Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 49:12

Αναφέροντας την όνο και τον πώλο, υπέδειξε την Εκκλησία των εθνών. Διότι ο Κύριος έδεσε αληθινά τα έθνη στην άμπελο και στην κληματίδα, δηλαδή στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη, ώστε να καρποφορήσουν καρπό ευσέβειας μέσω της πίστεως. Έπειτα προσθέτει: «θα πλύνει στο κρασί τη στολή του και στο αίμα του σταφυλιού το ένδυμά του». Στολή του Χριστού και ένδυμα εννοεί τη σάρκα. Διότι εκουσίως για χάρη μας προσηλώθηκε στον σταυρό κατά τη σάρκα, ώστε με το δικό Του αίμα να εκπλύνει τον ρύπο των δικών μας αμαρτιών. Όπως ακριβώς είναι γραμμένο και στον Ησαΐα: «Γιατί είναι ερυθρά τα ιμάτιά σου και τα ενδύματά σου σαν εκείνου που πατάει στο πατητήρι, το οποίο είναι γεμάτο από πατημένα σταφύλια;». Αλλά ας επανέλθουμε στο προκείμενο. Διότι λέει ο Κύριος στους μαθητές σχετικά με την όνο: «Και εάν κάποιος σας πει: τι κάνετε ή γιατί λύνετε τον πώλο, να πείτε ότι ο Κύριος τον έχει ανάγκη». Μη διστάσετε, λέει, σε κανένα από όσα γίνονται σύμφωνα με τη δική μου θεία οικονομία· κανένας δεν θα σας αντισταθεί ούτε θα φέρει αντίρρηση ούτε σε μία λέξη. «Να πείτε ότι ο Κύριος τον έχει ανάγκη». Κανένας δεν θα σας εμποδίσει να πράξετε αυτό που προστάζεται από εμένα. «Διότι δική μου είναι η οικουμένη και το πλήρωμά της». Πρέπει, λοιπόν, να φθάσουν στην εκπλήρωσή τους όλα όσα έχουν γραφτεί για εμένα. Πρέπει εγώ να εισέλθω στην Ιερουσαλήμ σήμερα επιβαίνοντας σε υποζύγιο. «

Αν όμως οπωσδήποτε επιδιώκεις να τα προσφέρεις αυτά σαν να είναι πολύτιμα και αναγκαία, άκουσε με παρρησία ότι τίποτε από αυτά δεν πρόκειται να δεχθώ από εσένα. Διότι όλα μου είναι περιττά· επειδή και τα ζώα που βόσκουν στους αγρούς, τα βόδια και τα κτήνη, και τα πουλιά του ουρανού, και η ομορφιά του αγρού, όλα είναι δικά μου, και δεν έχω ανάγκη από τίποτε. Και αν ποτέ προέκυπτε σε εμένα η ανάγκη για τροφή, δεν είμαι τόσο ενδεής, ώστε να ζητήσω τέτοια πράγματα από εσένα· διότι δική μου είναι η οικουμένη. Ποιες ευάρεστες θυσίες, λοιπόν, θα μου προσφέρεις; Την αίνεση, τον ύμνο, τη θεολογία. Και όταν τα εκπληρώσεις αυτά, τότε, έχοντας πλέον εκπληρώσει τον θείο νόμο, θα λάβεις ως ανταπόδοση το να εισακούεσαι όταν με επικαλείσαι. Και δείχνοντας σε ποιον λαό απευθύνεται, πρόσθεσε: «Ισραήλ, και διαμαρτύρομαι σε εσένα». Έπειτα, αποδεικνύει τη δική του κυριαρχία: «Ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ», αυτός που σε ελευθέρωσε από την αιγυπτιακή δουλεία, αυτός που σου χάρισε τη θάλασσα ως δρόμο, αυτός που σε έθρεψε στην έρημο, αυτός που σου έδωσε εκείνον τον νόμο. Για να μη με θεωρήσεις, δηλαδή, άλλον νομοθέτη, βλέποντας τη διαφορά των νόμων. [Ο Θεός, ο Θεός σου. Δηλαδή, αυτός που έδειξε στο γένος σας μεγάλα θαύματα από την αρχή μέχρι τώρα.] Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου. Δεν σε κατηγορώ, λέει, για αμέλεια ως προς τις θυσίες· διότι αυτές τις προσφέρεις συνεχώς· αλλά παραγγέλλω να μην περιορίζεις τη δικαιοσύνη σε αυτές.

