληση δεν μπορέσαμε να αντέξουμε την έλευσή του, όταν ούτε οι ουρανοί φλεγόμενοι διαλύθηκαν, ούτε η γη και όσα υπάρχουν σε αυτήν κατακάηκαν, ούτε αυτοί που σαλπίζουν ήχησαν, καθώς πρόκειται εκείνη η σάλπιγγα να ηχήσει και να αφυπνίσει όσους έχουν κοιμηθεί από αιώνος, ούτε πυρ κατέκλυσε την οικουμένη, ούτε κάποιος από τους φόβους που μέλλουν να γίνουν συνέβη, τι θα κάνουμε, όταν κατέλθει με οργή και θυμό αβάσταχτο και καθίσει επί του θρόνου της δόξας του, και προσκαλέσει τη γη από ανατολών ηλίου μέχρι δυσμών, και από όλα τα πέρατα της γης έως τα πέρατά της, για να κρίνει τον λαό του και να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του;

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΑΣΑΦ ΜΘ΄. Οι ψαλμοί που επιγράφονται στο όνομα του Ασάφ είναι στο σύνολό τους δώδεκα τον αριθμό· από αυτούς οι έντεκα βρίσκονται διαδοχικά στη σειρά, αρχίζοντας από τον οβ΄ (72ο). Από αυτούς αποσπάστηκε ο παρών ψαλμός, όχι τυχαία· αλλά, επειδή ακριβώς ο προηγούμενος ψαλμός πραγματευόταν την κρίση του Θεού, και τέτοιου είδους είναι και ο παρών, εύλογα ως προς αυτό έλαβε αυτήν τη σειρά. Αλλά και ανατρέποντας τη νομοθεσία που δόθηκε μέσω του Μωυσή, παραδίδει τον τρόπο της Καινής Διαθήκης που δόθηκε στα έθνη.

Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη. Οι δε υπόλοιποι τρεις ερμήνευσαν: Ο Ισχυρός Θεός, αφού μίλησε, κάλεσε τη γη. Οι δε Εβδομήκοντα ονόμασαν θεούς τους άρχοντες και τους κριτές, πράγμα το οποίο αποτελεί ίδιον μόνο του Θεού. Γι' αυτό λοιπόν, προφητεύοντας στον 81ο ψαλμό: Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών, και στο μέσο τους κρίνει θεούς, πρόσθεσε: Έως πότε θα κρίνετε με αδικία;

Ο μθ' ψαλμός, λοιπόν, επιγράφεται «του Ασάφ»· την δε αιτία που υπέπεσε στην αντίληψή μας την παραθέσαμε όταν ερμηνεύαμε τα σχετικά χωρία. Ο προκείμενος ψαλμός, όντας ο πρώτος του Ασάφ, παρουσιάζει τον προφήτη να θαυμάζει υπερβολικά τη μακροθυμία του πανάγαθου Θεού και την ανεξικακία Του απέναντι στους ασεβείς, καθώς και τη συγχώρηση που παραχωρεί σε όσους αμαρτάνουν. Εκπληττόμενος βαθύτατα από αυτήν, κατηγορεί τον εαυτό του ότι λιγοψύχησε και παραλίγο να κλονιστεί, και να ανατραπούν τα θεμέλια της ψυχής του, εξαιτίας της ευημερίας των ασεβών και άθεων ανδρών που έβλεπε.

Εν συνεχεία, επειδή προηγουμένως ονόμασε τον Χριστό του Θεού άνδρα της δεξιάς Του και Υιό ανθρώπου κραταιωμένο, υποδηλώνοντας την ένσαρκη παρουσία Του, για να μην Τον θεωρήσει κανείς απλό άνθρωπο και όμοιο με τους πολλούς, θεολογεί γι' Αυτόν στα προκείμενα λέγοντας: «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών». Και προκειμένου να μην ταραχθεί κανείς ως προς το δόγμα της μοναρχίας (του Θεού), ακούγοντας τον Χριστό του Θεού να ονομάζεται Θεός, ευλόγως ονομάζει θεούς και τους περισσότερους που κατηγορούνται στα επόμενα, σχεδόν προτρέποντάς μας να μη διστάζουμε να αποκαλούμε Θεό και τον Υιό του Θεού. Διότι, εάν οι κατακρινόμενοι άρχοντες του έθνους αξιώθηκαν να ονομαστούν θεοί, ποιος κίνδυνος θα υπήρχε στο να ομολογήσουμε ως Θεό τον άνδρα της δεξιάς του Θεού και τον κραταιωμένο Υιό του ανθρώπου; Έπειτα, στο τέλος όλων, ο Προφήτης αναπέμπει προσευχή υπέρ της κλήσεως των εθνών λέγοντας: «Ανάστα, ο Θεός, κρίνε τη γη, διότι εσύ θα κατακληρονομήσεις όλα τα έθνη». Συναφής με αυτόν φαίνεται να είναι και ο μθ΄ ψαλμός, στον οποίο επίσης έχει λεχθεί: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε». Και στους δύο, επομένως, παρουσιάζεται ως Θεός θεών· και πάλι και στους δύο καταγράφεται να κρίνει.

Και στο μεν παρόν έχει ειπωθεί: «Ανάστα, ο Θεός, κρίνε τη γη, διότι εσύ θα λάβεις ως κληρονομιά όλα τα έθνη»· στον δε 49ο ψαλμό, σε απόλυτη συμφωνία με αυτά, το πώς αφού εγερθεί θα κρίνει τη γη το περιγράφει ο λόγος λέγοντας: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση»· και στη συνέχεια: «Ο Θεός θα έλθει φανερά, και δεν θα σιωπήσει. Φωτιά θα καίει ενώπιόν του» και τα εξής· μέσω των οποίων αναλύει το πώς πρόκειται να κρίνει.

Όλα αυτά τα έχει διακηρύξει το Άγιο Πνεύμα μέσω του προφήτη Ασάφ. Επειδή δε βρήκαμε και τον 49ο ψαλμό να επιγράφεται και αυτός «Του Ασάφ», και να πραγματεύεται τα περί κρίσεως παρόμοια με τα προκείμενα, εύλογα θεωρήσαμε ότι εκείνος αποτελεί συνέχεια αυτού, καθώς ανήκει ομοίως στον Ασάφ και αναπτύσσει το ίδιο θέμα. Έχει ειπωθεί λοιπόν και σε αυτόν: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη από τις ανατολές του ηλίου μέχρι τις δυσμάς». Διότι πρόσεξε πώς το μεν τέλος του προκείμενου ψαλμού λέει: «Ανάστα, ο Θεός, κρίνε τη γη»· ενώ η αρχή του 49ου: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη». Και εδώ μεν έχει ειπωθεί: «Διότι εσύ θα κατακληρονομήσεις όλα τα έθνη»· σε εκείνον δε: «από τις ανατολές του ηλίου μέχρι τις δυσμάς»· και πάλι στον μεν 49ο έχει λεχθεί: «Ο Θεός εμφανώς θα έλθει, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει»· το τι θα πράξει όμως όταν έλθει, μας το διδάσκει ο προκείμενος ψαλμός λέγοντας: «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών· και στο μέσο κρίνει θεούς». Το πώς δε θα κρίνει, το αποσαφηνίζει ο 49ος λέγοντας: «Φωτιά ενώπιόν του θα καίει, και γύρω του ισχυρή καταιγίδα».

Ο Λόγος του Θεού έχει ονομαστεί Θεός θεών, εφόσον νοήσουμε ως θεούς τους μακάριους και θεοφιλείς άνδρες, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού· στους οποίους και έχει ειπωθεί: «Εγώ είπα, είστε θεοί»· και, «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών»· και, «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη». Διότι και σε αυτά τα χωρία ως Θεός θεών δεν αναγορεύεται κανένας άλλος, παρά μόνο ο Λόγος που βρισκόταν στην αρχή μαζί με τον Θεό· αυτός ακριβώς που κατέστησε και τους ίδιους θεούς μέσω της δικής του χορηγίας και της μετοχής στο δικό του Πνεύμα.