Επομένως, επειδή ο Σωτήρας επρόκειτο να εμφανιστεί σε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη ως εισηγητής της μυσταγωγίας που είναι ανώτερη από τον νόμο, αναγκαστικά μέσω της λύρας του Ψαλμωδού εγγυάται εκ των προτέρων και βεβαιώνει τους απογόνους του Ισραήλ λέγοντας: «Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω· Ισραήλ, και θα σου δώσω τη μαρτυρία μου.» Και για να μην υποθέσει κανείς ότι ο Ψαλμωδός λέει αυτά τα λόγια από τη δική του καρδιά, και όχι από το στόμα του Κυρίου, πρόσθεσε: «Ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ.» Ποιος, λοιπόν; Ο αγαθός, αυτός που απάλλαξε τον Ισραήλ από το σιδερένιο καμίνι της πλεονεξίας των Αιγυπτίων, αυτός που δώρισε τον δρόμο μέσα από τη θάλασσα, αυτός που τον έθρεψε στην έρημο, αυτός που σου έδωσε εκείνον τον νόμο. Μην νομίσεις, δηλαδή, ότι είμαι άλλος νομοθέτης, βλέποντας τη διαφορά των νόμων. <Εάν πεινάσω, δεν θα το πω σε σένα.> (B f. 194 b, I f. 281 b, L f. 132.) Πρέπει δε να εκληφθεί σύμφωνα με τον συνήθη τρόπο ομιλίας το: «Εάν πεινάσω, δεν θα το πω σε σένα». Διότι αυτό που είναι ανέφικτο τίθεται υποθετικά ως εφικτό, για να ελέγξει τους ανόητους. Όπως, άλλωστε, λέει ο προφήτης Ησαΐας: «Θεός αιώνιος, ο Θεός που κατασκεύασε τα άκρα της γης, ούτε θα πεινάσει ούτε θα κοπιάσει, και η φρόνησή του είναι ανεξερεύνητη.» <Στον αμαρτωλό είπε ο Θεός, κ.τ.λ.> (B f. 195.) Είναι, βέβαια, προφανές ότι ο Θεός δεν απευθύνει αυτά τα λόγια στους λάτρεις των ειδώλων, ούτε σε αυτούς που δεν έχουν ακόμη πλουτίσει με το θείο φως, αλλά σε αυτούς που κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ.

Ο δε δίκαιος Άβελ, δηλαδή ο Χριστός, προσέφερε ως δώρα στον Θεό τα πρωτότοκα των λογικών ποιμνίων, δηλαδή εκείνους που έχουν τρυφερή καρδιά, και είναι νήπια ως προς την κακία, και εκλεκτούς στις αρετές, και οι οποίοι, όντας εικόνα Του, φέρουν τη δόξα του πρωτοτόκου. Διότι «εκκλησία πρωτοτόκων απογεγραμμένων στους ουρανούς» ονομάζεται από τον θεσπέσιο Παύλο το πλήθος εκείνων που έχουν κληθεί μέσω της πίστεως σε αγιασμό. Αυτού του αγίου πλήθους λοιπόν και του ποιμνίου των πρωτοτόκων έχει γίνει ιερουργός ο Χριστός. Διότι μέσω Αυτού «έχουμε αποκτήσει την προσαγωγή εν Πνεύματι προς τον Θεό και Πατέρα». Και έχουμε γίνει θυσία καλή και ευπρόσδεκτη, περισσότερο από νέο μοσχάρι που βγάζει κέρατα και οπλές. Διότι η προσαγωγή που γίνεται με αίματα είναι ταπεινή και περισσότερο γήινη, και δεν έχει ευωδία ενώπιον του Θεού. Αντίθετα, η εν Πνεύματι και μέσω του Χριστού λατρεία είναι πάρα πολύ ευάρεστη στον Πατέρα. Γι' αυτό άλλωστε, σε όσους από τον Ισραήλ προσέφεραν τα προϊόντα της γης, ο Θεός φώναζε: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους. Διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία του αγρού, τα κτήνη στα βουνά και τα βόδια. Γνωρίζω όλα τα πετεινά του ουρανού, και η ωραιότητα του αγρού είναι μαζί μου. Εάν πεινάσω, δεν πρόκειται να το πω σε σένα. Διότι δική μου είναι η οικουμένη, και όλο το πλήρωμά της».