Εάν όμως υπάρχουν πολλοί υιοί του Θεού και θεοί σύμφωνα με το: «Ο Θεός εστάθη σε σύναξη θεών», και: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, ελάλησε», και: «Εγώ είπα: Είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου»· αλλά «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» Διότι, παρότι υπάρχουν αμέτρητοι υιοί, κανείς, λέγει, δεν θα ομοιωθεί με Αυτόν, ούτε θα εξισωθεί, διότι είναι εκλεκτός και μονογενής και πρωτότοκος πάσης κτίσεως, Λόγος και σοφία και δύναμη και σοφία του Θεού. Και μου φαίνεται ότι φανερώνει τη γνώση αυτών μέσα από τα παραπάνω, στα οποία είπε: «Οι ουρανοί θα δοξολογήσουν τα θαυμάσιά σου». Διότι ένα από τα θαυμάσια ήταν και αυτό το οποίο επρόκειτο να αναφέρει στη συνέχεια σχετικά με τον Μονογενή του Θεού· και μάλιστα αναγκαίως· επειδή επρόκειτο να υποδείξει μέσω της προφητείας εκείνον που θα γεννιόταν από το σπέρμα του Δαβίδ, προθεωρεί τη θεότητα Εκείνου που επρόκειτο να κατοικήσει μέσα του· ώστε να μάθουμε ταυτόχρονα ποια ήταν η δύναμη που επρόκειτο να κατοικήσει μέσα του, και ότι ο μεν ένας ήταν υιός του Δαβίδ, Εκείνος όμως που θα κατοικούσε μέσα του ήταν Υιός του Θεού.

Η εξομολόγηση θα ήταν γνήσια, εάν αλαλάζαμε προς Αυτόν με ψαλμούς, δηλαδή μέσω των οργάνων της ψυχής, τα οποία είναι τα σώματα· μέσω αυτών αρμόζει να επιτελούμε τον λεγόμενο αλαλαγμό, επιδεικνύοντας με σώφρονα βίο και ενάρετη πολιτεία την αρμονία του θείου Πνεύματος και τον άγιο ρυθμό. Αυτά, βέβαια, έχουν ειπωθεί πρωτίστως προς τον λαό των Ιουδαίων, καθώς ο λόγος τούς προσκαλεί στη γνώση του Σωτήρα μας· ωστόσο, θα μπορούσαν ωφέλιμα να εφαρμοστούν και σε όλους εμάς. «Διότι ο Κύριος είναι Θεός μέγας και βασιλιάς μέγας πάνω σε όλους τους θεούς». Όσα έχουν παραγγελθεί στα προηγούμενα, πρέπει να τα επιτελούμε στον Κύριο και Σωτήρα μας, δηλαδή στον Λόγο του Θεού, τόσο για τους υπόλοιπους λόγους όσο και διότι, όντας εκ φύσεως μέγας Θεός, τυγχάνει και μέγας βασιλιάς, ως ο μονογενής Λόγος του Θεού. Είναι δε μέγας βασιλιάς πάνω σε όλους τους θεούς, ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «πάνω από όλους τους θεούς»· είτε αυτών που από πλάνη θεωρούνται θεοί από τα έθνη· είτε εκείνων που είναι παρόμοιοι με τον Μωυσή, στον οποίο ειπώθηκε: «Σε κατέστησα θεό για τον Φαραώ»· είτε των θεών για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε»· και, «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών»· διότι κανείς από αυτούς δεν είναι όμοιός Του. Γι' αυτό και αλλού έχει ειπωθεί: «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο, και ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;»

Και εδώ η θεία προφητεία σαφώς προαναγγέλλει ότι ο Θεός «θα έλθει εμφανώς», μη δηλώνοντας άλλον από τον Λόγο του Θεού. Και την αιτία της παρουσίας του την παρουσιάζει σαφέστατα, υποδεικνύοντας πάλι την κλήση των εθνών όλης της οικουμένης. «Κάλεσε», λέγει δηλαδή, «τη γη από τις ανατολές του ηλίου μέχρι τις δυσμάς». Με μεγάλη συνέπεια δε, μετά την επιφάνειά του και μετά την κλήση των εθνών, διδάσκει την εγκατάλειψη της πιο σωματικής λατρείας σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή, η οποία και αυτή έλαβε τέλος μετά την επιφάνεια του Λόγου του Θεού σε όλους τους ανθρώπους. Διότι από τότε μέχρι σήμερα έχουν κληθεί μεν όλοι οι άνθρωποι σε όλη την οικουμένη, και όλα τα έθνη «από ανατολών μέχρι δυσμών», έχει όμως παύσει και καταργηθεί η ιουδαϊκή θρησκεία, εφόσον όλοι οι άνθρωποι έχουν λάβει την παραγγελία να ασκούν την ευσέβεια σύμφωνα με την Καινή Διαθήκη του ευαγγελικού κηρύγματος και όχι σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή. Αυτά δε θα μπορούσαν να αναφέρονται και στη δεύτερη και ένδοξη επιφάνεια του Σωτήρος. 〈Από τον πγʹ Ψαλμό〉. «Θα εμφανισθεί ο Θεός ... των δυνάμεων, εισάκουσε την προσευχή μου, δώσε ακρόαση, Θεέ του Ιακώβ· Θεέ, υπερασπιστή μας, δες και επίβλεψε το πρόσωπο του χριστού σου.»

Ψαλμός του Ασάφ. Η προφητεία αναφέρεται στη συναγωγή, διότι το όνομα Ασάφ ερμηνεύεται ως συναγωγή. Επομένως, αινίσσεται την αποβολή των Ιουδαίων. Θεός θεών. Θεός όχι των αισθητών θεών, των ειδώλων, αλλά των νοητών, για τους οποίους έχει λεχθεί: εγώ είπα, είστε θεοί, των οποίων ο βίος είναι ουράνιος. Έτσι, αφού έκραξε πάνω στον σταυρό, συγκλόνισε (κάλεσε) όλη τη γη. Από την ανατολή. Διότι η ανατολή και η δύση, ο βορράς και ο νότος υπάκουσαν στον λόγο του Ευαγγελίου (υπάκουσαν στο Ευαγγέλιο) και στα όσα έγιναν στην Ιερουσαλήμ. Από τη Σιών. Διότι μέσα στην ευπρέπεια της Εκκλησίας φαίνεται η ωραιότητα του Χριστού, δηλαδή το κάλλος. Ο Θεός θα έλθει εμφανώς. Κατά τη Δευτέρα Παρουσία. Ο Θεός ημών. Διότι ο Κύριος δεν θα έλθει πλέον συγκαλυμμένος (συγκαλυμμένα), αλλά με παρρησία και με παράταξη και με πολλή δόξα, χωρίς να αποσιωπά τα δικά μας έργα. Πυρ ενώπιόν του. Τότε, κατά την κρίση. Διότι έτσι είπε και ο Δανιήλ: ότι ποταμός πυρός έρεε μπροστά του. Και γύρω του. Τα τάγματα των επουράνιων δυνάμεων, τα οποία με τον φόβο καταπλήσσουν και ξηραίνουν τους πάντες. Διότι καταιγίζω σημαίνει ξηραίνω. Θα προσκαλέσει. Διότι θα τον τυλίξει σαν βιβλίο, καθώς έχει γραφτεί, αντί του να τον κάνει να πάψει να υπάρχει. Και τη γη. Διότι θα συνάξει όλα τα έθνη τότε, καθώς γη είναι ο άνθρωπος, ώστε να κάνει κρίση ζώντων και νεκρών.

Επομένως, τι λογής άνθρωποι πρέπει να είμαστε, αδελφοί μου; Ποιος φόβος και ποια φρίκη θα μας καταλάβει; Αναλογίσου τον Ισραήλ στην έρημο, όταν δεν άντεξαν τον γνόφο και τον ζόφο και τη φωνή του Θεού που τους μιλούσε μέσα από το πυρ, αλλά παρακάλεσαν να μην τους απευθύνει πλέον άλλον λόγο. Διότι πραγματικά δεν μπορούσαν να υποφέρουν το πρόσταγμα, αν και Εκείνος δεν κατήλθε με θυμό, ούτε τους μιλούσε με οργή, αλλά με παρηγορία τους διαβεβαίωνε ότι Εκείνος είναι μαζί τους. Άκουσε λοιπόν, αδελφέ μου, εάν με παρηγορία δεν μπορέσαμε να αντέξουμε την έλευσή Του, τότε που ούτε οι ουρανοί διαλύθηκαν φλεγόμενοι, ούτε οι σάλπιγγες ήχησαν όπως πρόκειται να ηχήσει εκείνη η σάλπιγγα και να αφυπνίσει τους απ' αιώνος κεκοιμημένους, ούτε κάποιο πυρ κατέκλυσε την οικουμένη, ούτε τίποτα από τα μελλοντικά φοβερά γεγονότα δεν συνέβη· τι θα κάνουμε, όταν κατέλθει με οργή και αβάσταχτο θυμό, και καθίσει στον θρόνο της δόξας Του, και καλέσει τη γη από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση, και από όλα τα πέρατα της γης, για να κρίνει τον λαό Του και να ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του; Αλίμονο! Τι λογής άνθρωποι πρέπει να είμαστε, όταν θα παραστεκόμαστε γυμνοί και εκτεθειμένοι, καθώς πρόκειται να προσαχθούμε στο φρικτό βήμα; Αλίμονο, αλίμονο! Πού θα είναι τότε η αλαζονεία; Πού θα είναι τότε η σωματική ρώμη; Πού θα είναι η ψεύτικη και ανώφελη ομορφιά; Πού θα είναι τότε η γλυκιά φωνή των ανθρώπων;