Το δε χωρίο «άρχοντες των λαών συγκεντρώθηκαν μαζί με τον Θεό του Αβραάμ» δηλώνει ακόμη σαφέστερα ότι οι προερχόμενοι από τα έθνη «άρχοντες» της Εκκλησίας του Χριστού έχουν μετατεθεί στον κλήρο των παλαιών θεοφιλών προφητών του Θεού, οι οποίοι, αφού ενδυναμώθηκαν από τη δύναμη του Σωτήρα μας, «εξυψώθηκαν πάρα πολύ», χωρίς να μπορεί κανένας άνθρωπος να τους καταβάλει και να τους ταπεινώσει, εξαιτίας της δεξιάς του Θεού που τους ανυψώνει και τους δυναμώνει. Και αυτά θα τύχουν εκτενέστερης ανάλυσης όταν υπάρξει άνεση χρόνου. 〈Από τον Ψαλμό μθʹ〉. «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση. Από τη Σιών προέρχεται η μεγαλοπρέπεια της ωραιότητάς Του. Ο Θεός, ο Θεός μας, θα έλθει φανερά και δεν θα παραμείνει σιωπηλός». Και μετά από άλλα: «Άκουσε», λέγει, «λαέ μου, και θα σου μιλήσω, Ισραήλ, και θα σου διαμαρτυρηθώ· εγώ είμαι ο Θεός, ο Θεός σου. Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου, διότι τα ολοκαυτώματά σου είναι διαρκώς ενώπιόν μου. Δεν θα δεχτώ μοσχάρια από τον οίκο σου, ούτε τράγους από τα ποίμνιά σου. Διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία του δάσους, τα κτήνη στα βουνά και τα βόδια· γνωρίζω όλα τα πετεινά του ουρανού, και η ωραιότητα του αγρού είναι μαζί μου. Εάν πεινάσω, δεν πρόκειται να σου το πω· διότι δική μου είναι η οικουμένη και το πλήρωμά της. Μήπως θα φάω κρέατα ταύρων; Ή μήπως θα πιώ αίμα τράγων; Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου· και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεως.»

Διάψαλμα: μετάθεση της προφητείας. «Άκουσον»: Ο λόγος απευθύνεται προς τον λαό των Ιουδαίων· διότι ως αγαθός Θεός, συγκαταβαίνοντας, διαλέγεται με τον λαό. «Ισραήλ»: Ο Θεός μαρτυρεί προς τον Ισραήλ όπως άνθρωπος προς άνθρωπο, για να δείξει ότι ο Θεός είναι αναίτιος των κακών. «Ο Θεός»: Τουτέστιν, εγώ είμαι ο Θεός σου, και πώς, αφού με εγκατέλειψες, προσκολλήθηκες στα είδωλα (στράφηκες στα είδωλα); «Ουκ επί ταις θυσίαις»: Τουτέστιν, δεν προσέφερες σε εμένα τις θυσίες; Γιατί (πώς) τώρα τις προσφέρεις στα είδωλα; «Τα δε ολοκαυτώματα»: Δεν έθετες ενώπιόν μου τα ολοκαυτώματά σου; Πώς λοιπόν τα παραχώρησες στους δαίμονες; «Ου δέξομαι»: Τουτέστιν, αποστρέφομαι τις θυσίες σου. «Ουδέ εκ των»: Διότι έπαυσα πλέον τις δι' αίματος θυσίες· επειδή δεν ευαρεστούμαι σε αυτές. «Ότι εμά εστιν»: Αναφέρει μεν τα θηρία, υπονοεί όμως τα έθνη, τα οποία έσωσε ο Θεός (τους έσωσε ο Χριστός) από την κυριαρχία των ειδώλων. «Κτήνη»: Διότι πλανήθηκαν σαν κτήνη στα όρη της αμαρτίας, τα οποία ανήγειραν οι δαίμονες· και σαν βόδια έσερναν τον ζυγό της πλάνης. Αυτά (αυτούς) όμως τα (τους) λύτρωσα ως ανήκοντα (ανήκοντες) σε εμένα. «Έγνωκα πάντα»: Εκείνους που έχουν ουράνιο και υψηλό βίο. «Και ωραιότης»: Εννοεί τον παράδεισο, από τον οποίο τίποτα δεν είναι ωραιότερο επάνω στη γη. «Εάν πεινάσω»: Διότι ούτε έχει ανάγκη τον άνθρωπο ο Θεός· ούτε βέβαια πεινά ή διψά, όπως οι γηγενείς (ο γηγενής). «Εμή γαρ εστιν»: Διότι ο Θεός (ο Κύριος) κατέχει τα πάντα στο χέρι του.