Στον ΜΘ΄ Ψαλμό. Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη, από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση. α΄. Και αλλού λέει ο ίδιος: Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών. Και πάλι: Εγώ είπα· είστε θεοί. Και ο Παύλος: Διότι, και αν ακόμη υπάρχουν λεγόμενοι θεοί και πολλοί κύριοι. Και ο Μωυσής: Θεούς δεν θα κακολογήσεις.

Ο προφήτης, βλέποντας το όραμα της μέλλουσας κρίσης, έφριξε! Και τι άραγε πρόκειται να υπομείνουμε εμείς, όταν φτάσουμε σε αυτά τα γεγονότα; Όταν, συγκεντρωμένοι από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση, παρουσιαστούμε γυμνοί, επιδεικνύοντας σε όλους το φορτίο των αμαρτιών πάνω στον τράχηλό μας;

Οι ονομαστοί μεταξύ των αρχόντων, που σφετερίστηκαν τις εξουσίες των εθνών· σε αυτούς προσήλθε ο οίκος του Ισραήλ. Περάστε όλοι στη Χαλάνη και δείτε, και πορευθείτε από εκεί στην Αμάθ τη μεγάλη, και κατεβείτε από εκεί στη Γεθ των αλλοφύλων, στις πιο ισχυρές από όλες αυτές τις βασιλείες, για να δείτε αν τα όριά τους είναι μεγαλύτερα από τα δικά σας όρια. Εσείς που πορεύεστε προς την κακή ημέρα, που πλησιάζετε και αγγίζετε τα ψευδή σάββατα, που κοιμάστε σε ελεφαντοστέινα κρεβάτια και σπαταλάτε τον χρόνο σας με τρυφηλότητα πάνω στα στρώματά σας, που τρώτε αρνιά από τα ποίμνια και τρυφερά μοσχαράκια που θηλάζουν από τα κοπάδια, που χειροκροτείτε στον ήχο των μουσικών οργάνων, θεωρώντας ότι αυτά είναι μόνιμα και όχι παροδικά, που πίνετε κρασί σε φιάλες και αλείφεστε με τα πιο εκλεκτά μύρα, και δεν πονάτε καθόλου για τη συντριβή του Ιωσήφ. Γι' αυτόν τον λόγο τώρα θα αιχμαλωτιστούν πρώτοι από τους άρχοντες που εξορίζονται, και θα μεταστραφεί η κατοικία των κακούργων, και θα εξαλειφθεί ο χρεμετισμός των αλόγων από τον Εφραίμ. Και πάλι μέσω του Ιερεμία λέει: Συγκεντρώστε τα κρέατά σας και τις θυσίες σας και φάτε τα, διότι δεν έδωσα εντολή στους πατέρες σας σχετικά με θυσίες ή σπονδές, την ημέρα που τους έπιασα από το χέρι για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου. Και πάλι μέσω του Δαβίδ στον τεσσαρακοστό ένατο ψαλμό είπε τα εξής: Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη από την ανατολή του ήλιου μέχρι τη δύση. Από τη Σιών προέρχεται η μεγαλοπρέπεια της ωραιότητάς Του.