Αυτά δε τα λέει προς αυτούς ειρωνευόμενος, όπως όταν λέει: «Ιδού ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς»· και πάλι: «Εάν πεινάσω, δεν θα σου το πω». Διότι το ότι κανείς δεν ήταν δίκαιος πάνω στη γη, το εδήλωσε ο Παύλος λέγοντας: «Διότι όλοι αμάρτησαν και στερούνται της δόξης του Θεού». Αυτό δε παρηγόρησε και εκείνους που είχαν κληθεί. Διότι, λέγει, «τόσο πολύ απέχω από το να αποστραφώ τους αμαρτωλούς, ώστε ήλθα αποκλειστικά για αυτούς». Έπειτα, για να μην τους καταστήσει πιο ράθυμους, αφού είπε «αμαρτωλούς», δεν σιώπησε, αλλά πρόσθεσε: «σε μετάνοια». Διότι δεν ήλθα για να παραμείνουν αμαρτωλοί, αλλά για να μεταστραφούν και να γίνουν καλύτεροι.

ΙΕ΄. Διότι, για να κατανοήσεις ότι η απόφαση προερχόταν άνωθεν, άκουσε πώς το παρουσίασε ο ίδιος. Αφού είπε «Στο κεφάλι του θα καταβεί η αδικία του», λέει στη συνέχεια: «Θα δοξολογήσω τον Κύριο κατά τη δικαιοσύνη Του, και θα ψάλω στο όνομα του Κυρίου του Υψίστου». Θα Τον ευχαριστήσει, λέει, όχι επειδή χαίρεται με τις σφαγές των άλλων, αλλά επειδή αποδέχεται την απόφαση του Θεού. Και ποιος μπορεί να Τον ευχαριστήσει αντάξια προς τη δικαιοσύνη Του; Και ποιος θα Τον υμνήσει όπως ακριβώς είναι; Κανείς. Τι σημαίνει «Κατά τη δικαιοσύνη Του»; Αντί για το «εξαιτίας της δικαιοσύνης Του». «Και θα ψάλω στον Κύριο τον Ύψιστο». Διότι δικά Του είναι τα νικητήρια βραβεία, δικά Του τα τρόπαια, όχι δικά μου. Όπως ακριβώς στους πολέμους, όταν νικήσει ο βασιλιάς, στήνουν χορούς και τραγουδούν, απευθύνοντας σε εκείνον τους επαίνους, έτσι θα πράξω κι εγώ, λέει. Γι' αυτό δεν είπε «Εξομολογούμαι» (δηλαδή Τον δοξολογώ τώρα), αλλά «Εξομολογήσομαι» (θα Τον δοξολογήσω), φανερώνοντας ότι ούτε μετά την απόκτηση των αγαθών λησμονεί τον Θεό, ούτε γίνεται πιο ράθυμος, αλλά διατηρεί τη νήψη και την εγρήγορση. Αυτό γίνεται όχι επειδή ο Θεός έχει ανάγκη από κάτι τέτοιο, αλλά επειδή για εμάς είναι τούτο χρήσιμο και ωφέλιμο. Διότι, όπως ακριβώς δέχτηκε τις θυσίες, όχι επειδή είχε ανάγκη από θυσίες (αφού λέει, «Εάν πεινάσω, δεν πρόκειται να το πω σε σένα»), αλλά για να παρακινήσει τους ανθρώπους να Τον τιμούν, έτσι δέχεται και τους ύμνους, όχι επειδή έχει ανάγκη τον δικό μας έπαινο, αλλά επειδή επιθυμεί τη σωτηρία μας. Διότι για τον Θεό είναι εξαιρετικά επιθυμητή η δική μας πρόοδος στην αρετή.

Δες πώς σιγά-σιγά ανυψώνει τη διάνοια όσων έχουν γήινο φρόνημα, διανοίγοντας την πωρωμένη κρίση τους και δείχνοντας ότι δεν τα διέταξε αυτά επειδή τα είχε ανάγκη, ούτε τα νομοθέτησε επειδή τα αποδεχόταν. Διότι, εάν ήθελα να λατρεύομαι κατ' αυτόν τον τρόπο, λέει, εφόσον έχω ολόκληρη την οικουμένη και είμαι ο ίδιος δημιουργός των πάντων, θα είχα φροντίσει να μου προσφέρονται άφθονες θυσίες. Έπειτα, διακωμωδώντας και στηλιτεύοντάς τους, ώστε να γίνει η κατηγορία πιο αιχμηρή, πρόσθεσε: «Εάν πεινάσω, δεν θα σου το πω· διότι δική μου είναι η οικουμένη και το πλήρωμά της». Επειδή, δηλαδή, αυτός τα παραχώρησε, για να τους απομακρύνει βαθμιαία από αυτά, αλλά εκείνοι παρέμειναν προσκολλημένοι στην ευτέλεια, χωρίς να αποκομίσουν κανένα σπουδαίο όφελος από αυτήν τη συγκατάβαση, για τον λόγο αυτόν, μιλώντας με τρόπο κάπως πιο υλικό και ανθρώπινο, λέει: «Εάν πεινάσω, δεν θα σου το πω»· δηλαδή, Ούτε πεινώ· διότι ο Θεός δεν πρόκειται να πεινάσει, ούτε να κοπιάσει· ούτε, εάν ήθελα να λατρεύομαι με αυτά, θα στερούμουν άπειρων θυσιών και ολοκαυτωμάτων. Διότι όλα βρίσκονται ενώπιόν μου με πολλή αφθονία και, όντας Κύριος και Δεσπότης τους, θέλω να λάβω από εσένα τα δικά μου, για να σε ελκύσω με αυτόν τον τρόπο στη δική μου φιλία και να σε απομακρύνω από τη συνήθεια των μάταιων πραγμάτων.

Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει· φωτιά θα καίει ενώπιόν του, και ολόγυρά του θα υπάρχει σφοδρή καταιγίδα. Θα προσκαλέσει τον ουρανό άνω και τη γη, για να κρίνει τον λαό του. Συγκεντρώστε σε αυτόν τους οσίους του, αυτούς που συνάπτουν τη διαθήκη του με θυσίες. Και οι ουρανοί θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του, διότι ο Θεός είναι κριτής. Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω, Ισραήλ, και θα δώσω μαρτυρία ενώπιόν σου· ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ. Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου· τα ολοκαυτώματά σου είναι ενώπιόν μου πάντοτε. Δεν θα δεχτώ από τον οίκο σου μοσχάρια ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους, διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία του αγρού, τα κτήνη στα όρη και τα βόδια· γνωρίζω όλα τα πετεινά του ουρανού, και η ωραιότητα του αγρού είναι μαζί μου. Εάν πεινάσω, δεν θα το πω σε εσένα· διότι δική μου είναι η οικουμένη και το πλήρωμά της. Μήπως θα φάω κρέας ταύρων, ή θα πιω αίμα τράγων; Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου· και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεως, και θα σε γλιτώσω, και θα με δοξάσεις. Προς τον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου; Εσύ όμως μίσησες την παιδεία και πέταξες τους λόγους μου πίσω σου. Αν έβλεπες κλέφτη, έτρεχες μαζί του, και με μοιχό έβαζες τη μερίδα σου.