Ψαλμός μθ'. Ψαλμός του Ασάφ. «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος». Διότι ένας είναι ο Θεός και Κύριος, ο οποίος μίλησε μέσω των προφητών και των αποστόλων «και κάλεσε τη γη» προς τη βασιλεία των ουρανών. «Από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση» κάλεσε τους πάντες και δεν άφησε πλέον κανέναν ακάλεστο, έστω και αν ελάχιστοι υπάκουσαν σε αυτόν που τους κάλεσε, ενώ οι περισσότεροι παράκουσαν, δηλαδή όσοι είναι άπιστοι και κακόπιστοι, και ρακένδυτοι από την αμαρτία. «Από τη Σιών προέρχεται η ευπρέπεια της ωραιότητάς του», δηλαδή της ανθρώπινης φύσης του. Διότι η θεότητα ούτε από τη Σιών ούτε από πουθενά αλλού έλαβε την αρχή της. Διότι ο αναίτιος και αιώνιος «Θεός θα έλθει φανερά», δηλαδή με σάρκα, «και δεν θα σιωπήσει», δεν θα προσπεράσει τέτοια οικονομία και συγκατάβαση. «Φωτιά θα καίει μπροστά του», αλλά κατά τη δεύτερη παρουσία του, όταν και «ο θρόνος του θα είναι φλόγα φωτιάς», σύμφωνα με τον Δανιήλ, «και γύρω του σφοδρή καταιγίδα», όταν και «θα προσκαλέσει τον ουρανό άνω», δηλαδή τα στίφη των αγγέλων, «και τη γη», δηλαδή τα πλήθη των ανθρώπων, «για να κρίνει» ή για να διαχωρίσει «τον λαό του», όπως τα πρόβατα από τα ερίφια.

Αυτά φανέρωσαν την ανάδειξη του Σωτήρος, ενώ τα επόμενα τη διδασκαλία του. Διότι προσθέτει: «Αυτά λέγει ο Κύριος στα οστά αυτά: Ιδού εγώ φέρνω σε εσάς πνεύμα ζωής», και «Διότι τα λόγια που εγώ λέω, είναι πνεύμα και είναι ζωή». Με αυτά τα λόγια θα επαναφέρω αυτούς που πείθονται στην προηγούμενη ζωή δια του σταυρού και του θανάτου. Και δηλώνοντας αυτό, προτού ενωθούν και ζήσουν τα οστά, υπαινίσσεται τον σταυρό και τον θάνατο. Διότι λέει, «Φωνή και σεισμός», και τα οστά πήραν πάλι την προηγούμενη μορφή τους. Περιγράφοντας εκείνον τον σεισμό που έγινε πάνω στον σταυρό και τη μεγάλη φωνή του Κυρίου, η οποία συγκλόνισε την έρημο, εννοώ δηλαδή τον άδη, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Φωνή Κυρίου που συγκλονίζει την έρημο». Προαναγγέλλοντας αυτήν τη φωνή, ο μακάριος Δαβίδ έλεγε: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση». Διότι εκείνη συγκέντρωσε την εκκλησία των πιστών. Επειδή, πράγματι, κάλεσε τον θάνατο πάνω σε εκείνο το αναμάρτητο σώμα, και εκείνος ο θάνατος έκλεισε τον άδη, άνοιξε τον ουρανό, και έγινε η αιτία των επουράνιων αγαθών για τους ανθρώπους.

Από εκείνο, λοιπόν, το γένος και από τους υπόλοιπους ανθρώπους, όσοι μέσω της επιμέλειας των ηθών τους φρόντισαν να πλησιάσουν τον Θεό, αλλά βεβαίως και όσοι κατόρθωσαν να ανέλθουν στην τάξη των κριτών και των αρχόντων με το αξίωμα της δικαιοσύνης, όλοι αυτοί έχουν αξιωθεί της θείας αυτής προσαγορεύσεως. Διότι λέει: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος μίλησε», και «εγώ είπα, θεοί είστε και όλοι υιοί του Υψίστου», και «ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών» και «ανάμεσα τους θα κρίνει θεούς», και «δεν θα κακολογήσεις θεούς και δεν θα μιλήσεις άσχημα για άρχοντα του λαού σου». Είναι φανερό, λοιπόν, από τα όσα ειπώθηκαν ότι η Θεία Γραφή ονομάζει θεούς τόσο τους φίλους της αρετής όσο και τους υπηρέτες της δικαιοσύνης.

Από τη γη των Χαλδαίων, από όπου δεν λένε: «Θεός των θεών είναι ο Κύριος», από τη Βαβυλώνα, όπου δεν γνωρίζουν ποιος είναι ο δημιουργός αυτών που λατρεύουν· από εκεί ήλθε και μας ανέσυρε ο σπινθήρας του Παιδίου σου μέσα από το περσικό πυρ· έχοντας εγκαταλείψει το παμφάγο πυρ, αντικρίζουμε πυρ που δροσίζει, νέο Παιδίο, τον προ αιώνων Θεό.