Μεγάλο είναι το όνειδος. Δεν λέει, ακούστε άρχοντες του λαού ή άρχοντες των Ιουδαίων, αλλά ακούστε άρχοντες και λαέ των Σοδόμων και της Γομόρρας. Διότι, αν και καταποντίστηκαν, έγιναν στάχτη και βυθίστηκαν οι άρχοντες και οι αρχόμενοι των Σοδόμων και της Γομόρρας πριν από πολλές γενεές, δηλαδή από τις ημέρες του δικαίου Αβραάμ, και κανένα ίχνος τους δεν φαίνεται πλέον πουθενά, όμως, επειδή και εσείς, λέει, πράττετε τα δικά τους έργα, τόσο οι άρχοντες όσο και οι αρχόμενοι: «ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ της Γομόρρας». «Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας; λέει ο Κύριος». Αν μου προσφέρατε, λέει, θυσία αινέσεως και θυσία δικαιοσύνης και θυσία συντετριμμένης καρδίας, με αυτές τις θυσίες θα ευαρεστούμουν. Τις θυσίες ζώων, όμως, και τα ολοκαυτώματα εγώ δεν τα επιδοκιμάζω, διότι «δική μου είναι η οικουμένη και το πλήρωμά της». Και γιατί μου προσφέρετε πλήθος θυσιών από ταύρους και τράγους; «Μήπως θα φάω κρέας ταύρων ή θα πιω αίμα τράγων;» Διότι η θυσία των ασεβών είναι βδέλυγμα για εμένα. Γιατί; Διότι τις προσφέρουν με τρόπο άδικο και παράνομο. Και εσείς λοιπόν, γιατί μου προσφέρετε πλήθος θυσιών, εφόσον αδικείτε, πλεονεκτείτε, αρπάζετε, κρίνετε παράνομα, «αθωώνοντας τον ασεβή εξαιτίας δώρων και αφαιρώντας το δίκαιο του δικαίου» από αυτόν, φονεύοντας και αμαρτάνοντας και διαπράττοντας τα έργα των Σοδόμων, εξαιτίας των οποίων ονομαστήκατε άρχοντες των Σοδόμων και λαός της Γομόρρας; «

Άραγε, λοιπόν, το θυσιασμένο, ή μάλλον το ήδη αφιερωμένο, για να το πούμε έτσι, αυτό είχε ενωθεί με εκείνον προς τον οποίο είχε θυσιαστεί; Και πώς δεν είναι παράλογο να το λέει ή και να το σκέφτεται κανείς αυτό για τον Θεό, είτε μόνο για τον Πατέρα, είτε και για τον Υιό; Διότι, όσον αφορά τους δαίμονες, και μάλιστα τους υλικούς, εύλογα θα μπορούσε να λεχθεί αυτό. Επειδή αυτοί χαίρονται με τις κνίσες από τις θυσίες, λέει ο μέγας Βασίλειος, καθόσον και η ουσία τους τρέφεται από τους ατμούς που αναδίδονται από εκεί, και άλλοι δαίμονες έχουν οικειότητα με άλλες θυσίες, με τις οποίες και ευφραίνονται περισσότερο. Αλλά για τον Θεό, τον απολύτως άυλο και ασώματο, τον αναυξή, τον ανενδεή, τον άτρεπτο, τον ακήρατο, τον πλήρη, ή μάλλον τον υπερπλήρη, εφόσον λέγεται ότι ο ίδιος τα πάντα πληροί (πώς είναι δυνατόν); Διότι λέει: «Μήπως εγώ δεν γεμίζω τον ουρανό και τη γη, λέει ο Κύριος;». Και προς εκείνους που συνάπτουν τη διαθήκη του με θυσίες: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους. Εάν πεινάσω, δεν θα σου το πω»· και, «Μήπως θα φάω κρέατα ταύρων, ή θα πιω αίμα τράγων;». Και μέσω του Ησαΐα: «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας; Είμαι πλήρης από ολοκαυτώματα κριαριών, και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ»· και πάλι ο Ησαΐας αποφαίνεται σχετικά με αυτόν: